ఆర్థిక సంబంధాలు

1. రాజ్యాంగ నిర్మాణం, విత్త అసమతౌల్యం

విత్త సమాఖ్య విధానం వివిధ స్థాయిల ప్రభుత్వాల మధ్య పన్ను విధింపు అధికారాలు, వ్యయ బాధ్యతలు, బదిలీలు, రుణ సేకరణ అధికారాల కేటాయింపునకు సంబంధించినది. అధికరణం 265 ఒక ప్రాథమిక రక్షణను కల్పిస్తుంది: చట్టబద్ధ అధికారం లేకుండా ఏ పన్నునూ విధించరాదు లేదా వసూలు చేయరాదు. పన్ను విధింపు అధికారాలను ప్రధానంగా అధికరణం 246, ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని కేంద్ర, రాష్ట్ర జాబితాల్లోని ప్రత్యేక నమోదుల ద్వారా కేటాయించారు. ఉమ్మడి జాబితాలో సాధారణ పన్ను విధింపునకు సంబంధించిన నమోదు లేదు; GST అధికరణం 246A కింద కల్పించిన ప్రత్యేక ఏర్పాటుపై ఆధారపడి ఉంది.

కార్పొరేషన్ పన్ను, వ్యవసాయేతర ఆదాయపు పన్ను, కస్టమ్స్ సుంకాలు వంటి విస్తృతమైన, ఆర్థిక వృద్ధితోపాటు ఆదాయం పెరిగే పన్ను ఆధారాలు కేంద్రం నియంత్రణలో ఉన్నాయి. వ్యవసాయ ఆదాయం, భూమిశిస్తు, వాహనాలపై పన్నులు, విద్యుత్ వినియోగం లేదా అమ్మకంపై పన్నులు, మానవ వినియోగానికి ఉద్దేశించిన మద్యంపై పన్నుల విషయంలో రాష్ట్రాలకు ముఖ్యమైన అధికారాలు ఉన్నాయి. నిర్దిష్ట పెట్రోలియం ఉత్పత్తుల అమ్మకంపై పన్నులు కూడా ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న GST విధింపు పరిధికి వెలుపలే ఉన్నాయి. వ్యవసాయ ఆదాయంపై పన్ను విధించే అధికారం రాజ్యాంగపరంగా రాష్ట్రాల పరిధిలో ఉంది; అయితే, వాస్తవంగా దానిపై పన్ను విధించే విధానం రాష్ట్రాల మధ్య భిన్నంగా ఉంటుంది.

ప్రభుత్వాల మధ్య వనరుల బదిలీల అవసరాన్ని రెండు అసమతౌల్యాలు వివరిస్తాయి. ఆరోగ్యం, విద్య, వ్యవసాయం, స్థానిక మౌలిక సదుపాయాల విషయంలో రాష్ట్రాలకు గణనీయమైన బాధ్యతలు ఉన్నప్పటికీ, వాటితో పోలిస్తే ఆదాయ సమీకరణ సామర్థ్యం పరిమితంగా ఉండటం వల్ల నిలువు అసమతౌల్యం ఏర్పడుతుంది. ఆదాయం, జనాభా, భౌగోళిక పరిస్థితులు, మౌలిక సదుపాయాలు, సేవల అందజేత వ్యయాలలో రాష్ట్రాల మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాల వల్ల అడ్డ అసమతౌల్యం ఏర్పడుతుంది. అందువల్ల ఈ బదిలీలు రాష్ట్రాలకు తగిన ఆర్థిక వనరులను సమకూర్చడంతోపాటు రాష్ట్రాల మధ్య ఆర్థిక సామర్థ్య సమానీకరణకు తోడ్పడతాయి. అయితే, దీనర్థం ప్రతిచోటా వ్యయ ఫలితాలు ఒకేలా ఉండాలని కాదు.

• పన్ను విధించే శాసనాధికారం, దానిని వసూలు చేసే బాధ్యత, దాని రాబడులను పొందే హక్కు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.
• అధికరణం 248, కేంద్ర జాబితాలోని నమోదు 97 ప్రకారం, రాజ్యాంగబద్ధ GST వ్యవస్థకు లోబడి అవశిష్ట పన్ను విధింపు అధికారం పార్లమెంటుకు చెందుతుంది.

2. పన్నుల కేటాయింపు, భాగస్వామ్యం మరియు విభాజ్య పన్ను నిధి

ప్రకరణ 268 కేంద్రం విధించే, కానీ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో మినహా రాష్ట్రాలు వసూలు చేసుకొని తమకు వినియోగించుకునే నిర్దిష్ట స్టాంపు సుంకాలకు సంబంధించినది. ప్రకరణ 269 కేంద్రం విధించి, వసూలు చేసి, రాష్ట్రాలకు కేటాయించే పన్నులకు సంబంధించినది. ముఖ్యంగా, ప్రకరణ 269A పరిధికి వెలుపల ఉన్న నిర్దిష్ట అంతర్‌రాష్ట్ర అమ్మకం లేదా కొనుగోలు పన్నులు దీని కిందకు వస్తాయి. అంతర్‌రాష్ట్ర సరఫరాలపై GSTని ప్రకరణ 269A ప్రత్యేకంగా నియంత్రిస్తుంది: దీనిని కేంద్రం విధించి, వసూలు చేస్తుంది; పార్లమెంటు చట్టం ప్రకారం కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీ చేస్తారు.

భాగస్వామ్యానికి అర్హమైన కేంద్ర పన్నుల రాబడులను కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీ చేయడానికి ప్రకరణ 270 ప్రధాన చట్రాన్ని అందిస్తుంది. రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన కొన్ని వర్గాల పన్ను రాబడులు విభాజ్య పన్ను నిధిలో చేరవు. వీటిలో ప్రకరణ 271 కింద విధించే సర్‌చార్జీలు, నిర్దిష్ట ప్రయోజనాల కోసం విధించే సెస్సులు ఉన్నాయి. అందువల్ల, మొత్తం కేంద్ర పన్ను ఆదాయంలో సెస్సులు, సర్‌చార్జీల వాటా పెరిగితే, రాష్ట్రాలకు సిఫార్సు చేసిన పన్ను పంపిణీ శాతాన్ని మార్చకపోయినా, సాధారణ పన్ను పంపిణీకి అందుబాటులో ఉండే నిష్పత్తి తగ్గవచ్చు.

ప్రకరణ 279 ప్రకారం, నికర రాబడులు అంటే వసూలు వ్యయాలను తీసివేయగా మిగిలిన రాబడులు. కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ ఈ రాబడులను నిర్ధారించి ధ్రువీకరిస్తారు; ఆ ధ్రువీకరణే తుది నిర్ణయం. నిలువు పంపిణీ విభాజ్య పన్ను నిధిలో రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి దక్కే వాటాను నిర్ణయిస్తుంది; అడ్డ పంపిణీ ఆ వాటాను వివిధ రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీ చేస్తుంది. విభాజ్య పన్ను నిధిలో ఒక నిర్దిష్ట శాతం అనేది కేంద్రానికి వచ్చే మొత్తం రాబడులలో అదే శాతానికి సమానం కాదనే వ్యత్యాసాన్ని పరీక్షలలో తరచుగా అడుగుతారు.

• ప్రకరణ 271 కొన్ని పన్నులపై సర్‌చార్జీలు విధించడానికి కేంద్రాన్ని అనుమతిస్తుంది; అయితే, ప్రకరణ 246A కింద ఉన్న GSTని స్పష్టంగా మినహాయిస్తుంది.
• రాజ్యాంగ (80వ సవరణ) చట్టం, 2000 పన్నుల భాగస్వామ్య వ్యవస్థను విస్తృతపరిచింది. ఇది 1 ఏప్రిల్ 1996 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.

3. ఆర్థిక సంఘం, సహాయ గ్రాంట్లు మరియు స్థానిక ప్రభుత్వాలు

అధికరణం 280 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి లేదా అంతకంటే ముందుగానే ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు. ఇందులో ఒక అధ్యక్షుడు, మరో నలుగురు సభ్యులు ఉంటారు; వారి అర్హతలను, ఎంపిక విధానాన్ని పార్లమెంటు నిర్దేశిస్తుంది. కేంద్రం–రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల పంపిణీ, రాష్ట్రాల మధ్య వాటాల కేటాయింపు, అధికరణం 275 కింద సహాయక గ్రాంట్లను నియంత్రించే సూత్రాలపై సిఫార్సులు చేయడం దీని ప్రధాన విధుల్లో భాగం. రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాల సిఫార్సుల ఆధారంగా, పంచాయతీలు, పురపాలక సంస్థల వనరులకు తోడ్పాటు అందించేందుకు రాష్ట్ర సంచిత నిధులను పెంపొందించే చర్యలను కూడా ఇది సిఫార్సు చేస్తుంది.

N. K. Singh అధ్యక్షతన ఏర్పాటైన పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం, 2021–26 కాలానికి పన్నుల రాబడిలో 41% రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేయాలని సిఫార్సు చేసింది. పద్నాలుగవ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సు చేసిన 42% నుంచి ఈ తగ్గుదల, జమ్మూ కాశ్మీర్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించడాన్ని ప్రతిబింబించింది. రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీకి సంబంధించిన దీని సమాంతర సూత్రం ఆదాయ అంతరం, జనాభా, విస్తీర్ణం, అటవీ విస్తీర్ణం మరియు పర్యావరణం, జనసాంఖ్యిక పనితీరు, పన్ను వసూళ్లు మరియు విత్త నిర్వహణలో కృషి అనే అంశాలకు భిన్న భారాలను కేటాయించింది. ఈ సిఫార్సులు నిర్దిష్ట కాలానికి సంబంధించినవే తప్ప, రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన శాశ్వత శాతాలు కావు.

అధికరణం 275 సహాయక గ్రాంట్లకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. వీటిలో షెడ్యూల్డ్ తెగల సంక్షేమానికి, షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పరిపాలనకు రాజ్యాంగం ప్రత్యేకంగా నిర్దేశించిన సహాయం కూడా ఉంటుంది. అధికరణం 282 ప్రకారం, కేంద్రం లేదా రాష్ట్రం తన సాధారణ శాసనాధికార పరిధికి వెలుపల ఉన్నప్పటికీ, ఏ ప్రజా ప్రయోజనం కోసమైనా గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు. ఇది అనేక పథకాల ఆధారిత బదిలీలతో సహా విచక్షణాధికార బదిలీలకు ఆధారంగా నిలుస్తుంది. సాధారణంగా వినియోగ షరతులు లేని పన్నుల వాటా బదిలీకి భిన్నంగా, పథకాల గ్రాంట్లలో స్వీకర్తలు కూడా నిర్దిష్ట వాటా నిధులను సమకూర్చాలనే నిబంధనలు, వ్యయానికి సంబంధించిన షరతులు విధించవచ్చు.

ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సులు సలహా స్వభావం కలిగినవే తప్ప, స్వయంచాలకంగా అమలు చేయదగిన నిర్ణయాలు కావు. అధికరణం 281 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ఈ సిఫార్సులను, వాటిపై తీసుకున్న చర్యలకు సంబంధించిన వివరణాత్మక నివేదికతో పాటు, పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు ఉంచాలి. అధికరణాలు 243I మరియు 243Y కింద ఏర్పడే రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాలు రాష్ట్రం–స్థానిక సంస్థల మధ్య విత్త సంబంధాలను పరిశీలిస్తాయి; వీటి ఏర్పాటులో జాప్యం లేదా సిఫార్సుల బలహీన అమలు వికేంద్రీకరణను దెబ్బతీయవచ్చు.

4. GST మరియు సహకార విత్త సమాఖ్యవాదం

101వ రాజ్యాంగ సవరణ ఉమ్మడి GST వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది. అధికరణం 246A, GSTపై చట్టాలు చేసే అధికారాన్ని పార్లమెంటుకు, రాష్ట్ర శాసనసభలకు కల్పిస్తుంది; అయితే అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలపై చట్టాలు చేసే ప్రత్యేక అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంటుంది. రాష్ట్రం లోపల జరిగే సరఫరాలపై సాధారణంగా కేంద్ర GST, రాష్ట్ర GST వర్తిస్తాయి; అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలు, దిగుమతులపై సమీకృత GST వర్తిస్తుంది. GST గమ్యస్థాన ఆధారిత పన్ను కాబట్టి, స్థూలంగా పన్ను రాబడి ఉత్పత్తి జరిగే ప్రదేశానికి కాకుండా వినియోగం జరిగే ప్రదేశానికి చెందుతుంది.

అధికరణం 279A, కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి అధ్యక్షతన GST మండలిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇందులో రెవెన్యూ లేదా ఆర్థిక శాఖ బాధ్యతలు నిర్వహించే కేంద్ర సహాయ మంత్రి, ప్రతి రాష్ట్రం నామినేట్ చేసిన మంత్రి సభ్యులుగా ఉంటారు. అధికారిక నిర్ణయాలకు, హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల ఓట్లకు కేటాయించిన మొత్తం భారంలో కనీసం నాలుగింట మూడొంతుల మద్దతు అవసరం. కేంద్రానికి మూడింట ఒక వంతు, రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి మూడింట రెండు వంతుల ఓట్ల భారం ఉంటుంది; ఏ పక్షమూ స్వతంత్రంగా అవసరమైన మెజారిటీని సాధించలేదు.

యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ మోహిత్ మినరల్స్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ (2022) కేసులో, GST మండలి సిఫార్సులు కేంద్రం, రాష్ట్రాలపై చట్టపరంగా కట్టుబాటు కలిగించవని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. అయినప్పటికీ, సహకార సమాఖ్య వ్యవస్థలో నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేయడంలో వాటికి గణనీయమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. అసలు చట్టబద్ధమైన GST పరిహార ఏర్పాటు, జూన్ 2022తో ముగిసిన ఐదేళ్ల కాలంలో నిర్దేశిత ఆదాయ లోటుల నుంచి రాష్ట్రాలకు రక్షణ కల్పించింది. మహమ్మారి కాలంలో తీసుకున్న రుణాల అసలు, వడ్డీ చెల్లింపుల కోసం ఆ తరువాత పరిహార సెస్ వసూలును కొనసాగించడాన్ని, అసలు పరిహార హక్కు పొడిగింపుగా భావించకూడదు.

5. రుణాల సేకరణ, జవాబుదారీతనం, సమకాలీన ఆందోళనలు

పార్లమెంటు నిర్ణయించే పరిమితులకు లోబడి, భారత సంచిత నిధిని హామీగా ఉంచి రుణాలు సేకరించడానికి అధికరణం 292 కేంద్రానికి అధికారం కల్పిస్తుంది. రాష్ట్ర శాసనసభలు విధించే పరిమితులకు లోబడి, తమ సంచిత నిధులను హామీగా ఉంచి భారతదేశంలోనే రుణాలు సేకరించడానికి అధికరణం 293 రాష్ట్రాలను అనుమతిస్తుంది. కేంద్రం ఇచ్చిన రుణం లేదా కేంద్ర హామీతో తీసుకున్న రుణం బకాయి ఉన్నప్పుడు, మరిన్ని రుణాలు సేకరించడానికి రాష్ట్రానికి కేంద్ర సమ్మతి అవసరం; ఆ సమ్మతికి షరతులు ఉండవచ్చు.

విత్త బాధ్యత చట్టాలు ఈ రాజ్యాంగ నిబంధనలకు అనుబంధంగా పనిచేస్తాయి; అయితే ప్రతి ప్రభుత్వానికీ ఒకే విధమైన శాశ్వత లోటు పరిమితులను నిర్దేశించవు. రుణ సేకరణ గరిష్ఠ పరిమితులు, బడ్జెట్ వెలుపలి బాధ్యతలు, షరతులతో కూడిన గ్రాంట్లు, సెస్‌ల విత్తపరమైన ప్రభావాలు సమకాలీన వివాదాలకు సంబంధించిన అంశాలు. సమర్థవంతమైన సంస్కరణలకు ముందుగా అంచనా వేయగల నిధుల బదిలీలు, హామీలు, రుణాలకు సంబంధించిన పారదర్శక లెక్కల నిర్వహణ, సొంత వనరుల ఆదాయాలను బలోపేతం చేయడం, సకాలంలో రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాలను ఏర్పాటు చేయడం అవసరం. విత్త సమానీకరణను, పన్ను వసూలు కృషి, బాధ్యతాయుత రుణ సేకరణ, వ్యయ నాణ్యతకు ఇచ్చే ప్రోత్సాహకాలతో సమతుల్యం చేయాలి.

• కేంద్ర బడ్జెట్ ద్వారా జరిగే నిధుల బదిలీ తప్పనిసరిగా ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల మేరకు జరిగే పన్నుల వాటా పంపిణీ కానవసరం లేదు.
• పన్నుల వాటా పంపిణీ, గ్రాంట్లు, రుణాలు, GST చెల్లింపుల సర్దుబాటు వేర్వేరు విత్త మార్గాలు.

సాధన ప్రశ్నలు