అంతర్‌రాష్ట్ర వివాదాలు

1. స్వభావం, రాజ్యాంగ నేపథ్యం

భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య అధికారాలను విభజిస్తుంది. అయితే నదులు, రవాణా వ్యవస్థలు, అడవులు, ఆర్థిక కార్యకలాపాలు రాజకీయ సరిహద్దులను దాటి విస్తరించి ఉంటాయి. నదీ జలాల కేటాయింపు, భూభాగాలపై హక్కు వాదనలు, ఉమ్మడి మౌలిక సదుపాయాల వినియోగ అవకాశం, పునర్వ్యవస్థీకరణ అనంతరం ఆస్తుల కేటాయింపు లేదా ప్రభుత్వ అధికారాల వినియోగం వంటి అంశాలకు సంబంధించి వివాదాలు తలెత్తవచ్చు. సంబంధిత న్యాయాధికార పరిధికి అవసరమైన షరతులు, ముఖ్యంగా స్పష్టంగా గుర్తించదగిన చట్టబద్ధ హక్కు ఉండాలనే షరతు నెరవేరినప్పుడే రాజకీయ విభేదాలు న్యాయస్థానాలు విచారించగల వివాదాలుగా మారతాయి.

జల వివాదాలలో వనరుల కొరతతోపాటు పరస్పరం పోటీపడే అభివృద్ధి ప్రాధాన్యతలు కూడా ఇమిడి ఉంటాయి. ఎగువ ప్రాంతంలో నీటి నిల్వ దిగువ ప్రాంతంలోని సాగునీరు, తాగునీరు, పర్యావరణ వ్యవస్థ, విద్యుదుత్పత్తిపై ప్రభావం చూపవచ్చు. వలసపాలన నాటి పరిపాలనా ఏర్పాట్లు, భాషాప్రయుక్త పునర్వ్యవస్థీకరణ లేదా ప్రకటనలు, పటాలపై పరస్పర విరుద్ధ వ్యాఖ్యానాల వల్ల సరిహద్దు వివాదాలు తలెత్తవచ్చు. కాలానుగుణ నీటి కొరతలు, అస్తిత్వ గుర్తింపు ఆధారంగా ప్రజలను సమీకరించడం వంటి పరిణామాలు సాంకేతిక విభేదాలను విస్తృతమైన శాంతిభద్రతల సమస్యలుగా మార్చవచ్చు.

అందువల్ల రాజ్యాంగం వివాద పరిష్కారానికి ఒకటి కంటే ఎక్కువ మార్గాలను కల్పించింది. న్యాయస్థానాలు చట్టబద్ధ హక్కులను నిర్ధారిస్తాయి; జల వివాదాల ట్రిబ్యునళ్లు ప్రత్యేక న్యాయనిర్ణయం చేస్తాయి; మండళ్లు సంప్రదింపులకు వీలు కల్పిస్తాయి; ప్రభుత్వాలు అమలు ఏర్పాట్లపై చర్చలు జరుపుతాయి. ఈ యంత్రాంగాలు పరస్పర పూరకాలు; ఒకదానికి బదులుగా మరొకదాన్ని ఉపయోగించేవి కావు. తగిన పరిష్కార వేదికను నిర్ణయించడంలో మొదటి దశ వివాద విషయాన్ని, హక్కు వాదనకు ఉన్న చట్టపరమైన మూలాన్ని గుర్తించడం.

• కావేరి, కృష్ణా జల వివాదాలు, మహారాష్ట్ర–కర్ణాటక సరిహద్దు వివాదం, పలు ఈశాన్య రాష్ట్రాల మధ్య సరిహద్దు విభేదాలు ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు.
• అంతర్‌రాష్ట్ర వివాదం దానంతట అదే కేంద్ర–రాష్ట్ర వివాదం కాదు. అయితే, కేంద్రం మధ్యవర్తిగా, శాసనకర్తగా, పరిపాలకుడిగా లేదా వ్యాజ్యంలో పక్షంగా వ్యవహరించవచ్చు.

2. సుప్రీంకోర్టు న్యాయాధికార పరిధి, ప్రాదేశిక వివాదాలు

భారత ప్రభుత్వం, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య; ఒకవైపు భారత ప్రభుత్వం, ఒక రాష్ట్రం లేదా రాష్ట్రాలు, మరోవైపు ఇతర రాష్ట్రాల మధ్య; రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య తలెత్తే వివాదాలలో అధికరణం 131 సుప్రీంకోర్టుకు ప్రత్యేక ప్రాథమిక న్యాయాధికార పరిధిని కల్పిస్తుంది. చట్టబద్ధ హక్కు ఉనికి లేదా దాని పరిధి ఆధారపడే చట్టపరమైన లేదా వాస్తవ సంబంధమైన ప్రశ్న ఆ వివాదంలో ఇమిడి ఉండాలి. ప్రాథమిక న్యాయాధికార పరిధి అంటే కేసు అప్పీల్ ద్వారా సుప్రీంకోర్టుకు చేరడం కాకుండా, నేరుగా సుప్రీంకోర్టులోనే ప్రారంభం కావడం.

ఈ అధికార పరిధి రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి ఉంటుంది. రాజ్యాంగం అమలులోకి రాకముందు కుదిరిన కొన్ని ఒప్పందాలు, అంగీకారాలు, ఇతర సారూప్య పత్రాల నుంచి ఉత్పన్నమయ్యే నిర్దిష్ట వివాదాలను అధికరణం 131లోని మినహాయింపు నిబంధన ఈ అధికార పరిధి నుంచి మినహాయిస్తుంది. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాలకు సంబంధించి ప్రత్యేక మినహాయింపును కల్పించేందుకు అధికరణం 262 కూడా అనుమతిస్తుంది. ప్రైవేటు వ్యక్తులు, కంపెనీల ప్రయోజనాలు ఒక రాష్ట్ర ప్రయోజనాలతో ముడిపడి ఉన్నాయనే కారణంతో మాత్రమే వారు అధికరణం 131 కింద దాఖలయ్యే దావాలో కక్షిదారులు కాలేరు; వారు ఇతర న్యాయ ప్రక్రియల ద్వారా పరిహారాలను పొందవచ్చు.

ప్రాదేశిక వివాదాల విషయంలో, ఇప్పటికే ఉన్న సరిహద్దును నిర్ధారించడానికి, ఒక రాష్ట్ర భూభాగాన్ని మార్చడానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. రాష్ట్రాల విస్తీర్ణాలు, సరిహద్దులు లేదా పేర్లను మార్చే అధికారాన్ని అధికరణం 3 పార్లమెంటుకు కల్పిస్తుంది. అటువంటి బిల్లుకు రాష్ట్రపతి సిఫార్సు అవసరం. ఒక ప్రతిపాదన రాష్ట్ర విస్తీర్ణం, సరిహద్దు లేదా పేరుపై ప్రభావం చూపితే, నిర్దేశిత గడువులోగా ఆ రాష్ట్ర శాసనమండలి అభిప్రాయాలను పొందేందుకు రాష్ట్రపతి ఆ ప్రతిపాదనను దానికి పంపాలి. ఆ అభిప్రాయాలకు పార్లమెంటు కట్టుబడి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. అధికరణం 4 ప్రకారం, సంబంధిత పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాన్ని అధికరణం 368 కింద రాజ్యాంగ సవరణగా పరిగణించరు.

• పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం వర్సెస్ భారత యూనియన్, 1963 కేసులో, రాష్ట్రాలకు ఉన్న సార్వభౌమాధికారం కారణంగా రాష్ట్ర యాజమాన్యంలోని ఆస్తిని స్వాధీనం చేసుకునేందుకు పార్లమెంటు అధికారం కల్పించలేదనే వాదనను సుప్రీంకోర్టు తిరస్కరించింది.
• ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన తేడా: అమలులో ఉన్న చట్టం ప్రకారం సరిహద్దుపై హక్కు వాదనను న్యాయపరంగా నిర్ణయించడం, అధికరణం 3 ప్రకారం శాసనం ద్వారా సరిహద్దును మార్చడం వేర్వేరు.

3. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాలు

నీరు ప్రధానంగా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం 17 పరిధిలోకి వస్తుంది. అయితే, ఆ అంశం స్పష్టంగా కేంద్ర జాబితాలోని అంశం 56కు లోబడి ఉంటుంది. ప్రజా ప్రయోజనాల దృష్ట్యా కేంద్ర నియంత్రణ సముచితమని పార్లమెంటు ప్రకటించిన మేరకు అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల నియంత్రణ, అభివృద్ధికి అంశం 56 సంబంధించినది. అంతర్రాష్ట్ర నది లేదా నదీ లోయ జలాల వినియోగం, పంపిణీ లేదా నియంత్రణకు సంబంధించిన వివాదాలను న్యాయనిర్ణయం ద్వారా పరిష్కరించేందుకు చట్టాలు చేసే అధికారాన్ని అధికరణం 262 ప్రత్యేకంగా పార్లమెంటుకు కల్పిస్తుంది.

అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం, 1956 ఫిర్యాదు–ట్రైబ్యునల్ యంత్రాంగాన్ని ఏర్పాటు చేస్తుంది. చట్ట పరిధిలోకి వచ్చే జల వివాదంలో కేంద్ర జోక్యాన్ని ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కోరవచ్చు. చర్చల ద్వారా వివాదాన్ని పరిష్కరించడం సాధ్యం కాదని కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ధారించినప్పుడు, చట్టపరమైన వ్యవస్థ ప్రకారం ఆ వివాదాన్ని ట్రైబ్యునల్‌కు నివేదించాలి. జలవిజ్ఞాన సమాచారం, ప్రస్తుత వినియోగాలు, సాగునీటి అవసరాలు, ఇతర సంబంధిత అంశాల ఆధారంగా ట్రైబ్యునళ్లు పరస్పర పోటీ హక్కు వాదనలను పరిశీలిస్తాయి.

ఈ చట్టం కింద ట్రైబ్యునల్‌కు నివేదించదగిన జల వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టు, ఇతర న్యాయస్థానాల అధికార పరిధిని సెక్షన్ 11 నిషేధిస్తుంది. ట్రైబ్యునల్ నిర్ణయాన్ని అధికారిక గెజిట్‌లో ప్రచురించేందుకు సెక్షన్ 6 నిబంధన కల్పిస్తుంది; ప్రచురిత నిర్ణయం అంతిమమైనది, సంబంధిత పక్షాలపై బంధనకరమైనది. దానికి సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వు లేదా డిక్రీతో సమానమైన చట్టబలం ఉంటుంది. అమలు పథకాన్ని రూపొందించేందుకు సెక్షన్ 6A వీలు కల్పిస్తుంది. ఈ నిబంధనలు ఉన్నంత మాత్రాన నదితో ముడిపడిన ప్రతి న్యాయపరమైన ప్రశ్న తప్పనిసరిగా న్యాయ పరిశీలనకు వెలుపల ఉంటుందని అర్థం కాదు.

2018 కావేరి తీర్పులో, సుప్రీంకోర్టు అధికరణం 136 కింద ట్రిబ్యునల్ తీర్పుపై అప్పీళ్లను విచారణకు స్వీకరించి, నీటి కేటాయింపులను సవరించింది. నీటికి సంబంధించిన వివాదాన్ని సుప్రీంకోర్టు ఎన్నడూ పరిశీలించలేదనే నిరపేక్ష ప్రకటన ఎందుకు తప్పుదారి పట్టిస్తుందో ఈ నిర్ణయం స్పష్టం చేస్తుంది. నదీ బోర్డుల చట్టం, 1956 అనేది అంతర్‌రాష్ట్ర నదుల నియంత్రణ, అభివృద్ధికి సంబంధించిన ప్రత్యేక చట్టపరమైన వ్యవస్థ; దీనిని వివాదాలను పరిష్కరించే ట్రిబ్యునళ్లకు సంబంధించిన చట్టంతో కలిపి చూడకూడదు.

• మూడు దశలను వేర్వేరుగా గుర్తించండి: జలాలపై హక్కులను న్యాయపరంగా నిర్ధారించడం, నిర్ణయాల అమలును పర్యవేక్షించడం, నీటి కొరత సమయంలో విడుదలలను నిర్వహించడం.
• న్యాయస్థానాల అధికార పరిధిని మినహాయించేందుకు అధికరణం 262 వీలు కల్పిస్తుంది; చట్టపరమైన మినహాయింపు 1956 నాటి వివాదాల చట్టంలో ఉంది.

4. చర్చలు మరియు సహకార సంస్థలు

ప్రజా ప్రయోజనాలకు దోహదపడుతుందని భావించినప్పుడు అంతర్‌రాష్ట్ర మండలిని ఏర్పాటు చేయడానికి అధికరణం 263 రాష్ట్రపతికి అధికారం కల్పిస్తుంది. రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలపై విచారణ జరిపి సలహాలు ఇవ్వడం, ఉమ్మడి ప్రయోజనాలకు సంబంధించిన అంశాలను చర్చించడం, విధానాలు మరియు కార్యాచరణలో మెరుగైన సమన్వయానికి సిఫార్సులు చేయడం దీని కోసం నిర్దేశించిన విధుల్లో ఉన్నాయి. సర్కారియా కమిషన్ సిఫార్సు మేరకు 1990లో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా ఏర్పాటైన ప్రస్తుత మండలి, ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన పనిచేసే సంప్రదింపుల సంస్థ మాత్రమే; ఇది తప్పనిసరిగా అమలు చేయాల్సిన తీర్పులను ఇచ్చే న్యాయనిర్ణయ వేదిక కాదు.

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 కింద ఐదు ప్రాంతీయ మండళ్లు ఏర్పాటయ్యాయి. కేంద్ర హోం మంత్రి అధ్యక్షతన పనిచేసే ఈ మండళ్లు సరిహద్దులు, రవాణా, భద్రత, ఆర్థిక సహకారం వంటి అంశాలను చర్చించడానికి ప్రభుత్వాలను ఒక వేదికపైకి తీసుకువస్తాయి. ఈశాన్య మండలికి ఈశాన్య మండలి చట్టం, 1971 కింద ప్రత్యేక చట్టబద్ధ ప్రాతిపదిక ఉంది; ఇది 1956 చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైన ఆరవ ప్రాంతీయ మండలి కాదు.

న్యాయస్థానాల్లో వ్యాజ్యాల కంటే చర్చల ద్వారా కుదిరిన ఏర్పాట్లు పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేసుకోవడానికి ఎక్కువ అవకాశం కల్పించవచ్చు. ముఖ్యంగా, వివాద పరిష్కారానికి సర్వేలు, పరిహారం, సమన్వయంతో కూడిన పోలీసు చర్యలు లేదా మౌలిక సదుపాయాల ఉమ్మడి వినియోగం అవసరమైనప్పుడు ఇవి ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి. అయితే, రాజకీయ ఒప్పందాన్ని కూడా వర్తించే రాజ్యాంగ, చట్టబద్ధ నిబంధనలకు అనుగుణంగానే అమలు చేయాలి. మండలి సిఫార్సులు వాటంతటవే రాష్ట్రాల సరిహద్దులను మార్చవు; ట్రిబ్యునల్ నిర్ణయాలను అధిగమించవు.

• సర్కారియా, పూంఛీ కమిషన్లు మరింత పటిష్ఠమైన సంప్రదింపులు, సహకారపూర్వక కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాల ఆవశ్యకతను నొక్కిచెప్పాయి.
• ఒక మండలిని ఏర్పాటు చేయడానికి రాజ్యాంగం అధికారం కల్పించడాన్ని, ప్రతి అంతర్‌ప్రభుత్వ వేదికకు రాజ్యాంగ హోదా ఉండటంతో సమానంగా భావించకూడదు.

5. అమలులో సవాళ్లు మరియు సంస్కరణ ప్రాధాన్యాలు

అధికారిక నిర్ణయాలు తీసుకున్నంత మాత్రాన సంఘర్షణలు వాటంతటవే తొలగిపోవు. నీటి వివాదాల పరిష్కారంలో సమాచారంలో అసంగతతలు, మారుతున్న పంటల సాగు విధానాలు, భూగర్భజలాలపై ఆధారపడటం, వాతావరణ వైవిధ్యం, నీటి కొరత భారాన్ని పంచుకోవడంపై భిన్నాభిప్రాయాలు వంటి సవాళ్లు ఎదురవుతాయి. పరిపాలనా నియంత్రణ స్థానిక అస్తిత్వాన్ని, భూ హక్కులను, ప్రజా సేవల అందుబాటును ప్రభావితం చేసే సందర్భాల్లో సరిహద్దు వివాదాల పరిష్కారాలకు స్థానిక వ్యతిరేకత ఎదురుకావచ్చు. సుదీర్ఘ విచారణ ప్రక్రియలు రాజకీయ వైఖరులను మరింత కఠినతరం చేసి, పెట్టుబడులను వాయిదా పడేలా చేయవచ్చు.

వివాదాలను సమర్థంగా నిర్వహించడానికి సంయుక్తంగా ధ్రువీకరించిన సమాచారం, పారదర్శక నిర్వహణ నియమాలు, క్రమం తప్పని రాజకీయ సంప్రదింపులు, నిబంధనల అమలును పర్యవేక్షించగల సంస్థలు అవసరం. నదీ పరీవాహక ప్రాంత ప్రణాళికలో వార్షిక నీటి కేటాయింపును మాత్రమే ప్రధాన అంశంగా పరిగణించకుండా, ఉపరితల జలాలు, భూగర్భ జలాలు, పర్యావరణ అవసరాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. సరిహద్దు చర్చలకు విశ్వసనీయ పటాలు, సంయుక్త సర్వేలు, ప్రభావిత సముదాయాలతో సంప్రదింపులు అవసరం.

పరీక్షల దృష్ట్యా, ప్రతి సంస్థను దాని నిర్దిష్ట విధితో అనుసంధానించండి: అధికరణం 131 సమాఖ్య సంబంధిత చట్టబద్ధ హక్కులపై న్యాయనిర్ణయానికి సంబంధించినది; అధికరణం 262 ప్రత్యేక జలవివాదాల వ్యవస్థకు సంబంధించినది; అధికరణం 263 సంప్రదింపులకు సంబంధించినది; అధికరణం 3 ప్రాదేశిక పునర్వ్యవస్థీకరణకు సంబంధించినది. చర్చల ద్వారా సాధించిన పరిష్కారాలు చట్టబద్ధ బాధ్యతలు, విశ్వసనీయ అమలుపై ఆధారపడి ఉన్నప్పుడే సహకార సమాఖ్యవాదం అత్యంత బలంగా ఉంటుంది.

• ఉపయోగకరమైన సంస్కరణ ప్రాధాన్యాలు: ఉమ్మడి సమాచార నిధులు, నీటి కొరత భారాన్ని పంచుకోవడానికి మరింత స్పష్టమైన ఏర్పాట్లు, సకాలంలో విచారణ ప్రక్రియలు, తగిన అధికారాలు కలిగిన అమలు సంస్థలు.
• ప్రతి వివాదాన్నీ న్యాయస్థానం పరిష్కరించగలదని లేదా చర్చల ద్వారా కుదిరిన పరిష్కారం తరువాత ఎటువంటి చట్టపరమైన చర్యలూ అవసరం లేదని భావించకూడదు.

సాధన ప్రశ్నలు