ఆర్థిక సంఘం

1. రాజ్యాంగ రూపకల్పన, సంస్థాగత స్వభావం

భారతదేశ సమాఖ్య విత్త వ్యవస్థలో నిలువు అసమతుల్యత కనిపిస్తుంది: విస్తృత పన్ను ప్రాతిపదిక కలిగిన ప్రధాన పన్ను వనరులు కేంద్రం అధీనంలో ఉండగా, ప్రజారోగ్యం, వ్యవసాయం, పోలీసు వ్యవస్థ వంటి రంగాల్లో గణనీయమైన వ్యయ బాధ్యతలను రాష్ట్రాలు నిర్వహిస్తాయి. ఆదాయం, జనాభా, భౌగోళిక పరిస్థితులు, మౌలిక సదుపాయాలు, రాబడి సామర్థ్యం విషయంలో రాష్ట్రాల మధ్య తేడాలు ఉండటం వల్ల సమాంతర అసమతుల్యతలు కూడా ఏర్పడతాయి. రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన విత్త సిఫార్సుల వ్యవస్థ ద్వారా ఆర్థిక సంఘం ఈ అసమతుల్యతలను పరిష్కరిస్తుంది.

రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన రెండు సంవత్సరాలలోపు, ఆ తరువాత ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి లేదా అవసరమని భావిస్తే అంతకంటే ముందుగానే రాష్ట్రపతి ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని అధికరణం 280 నిర్దేశిస్తుంది. ఇందులో రాష్ట్రపతి నియమించే ఒక అధ్యక్షుడు, మరో నలుగురు సభ్యులు ఉంటారు. ఇది నిర్దిష్ట కాలవ్యవధుల్లో ఏర్పాటు చేసే రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ; నిరంతరాయంగా పదవిలో కొనసాగే సభ్యులతో కూడిన శాశ్వత సంఘం కాదు.

ఆర్థిక సంఘం (వివిధ నిబంధనలు) చట్టం, 1951 అర్హతలను నిర్దేశిస్తుంది. అధ్యక్షుడికి ప్రజా వ్యవహారాల్లో అనుభవం ఉండాలి. ఇతర సభ్యులను హైకోర్టు న్యాయమూర్తులుగా నియమితులయ్యేందుకు అర్హత కలిగినవారు, ప్రభుత్వ విత్త వ్యవహారాలు, ఖాతాలపై ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం ఉన్నవారు, ఆర్థిక వ్యవహారాలు, పరిపాలనలో విస్తృత అనుభవం ఉన్నవారు లేదా అర్థశాస్త్రంలో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం ఉన్నవారి నుంచి ఎంపిక చేస్తారు. సాక్ష్యాలు, సమాచారాన్ని పొందేందుకు అవసరమైన అధికారాలను కూడా ఈ చట్టం కల్పిస్తుంది.

దీని సిఫార్సులు సలహా స్వభావం కలిగినవే తప్ప స్వయంచాలకంగా కట్టుబడి అమలు చేయాల్సినవి కావు. అధికరణం 281 ప్రకారం, ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సులతో పాటు వాటిపై తీసుకున్న చర్యలకు సంబంధించిన వివరణాత్మక నివేదికను పార్లమెంటు ఉభయ సభల్లో విడివిడిగా సమర్పించేలా రాష్ట్రపతి చూడాలి. సంఘం సిఫార్సులు వర్తించే కాలవ్యవధిని దాని సభ్యుల పదవీకాలంతో గందరగోళపరచుకోకూడదు.

• నియామకం చేసేది రాష్ట్రపతి; పార్లమెంటు లేదా GST మండలి కాదు.
• అర్హతలను, ఎంపిక విధానాన్ని పార్లమెంటు నిర్దేశిస్తుంది; సంఘం నిర్మాణాన్ని రాజ్యాంగమే నిర్ణయిస్తుంది.
• ఆర్థిక సంఘం తన కార్యవిధానాన్ని తానే నిర్ణయించుకుంటుంది; పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా సంక్రమించిన అధికారాలను వినియోగిస్తుంది.

2. నిర్దేశిత విధులు మరియు సంబంధిత రాజ్యాంగ నిబంధనలు

అధికరణం 280(3) ఆర్థిక సంఘానికి పలు విధులను అప్పగిస్తుంది. మొదటిది, కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య రాజ్యాంగపరంగా పంచుకోవాల్సిన పన్నుల నికర రాబడుల పంపిణీని, అలాగే రాష్ట్రాలకు దక్కే వాటాను ఆయా రాష్ట్రాల మధ్య కేటాయించడాన్ని ఇది సిఫార్సు చేస్తుంది. రెండవది, భారత సంచిత నిధి నుంచి రాష్ట్రాల రాబడులకు సహాయక గ్రాంట్లు అందించేందుకు వర్తించే సూత్రాలను సిఫార్సు చేస్తుంది. పటిష్ఠమైన విత్త నిర్వహణ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా రాష్ట్రపతి నివేదించే ఏ ఇతర అంశాన్నైనా ఇది పరిశీలించవచ్చు.

అధికరణం 270 నిర్దిష్ట కేంద్ర పన్నుల పంపిణీని నియంత్రిస్తుంది. అధికరణం 271 కేంద్రానికి సర్‌ఛార్జీలు విధించే అధికారం కల్పిస్తుంది; వాటి రాబడులు భారత సంచిత నిధిలో భాగమవుతాయి, విభాజ్య పన్నుల నిధి ద్వారా రాష్ట్రాలకు పంచబడవు. నిర్దిష్ట ప్రయోజనాల కోసం విధించే సెస్సులను కూడా ఆ నిధి నుంచి మినహాయిస్తారు. అందువల్ల, రాష్ట్రాల శాతపరమైన వాటా అనేది కేంద్రానికి వచ్చే మొత్తం పన్ను రాబడుల్లో శాతం కాదు. అధికరణం 279 ప్రకారం, నికర రాబడులు అంటే వసూలు వ్యయాలను తీసివేసిన తరువాత మిగిలే రాబడులు; వాటిని కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ ధ్రువీకరిస్తారు.

సహాయం అవసరమైన రాష్ట్రాలకు సహాయక గ్రాంట్లు అందించడానికి అధికరణం 275 వీలు కల్పిస్తుంది. షెడ్యూల్డ్ తెగలు, షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు సంబంధించి రాజ్యాంగంలో నిర్దేశించిన ప్రయోజనాల కోసం ఇచ్చే గ్రాంట్లు కూడా ఇందులో భాగమే. ఏదైనా ప్రజా ప్రయోజనం కోసం కేంద్రం లేదా రాష్ట్రం గ్రాంట్లు ఇవ్వడానికి అధికరణం 282 విడిగా అనుమతిస్తుంది. అందువల్ల, కేంద్రం నుంచి రాష్ట్రానికి జరిగే ప్రతి నిధుల బదిలీ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల ఆధారంగా జరిగే బదిలీ కాదు.

73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు ఆర్థిక సంఘం పరిధిని విస్తరించాయి. రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాల సిఫార్సుల ఆధారంగా పంచాయతీలు, పురపాలక సంస్థల వనరులకు అదనపు నిధులు సమకూర్చేందుకు రాష్ట్ర సంఘటిత నిధులను పెంపొందించే చర్యలను కూడా ఈ పరిధిలో చేర్చాయి. అధికరణాలు 243-I, 243-Y రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాల ఏర్పాట్లకు సంబంధించినవి. కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం ఈ రాష్ట్రస్థాయి సంస్థలకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

• అధికరణం 280(3)(bb): పంచాయతీల వనరులు.
• అధికరణం 280(3)(c): పురపాలక సంస్థల వనరులు.
• అధికరణం 279A: GST మండలి — GST సిఫార్సులకు సంబంధించిన ప్రత్యేక రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ.

3. పన్నుల పంపిణీ, గ్రాంట్లు ఎలా పనిచేస్తాయి

నిలువు పంపిణీ (Vertical devolution) అనేది విభాజ్య పన్నుల నిధిలో రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి లభించే వాటాను నిర్ణయిస్తుంది. సమాంతర పంపిణీ (Horizontal devolution) అనేది ఆ సమష్టి వాటాలో ప్రతి రాష్ట్రానికి లభించే వాటాను నిర్ణయిస్తుంది. అందువల్ల, సూత్రం ప్రకారం ఒక రాష్ట్రానికి కేటాయించిన భారిత విలువను రాష్ట్రాల సమష్టి నిధికి వర్తింపజేస్తారు; కేంద్ర ప్రభుత్వ మొత్తం స్థూల పన్ను రాబడికి నేరుగా వర్తింపజేయరు. వాస్తవంగా అందే నిధులు వసూలైన పన్నులు, వర్తించే లెక్కల సర్దుబాట్లపై ఆధారపడి ఉంటాయి.

వై. వి. రెడ్డి అధ్యక్షతన పనిచేసిన పద్నాలుగవ ఆర్థిక సంఘం 2015–20 కాలానికి రాష్ట్రాల వాటాను 32% నుంచి 42%కు పెంచాలని సిఫార్సు చేసింది. ఎన్. కె. సింగ్ అధ్యక్షతన పనిచేసిన పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం 2021–26 కాలానికి 41% వాటాను సిఫార్సు చేసింది. ఒక శాతం పాయింటు మేర చేసిన ఈ సర్దుబాటు, గతంలో రాష్ట్రంగా ఉన్న జమ్మూ మరియు కశ్మీర్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించిన విషయాన్ని ప్రతిబింబించింది; రాష్ట్రాల సమూహంలో ఎలాంటి మార్పూ జరగనట్లు భావించి, దీనిని నేరుగా పోల్చదగిన సాధారణ వాటా తగ్గింపుగా అర్థం చేసుకోకూడదు.

పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం సమాంతర పంపిణీ సూత్రం సమానీకరణను ప్రోత్సాహకాలతో మిళితం చేసింది. ఆదాయ అంతరానికి అత్యధిక భారిత విలువను కేటాయించింది; దీనివల్ల ప్రామాణిక స్థాయితో పోలిస్తే తక్కువ తలసరి ఆదాయం ఉన్న రాష్ట్రాలకు ప్రయోజనం కలిగింది. జనాభా, విస్తీర్ణం వ్యయ అవసరాలను ప్రతిబింబించాయి; అడవులు, పర్యావరణ ప్రమాణం పర్యావరణ పరిరక్షణకు అందించిన తోడ్పాటును గుర్తించింది; జనసాంఖ్యిక పనితీరు జనాభా నియంత్రణలో సాధించిన విజయాలను ప్రోత్సహించింది; పన్ను, విత్త ప్రయత్నాలు ఆదాయ సమీకరణ కృషిని గుర్తించాయి.

పన్నుల పంపిణీ సాధారణంగా నిర్దిష్ట వినియోగ షరతులకు లోబడి ఉండదు. దీనివల్ల రాజ్యాంగ, చట్టపరమైన చట్రానికి లోబడి వ్యయం చేసే విషయంలో రాష్ట్రాలకు స్వయంప్రతిపత్తి లభిస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, గ్రాంట్లు పన్నుల పంపిణీ అనంతరం అంచనా వేసిన రెవెన్యూ లోటులను భర్తీ చేయడానికి, స్థానిక ప్రభుత్వ సేవలకు, విపత్తు నిర్వహణకు లేదా నిర్దిష్ట ఫలితాలను సాధించడానికి ఉద్దేశించినవి కావచ్చు. గ్రాంట్ల వర్గాన్ని బట్టి షరతులు, నిధుల విడుదల విధానాలు మారుతాయి. 2021–26 కాలానికి సంబంధించిన తుది నివేదిక స్థానిక ప్రభుత్వాలకు మొత్తం ₹4,36,361 కోట్ల గ్రాంట్లను సిఫార్సు చేసింది. ఇందులో స్థానిక ప్రభుత్వాల ద్వారా ఆరోగ్య సేవలకు చేసే కేటాయింపులు కూడా ఉన్నాయి.

• పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం తన సూత్రంలో 2011 జనగణన జనాభాను ఉపయోగించింది.
• గతంలోనే సంతానోత్పత్తి రేటును తగ్గించిన రాష్ట్రాల ఆందోళనలను జనసాంఖ్యిక పనితీరు ప్రమాణం కొంతవరకు పరిష్కరించింది.
• గ్రాంట్లకు సంబంధించిన సిఫార్సులను, వాటికి ప్రభుత్వ ఆమోదాన్ని వేర్వేరుగా గుర్తించాలి; అమలు నిర్ణయాల కోసం వివరణాత్మక జ్ఞాపికను పరిశీలించాలి.

4. సమాఖ్యపరమైన ప్రాధాన్యం మరియు పునరావృతమయ్యే చర్చలు

ఆర్థిక సంఘం నియమాధారిత విత్త బదిలీలను సంస్థాగతం చేస్తుంది; విచక్షణాధారిత బేరసారాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది. రాష్ట్రాల విత్త సామర్థ్యాలు అసమానంగా ఉన్నప్పటికీ, అవి సహేతుకంగా పోల్చదగిన స్థాయిలో ప్రజా సేవలను అందించేందుకు తోడ్పడటమే సమానీకరణ లక్ష్యం. ఇందుకు తలసరి బదిలీలు ఒకేలా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు; అలాగే ఒక రాష్ట్రం కోరిన ప్రతి వ్యయాన్నీ తిరిగి చెల్లించాల్సిన అవసరం కూడా లేదు.

సెస్‌లు, సర్‌చార్జీల వినియోగం పదేపదే ఆందోళనకు కారణమవుతోంది. ఇవి విభాజ్య పన్నుల నిధికి వెలుపల ఉంటాయి కాబట్టి, నిర్దేశిత పన్నుల పంపిణీ శాతం మారకపోయినా, వీటి ప్రాధాన్యం పెరగడం వల్ల కేంద్ర ప్రభుత్వ మొత్తం పన్ను రాబడుల్లో రాష్ట్రాలకు వాస్తవంగా లభించే వాటా పరిమితం కావచ్చు. షరతులతో కూడిన గ్రాంట్లు, కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు తమ వ్యయ సౌలభ్యాన్ని పరిమితం చేస్తున్నాయా అనే అంశంపై కూడా రాష్ట్రాలు చర్చిస్తున్నాయి.

మరో వైరుధ్యం సమన్యాయం, ప్రోత్సాహకాల మధ్య ఉంది. పేద రాష్ట్రాలకు అధిక మద్దతు అవసరం కాగా, మెరుగైన పనితీరు కనబరిచే రాష్ట్రాలు పన్నుల సమీకరణ కృషి, జనాభా పరివర్తన, విత్త నిర్వహణకు గుర్తింపు కోరుతున్నాయి. పారదర్శక ప్రమాణాలు, విశ్వసనీయ విత్త గణాంకాలు, ముందుగా అంచనా వేయగల బదిలీలు ఈ లక్ష్యాలను సమన్వయపరచడంలో తోడ్పడతాయి. స్థానిక స్థాయిలో రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాల ఏర్పాటులో జాప్యం, బలహీనమైన లెక్కల నిర్వహణ, తగినంత సొంత వనరుల ఆదాయం లేకపోవడం అర్థవంతమైన వికేంద్రీకరణకు ఆటంకం కలిగించవచ్చు.

• ఆర్థిక సంఘం: పన్నుల పంపిణీ, నిర్దిష్ట గ్రాంట్లు.
• GST మండలి: GST వ్యవస్థకు సంబంధించిన సిఫార్సులు చేస్తుంది; సాధారణ సమాంతర పన్నుల పంపిణీ సూత్రాన్ని ఇది నిర్ణయించదు.
• NITI Aayog: కార్యనిర్వాహక విధాన సంస్థ; ఆర్థిక సంఘానికి రాజ్యాంగపరమైన ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

5. ప్రిలిమ్స్ విధానం మరియు ముఖ్యమైన భేదాలు

నియామక అధికారం, రాజ్యాంగ నిబంధన, నిధుల మూలం, సిఫారసు స్వభావం అనే అంశాలను వేరు చేస్తూ ప్రశ్నలను చదవండి. కేంద్ర పన్నులన్నీ విభాజ్య పన్నుల నిధిలో చేరుతాయని లేదా రాష్ట్రాలకు అందే ఆర్థిక సహాయమంతటినీ ఆర్థిక సంఘమే సిఫారసు చేస్తుందని భావించడం తరచుగా ఎదురయ్యే ఉచ్చు. సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి నిర్దేశించిన ఐదేళ్ల వ్యవధిని, మార్చడానికి వీలులేని ఐదేళ్ల పదవీకాలంగా భావించడం మరో ఉచ్చు.

నిర్దిష్ట ఆర్థిక సంఘాల సిఫారసులను శాశ్వత రాజ్యాంగ నియమాల నుంచి వేరుగా గుర్తుంచుకోండి. దిగువ చూపిన 41% నిలువు వాటా, ఆరు సమాంతర పంపిణీ ప్రమాణాలు పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం 2021–26 కాలానికి చేసిన సిఫారసులకు సంబంధించినవి; అవి అధికరణం 280లోనే పేర్కొన్నవి కావు. అదే విధంగా, స్థానిక సంస్థల కోసం రాష్ట్ర నిధులను పెంచాలని కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫారసు చేస్తుంది; రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాలు రాష్ట్రాలకు, వాటి స్థానిక ప్రభుత్వాలకు మధ్య విత్త సంబంధాలను పరిశీలిస్తాయి.

• ఈ క్రమాన్ని గుర్తుంచుకోండి: సిఫారసు, తీసుకున్న చర్యల వివరణ పత్రంతో పాటు పార్లమెంటు ముందు ఉంచడం, సంబంధిత విత్త యంత్రాంగాల ద్వారా అమలు చేయడం.
• వాటాలు లేదా పంపిణీ సూత్రంలోని వెయిటేజీలపై సంఖ్యాపరమైన ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చే ముందు, సిఫారసులు వర్తించే కాలాన్ని తప్పనిసరిగా గుర్తించండి.

సాధన ప్రశ్నలు