కొలీజియం

1. రాజ్యాంగపరమైన పునాది మరియు అర్థం

కొలీజియం అనేది సీనియర్ న్యాయమూర్తులు సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులలో న్యాయమూర్తుల నియామకానికి వ్యక్తులను సిఫారసు చేయడానికి, ఉన్నత న్యాయవ్యవస్థలో బదిలీలను సిఫారసు చేయడానికి ఏర్పడిన సంస్థాగత వ్యవస్థ. కొలీజియం అనే పదం రాజ్యాంగంలో లేదు. కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ ఆధిపత్యం నుంచి న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతను పరిరక్షించే ఉద్దేశంతో అధికరణాలు 124, 217, 222లకు న్యాయస్థానాలు ఇచ్చిన వ్యాఖ్యానాల నుంచి దీనికి అధికారం లభించింది. అందువల్ల, దీనిని రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా ఏర్పాటు చేసిన రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థగా కాకుండా, రాజ్యాంగంలోని నియామకాల చట్రంలో పనిచేసే, న్యాయ నిర్ణయాల ద్వారా పరిణామం చెందిన వ్యవస్థగా పేర్కొనాలి.

అధికరణం 124(2) ప్రకారం, రాష్ట్రపతి తాను అవసరమని భావించిన సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను సంప్రదించిన తరువాత సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి మినహా ఇతర న్యాయమూర్తులను నియమించేటప్పుడు భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించడం తప్పనిసరి. అధికరణం 217(1) ప్రకారం, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని, సంబంధిత రాష్ట్ర గవర్నర్‌ను, అలాగే హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి మినహా ఇతర న్యాయమూర్తులను నియమించేటప్పుడు ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించిన తరువాత రాష్ట్రపతి హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు.

అధికరణం 222 ప్రకారం, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించిన తరువాత ఒక న్యాయమూర్తిని ఒక హైకోర్టు నుంచి మరొక హైకోర్టుకు బదిలీ చేసే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంది. న్యాయమూర్తుల నియామకాలకు సంబంధించిన కేసులు సంప్రదింపు అనే భావనను ఒక వ్యక్తి అభిప్రాయాన్ని కోరడం అనే స్థాయి నుంచి ప్రాధాన్యం కలిగిన సమష్టి న్యాయ ప్రక్రియగా మార్చాయి. కొలీజియం అధీన న్యాయస్థానాల న్యాయమూర్తులను నియమించదు: అధికరణాలు 233, 234 గవర్నర్లు, హైకోర్టులు, అలాగే జిల్లా న్యాయమూర్తి స్థాయి కంటే దిగువ స్థాయి నియామకాల విషయంలో రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ల భాగస్వామ్యంతో ప్రత్యేక ఏర్పాట్లను నిర్దేశిస్తున్నాయి.

• ఆదేశిక సూత్రమైన అధికరణం 50, రాజ్య ప్రభుత్వ సేవల్లో న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వర్గం నుంచి వేరు చేయాలని నిర్దేశిస్తుంది.
• న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం.
• కొలీజియం నియామకాలు, బదిలీలను సిఫారసు చేస్తుంది; న్యాయమూర్తుల తొలగింపునకు ప్రత్యేక రాజ్యాంగ ప్రక్రియ ఉంటుంది.

2. న్యాయమూర్తుల కేసుల ద్వారా పరిణామం

సాధారణంగా మొదటి న్యాయమూర్తుల కేసుగా పిలిచే ఎస్. పి. గుప్తా వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1981) కేసులో, సంప్రదింపు అంటే సమ్మతి కాదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అభిప్రాయానికి ప్రాధాన్యం లేకపోవడంతో, నియామకాలలో కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు ప్రధాన పాత్ర కొనసాగింది. ఈ తీర్పు ప్రతిపాదించిన న్యాయస్థితి స్థానాన్ని తరువాత కొలీజియంకు సంబంధించిన న్యాయసూత్రాలు ఆక్రమించాయి.

రెండవ న్యాయమూర్తుల కేసు అయిన సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్-ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1993) కేసులో, తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తులతో కూడిన ధర్మాసనం నియామకాలలో న్యాయవ్యవస్థ ప్రాధాన్యాన్ని స్థాపించింది. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అభిప్రాయం వ్యక్తిగత ప్రాధాన్యతగా కాకుండా, సుప్రీంకోర్టులోని అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులైన ఇద్దరితో సంప్రదింపుల ద్వారా ఏర్పడిన సంస్థాగత అభిప్రాయంగా ఉండాలని పేర్కొంది. న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత దీనికి రాజ్యాంగపరమైన సమర్థనను అందించింది.

సాధారణంగా మూడవ న్యాయమూర్తుల కేసుగా పిలిచే 1998 నాటి రాష్ట్రపతి నివేదనలో, తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తులతో కూడిన ధర్మాసనం ఆర్టికల్ 143 కింద విధానాన్ని స్పష్టం చేసింది. సుప్రీంకోర్టు నియామకాల కోసం సంప్రదింపుల వ్యవస్థను భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టులోని నలుగురు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో కూడినదిగా విస్తరించింది. హైకోర్టు నియామకాలు, బదిలీలలో సంప్రదింపులకు సంబంధించిన అవసరాలను కూడా వివరించింది. సమష్టి నిర్ణయ ప్రక్రియ, అభిప్రాయాలను లిఖితపూర్వకంగా నమోదు చేయడం, సంబంధిత హైకోర్టు గురించి అవగాహన ఉన్న న్యాయమూర్తులతో సంప్రదింపులు ముఖ్యమైన రక్షణ చర్యలుగా మారాయి.

• మొదటి న్యాయమూర్తుల కేసు: కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ ప్రాధాన్యం.
• రెండవ న్యాయమూర్తుల కేసు: న్యాయవ్యవస్థ ప్రాధాన్యం, కొలీజియం చట్రం.
• మూడవ న్యాయమూర్తుల కేసు: విస్తరించిన కొలీజియం, ప్రక్రియాపరమైన స్పష్టీకరణ.

3. నిర్మాణం, సిఫార్సులు, కార్యనిర్వాహక శాఖ భాగస్వామ్యం

తీసుకునే నిర్ణయాన్ని బట్టి కొలీజియం నిర్మాణం మారుతుంది. సుప్రీంకోర్టు నియామకాలలో సాధారణంగా భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టులోని నలుగురు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులు పాల్గొంటారు. హైకోర్టు నియామకాల కోసం సుప్రీంకోర్టు స్థాయి కొలీజియంలో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టులోని ఇద్దరు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులు ఉంటారు. హైకోర్టు నుంచి వెలువడే సిఫార్సులను, ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి అక్కడి ఇద్దరు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో సంప్రదించి ప్రారంభిస్తారు. హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల బదిలీల విషయంలో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టులోని నలుగురు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులతోపాటు అమలులో ఉన్న విధానం ప్రకారం సంప్రదించాల్సిన ఇతర న్యాయమూర్తులతో కూడా సంప్రదిస్తారు.

భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి పదవికి నియామకాలు ప్రత్యేక సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి: ఆ పదవికి తగినవారిగా పరిగణించిన సుప్రీంకోర్టులోని అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తిని నియమిస్తారు. కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి, పదవీ విరమణ చేయనున్న ప్రధాన న్యాయమూర్తి సిఫార్సును కోరుతారు. ఆ సిఫార్సు ప్రధానమంత్రి ద్వారా రాష్ట్రపతికి చేరుతుంది. దీనిని సాధారణ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి ఎంపిక ప్రక్రియతో సమానంగా పరిగణించడం తప్పుదోవ పట్టిస్తుంది.

నియామక ప్రక్రియలో కార్యనిర్వాహక శాఖ కూడా భాగస్వామిగా కొనసాగుతుంది. ఇది ప్రతిపాదనలపై ప్రక్రియను నిర్వహిస్తుంది, సంబంధిత సమాచారాన్ని సేకరిస్తుంది, అభ్యంతరాలను తెలియజేస్తుంది, పునఃపరిశీలన కోసం సిఫార్సులను వెనక్కి పంపవచ్చు. హైకోర్టు నియామకాలలో రాష్ట్ర రాజ్యాంగ అధికారుల నుంచి అందే సమాచారం, నేపథ్య మదింపులు కూడా ఈ ప్రక్రియలో భాగమవుతాయి. అమలులో ఉన్న న్యాయపరమైన వ్యవస్థ ప్రకారం, నిర్దేశిత సంప్రదింపుల ప్రక్రియ ద్వారా నియమానుసారంగా పునరుద్ఘాటించిన సిఫార్సుకు కార్యనిర్వాహక శాఖ కట్టుబడి ఉండాలి. అయినప్పటికీ, ప్రక్రియను పూర్తి చేయడానికి పట్టే సమయం, పెండింగ్‌లో ఉన్న సిఫార్సులపై వివాదాలు సంస్థాగత ఘర్షణలకు దారితీశాయి.

విధాన పత్రం (Memorandum of Procedure) నియామకాల నిర్వహణకు సంబంధించిన ఏర్పాట్లను నిర్దేశిస్తుంది. కొలీజియం ప్రాధాన్యత అంటే న్యాయవ్యవస్థ నియామక ఉత్తర్వులను జారీ చేస్తుందని కాదు: రాష్ట్రపతి అధికారిక నియామకాన్ని చేస్తారు. అలాగే, కార్యనిర్వాహక శాఖ అభ్యంతరం తెలిపినంత మాత్రాన ఒక ప్రతిపాదన స్వయంచాలకంగా తిరస్కరణకు గురికాదు. ఈ వ్యవస్థ ఎంపికలో న్యాయవ్యవస్థ ప్రాధాన్యతను, కార్యనిర్వాహక శాఖ నిర్వహించే ప్రక్రియను, రాజ్యాంగబద్ధమైన నియామకాన్ని సమన్వయం చేస్తుంది.

• హైకోర్టు కొలీజియంను, హైకోర్టు నియామకాలను పరిశీలించే సుప్రీంకోర్టు కొలీజియంతో గందరగోళపరచకూడదు.
• అభ్యర్థి పనిచేస్తున్న హైకోర్టు గురించి అవగాహన ఉన్న న్యాయమూర్తులతో సంప్రదింపులు జరపడం వేరు; నిర్ణయం తీసుకునే కొలీజియంలో సభ్యత్వం కలిగి ఉండడం వేరు.
• రాజ్యాంగపరంగా బదిలీలు, పదవి నుంచి తొలగింపు వేర్వేరు. క్రమశిక్షణాపరమైన జవాబుదారీతనానికి బదిలీలను ప్రత్యామ్నాయంగా పరిగణించకూడదు.

4. NJAC మరియు మౌలిక నిర్మాణ పరిమితి

రాజ్యాంగ (తొంభై తొమ్మిదవ సవరణ) చట్టం, 2014 కొలీజియం స్థానంలో జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేయాలని ప్రతిపాదించింది. ఇది 124A, 124B మరియు 124C అధికరణలను చేర్చి, నియామకాల వ్యవస్థలో సంబంధిత మార్పులను చేసింది. NJAC చట్టం, 2014 చట్టబద్ధమైన విధివిధానాలను నిర్దేశించింది. ప్రతిపాదిత ఆరుగురు సభ్యుల కమిషన్‌లో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అధ్యక్షుడిగా, ఆయన తరువాత అత్యంత సీనియర్లైన ఇద్దరు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు, కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి, ఇద్దరు ప్రముఖ వ్యక్తులు సభ్యులుగా ఉండేలా నిర్ణయించారు.

ప్రధానమంత్రి, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు లేదా గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నాయకుడు లేనప్పుడు ఏకైక అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడితో కూడిన కమిటీ ఆ ప్రముఖ వ్యక్తులను నామినేట్ చేయాల్సి ఉండేది. ప్రముఖ వ్యక్తులలో ఒకరు షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు, మైనారిటీలకు చెందినవారై ఉండాలి లేదా మహిళ అయి ఉండాలి. NJAC చట్టం ప్రకారం, ఏ ఇద్దరు సభ్యులు విభేదించినా ఒక సిఫారసును నిలువరించవచ్చు.

సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్-ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2015) కేసును సాధారణంగా నాలుగవ న్యాయమూర్తుల కేసు అని పిలుస్తారు. ఈ కేసులో ఐదుగురు న్యాయమూర్తులతో కూడిన రాజ్యాంగ ధర్మాసనం 4–1 మెజారిటీతో రాజ్యాంగ సవరణను, చట్టాన్ని చెల్లనివిగా ప్రకటించింది. ఈ ఏర్పాటు న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతకు, న్యాయవ్యవస్థ ప్రాధాన్యానికి కల్పించాల్సిన రక్షణకు విరుద్ధంగా ఉందని మెజారిటీ న్యాయమూర్తులు భావించారు. జస్టిస్ జె. చలమేశ్వర్ భిన్నాభిప్రాయం వ్యక్తం చేశారు. ఫలితంగా కొలీజియం కొనసాగింది. అయితే, దాని ప్రస్తుత విధివిధానాలు విమర్శలకు లేదా మెరుగుదలలకు అతీతమైనవని ఈ తీర్పు నిర్ధారించలేదు.

• NJAC అనేది ప్రతిపాదిత రాజ్యాంగబద్ధ కమిషన్; కేవలం కార్యనిర్వాహక కమిటీ కాదు.
• మౌలిక నిర్మాణాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు రాజ్యాంగ సవరణను చెల్లనిదిగా ప్రకటించవచ్చు.
• న్యాయమూర్తుల నియామకాలలో ఊహించదగిన ప్రతి సంస్కరణనూ నిషేధించినట్లుగా 2015 తీర్పును అర్థం చేసుకోకూడదు.

5. జవాబుదారీతనం, పారదర్శకత మరియు సంస్కరణ

ముఖ్యంగా ప్రభుత్వాలు పక్షాలుగా ఉన్న వివాదాలను పరిష్కరించేటప్పుడు, న్యాయమూర్తులను రాజకీయ ప్రయోజనాల ప్రలోభాల నుంచి లేదా ప్రతీకార చర్యల నుంచి రక్షించాలనేది కొలీజియానికి అనుకూలమైన ప్రధాన వాదన. న్యాయమూర్తుల సమష్టి మదింపు వృత్తిపరమైన సామర్థ్యం, నిజాయితీ, న్యాయస్థానంలో ప్రవర్తనకు సంబంధించిన పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించుకోగలదు. అయితే, ఎంపిక ప్రమాణాలను తగినంతగా వెల్లడించకపోవడం, కారణాల ప్రచురణలో ఏకరూపత లేకపోవడం, పక్షపాతం ఉందనే భావన, ఎంపిక చేయకపోవడం లేదా జాప్యాలకు సంబంధించి పరిమిత జవాబుదారీతనం వంటి లోపాలను విమర్శకులు గుర్తిస్తున్నారు.

ప్రాతినిధ్యం మరొక ఆందోళనకర అంశం. లింగం, సామాజిక నేపథ్యం, ప్రాంతీయ పంపిణీ, వృత్తిపరమైన వైవిధ్యం ప్రజల విశ్వాసాన్ని, న్యాయస్థానాలలోని అనుభవ వైవిధ్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల నియామకాలకు సమానమైన సాధారణ రాజ్యాంగబద్ధ రిజర్వేషన్ పథకం కొలీజియం నియామకాలకు వర్తించదు. అయినప్పటికీ, నిజాయితీ, న్యాయపరమైన సామర్థ్యంతోపాటు వైవిధ్యాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవచ్చు. నియామకాలలో జాప్యాలను, మౌలిక సదుపాయాలు, విధివిధానాలు, వ్యాజ్య నిర్వహణ పద్ధతులతో సహా న్యాయస్థానాల్లో కేసులు పెండింగ్‌లో ఉండటానికి దారితీసే విస్తృత కారణాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

చర్చించిన సంస్కరణల్లో శాశ్వత నియామకాల సచివాలయం, బహిరంగంగా ప్రకటించిన అర్హత మరియు మూల్యాంకన ప్రమాణాలు, క్రమబద్ధమైన అభ్యర్థుల సమాచారం, ప్రయోజనాల సంఘర్షణను నివారించే రక్షణ చర్యలు, మరింత స్పష్టమైన కాలపరిమితులు ఉన్నాయి. 2017 నుంచి కొలీజియం తీర్మానాలను ప్రచురించడం వల్ల దాని కార్యకలాపాలపై అవగాహన పెరిగింది; అయితే, సమాచార వెల్లడింపు ఇప్పటికీ ఎంపిక చేసిన అంశాలకే పరిమితమై ఉంది. పారదర్శకతను అభ్యర్థుల వ్యక్తిగత గోప్యతతోనూ, నిష్కపటమైన సంప్రదింపులకు అవసరమైన రహస్యతతోనూ సమతుల్యం చేయాలి. సముచితమైన సంస్కరణల చట్రం నిర్ణయ స్వాతంత్ర్యాన్ని పరిరక్షిస్తూనే, ఎంపిక విధానాలు ఎలా అమలవుతాయో ముందుగానే అంచనా వేయగలిగేలా, వాటిని ప్రజల ముందు సమర్థించగలిగేలా చేస్తుంది.

• ప్రిలిమ్స్ దృష్టి: అధికరణలు, కేసుల కాలక్రమం, కొలీజియం కూర్పు మరియు NJAC సభ్యత్వం.
• మెయిన్స్ అనుసంధానం: న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతకు, సంస్థాగత జవాబుదారీతనానికి మధ్య సమతుల్యత సాధించడం ఒక సమస్య; ఇది సంపూర్ణ గోప్యతకు, అపరిమిత కార్యనిర్వాహక నియంత్రణకు మధ్య ఏదో ఒకదానిని ఎంచుకోవడం కాదు.

సాధన ప్రశ్నలు