హైకోర్టులు

1. రాజ్యాంగపరమైన స్థానం మరియు ప్రాదేశిక వ్యవస్థీకరణ

అధికరణం 214 ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక హైకోర్టు ఉండాలని నిర్దేశిస్తుంది. అయితే, దీనిని అధికరణం 231తో కలిపి చదవాలి. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు, లేదా రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలు మరియు ఒక కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి ఉమ్మడి హైకోర్టును ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని అధికరణం 231 పార్లమెంటుకు కల్పిస్తుంది. ఫలితంగా, హైకోర్టుల సంఖ్య రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల మొత్తం సంఖ్య కంటే తక్కువగా ఉంది. హైకోర్టులు రాజ్యాంగ న్యాయస్థానాలు; అవి కేవలం సాధారణ చట్టాల ద్వారా ఏర్పాటైన న్యాయస్థానాలు కావు.

భారతదేశం సమీకృత న్యాయవ్యవస్థను అనుసరిస్తుంది: సుప్రీంకోర్టు అత్యున్నత స్థాయిలో ఉంటుంది; హైకోర్టులు రాష్ట్ర లేదా ప్రాంతీయ స్థాయిలో పనిచేస్తాయి; అధీన న్యాయస్థానాలు స్థానికంగా న్యాయాన్ని అందిస్తాయి. హైకోర్టులు పరిపాలనాపరంగా సుప్రీంకోర్టుకు అధీనమైనవి కావు. అయినప్పటికీ, అధికరణం 141 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన న్యాయసూత్రాలను అన్ని న్యాయస్థానాలు తప్పనిసరిగా అనుసరించాలి. రాజ్యాంగం లేదా చట్టం గుర్తించిన మార్గాల ద్వారా హైకోర్టు తీర్పులను సుప్రీంకోర్టులో సవాలు చేయవచ్చు.

అధికరణం 216 ప్రకారం, ప్రతి హైకోర్టులో ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు రాష్ట్రపతి నియమించడం అవసరమని భావించే సంఖ్యలో ఇతర న్యాయమూర్తులు ఉంటారు. అన్ని హైకోర్టులకు ఒకే విధమైన న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు. ఒక హైకోర్టు అధికార పరిధిని కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి విస్తరించడానికి లేదా ఆ పరిధి నుంచి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని మినహాయించడానికి అధికరణం 230 పార్లమెంటుకు అధికారం కల్పిస్తుంది. ఢిల్లీకి సొంత హైకోర్టు ఉంది; అనేక ఇతర కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు పొరుగు హైకోర్టుల అధికార పరిధిలో ఉన్నాయి.

• పంజాబ్ మరియు హర్యానా హైకోర్టు పంజాబ్, హర్యానా రాష్ట్రాలకు మరియు చండీగఢ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి సేవలందిస్తుంది.
• గౌహతి హైకోర్టు అస్సాం, నాగాలాండ్, మిజోరం మరియు అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రాలకు సేవలందిస్తుంది.
• జమ్మూ & కాశ్మీర్ మరియు లద్దాఖ్ హైకోర్టు ఈ రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు సేవలందిస్తుంది.

2. నియామకం, అర్హతలు, పదవీకాలం మరియు బదిలీ

అధికరణం 217 ప్రకారం, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సంబంధిత రాష్ట్ర గవర్నర్‌తో సంప్రదించిన అనంతరం రాష్ట్రపతి హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు. ప్రధాన న్యాయమూర్తి కాకుండా ఇతర న్యాయమూర్తి నియామకం విషయంలో సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని కూడా సంప్రదిస్తారు. న్యాయపరమైన వ్యాఖ్యానం ద్వారా కొలీజియం వ్యవస్థ రూపుదిద్దుకుంది. సాధారణంగా నియామక ప్రతిపాదనలు హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు అత్యంత సీనియర్‌ అయిన ఇద్దరు న్యాయమూర్తులతో కూడిన హైకోర్టు కొలీజియం నుంచి ప్రారంభమవుతాయి; హైకోర్టు నియామకాలను పరిశీలించే సుప్రీంకోర్టు కొలీజియంలో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు అత్యంత సీనియర్‌ అయిన ఇద్దరు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు ఉంటారు.

అభ్యర్థి భారత పౌరుడై ఉండాలి. భారతదేశంలో కనీసం పది సంవత్సరాలపాటు న్యాయపదవిని నిర్వహించి ఉండాలి లేదా ఒక హైకోర్టులో గానీ, వరుసగా వివిధ హైకోర్టులలో గానీ కనీసం పది సంవత్సరాలపాటు న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి. దీనికి సంబంధించిన కొన్ని ఇతర సేవా కాలాలను లెక్కించేందుకు రాజ్యాంగంలో నిబంధనలు ఉన్నాయి. సుప్రీంకోర్టు నియామకానికి భిన్నంగా, విశిష్ట న్యాయశాస్త్రవేత్తగా ఉండటం హైకోర్టు న్యాయమూర్తి నియామకానికి స్వతంత్ర అర్హత కాదు.

న్యాయమూర్తులు 62 సంవత్సరాల వయస్సులో పదవీ విరమణ చేస్తారు; రాష్ట్రపతికి లిఖితపూర్వకంగా తెలియజేయడం ద్వారా రాజీనామా చేయవచ్చు. అధికరణాలు 217, 218 ప్రకారం, వారి తొలగింపునకు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులకు వర్తించే కఠినమైన రాజ్యాంగ ప్రక్రియనే అనుసరించాలి: నిరూపిత దుష్ప్రవర్తన లేదా అసమర్థత, నిర్దేశిత ప్రత్యేక మెజారిటీతో పార్లమెంటు ఉభయ సభలు వేర్వేరుగా ఆమోదించిన నివేదన, రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు అవసరం. హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని గవర్నర్ తొలగించలేరు.

అధికరణం 222 ప్రకారం, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించిన అనంతరం ఒక హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని మరో హైకోర్టుకు బదిలీ చేసే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంది. ఈ అధికారం న్యాయ తీర్పుల ద్వారా రూపుదిద్దుకున్న కొలీజియం వ్యవస్థ పరిధిలో అమలవుతుంది. బదిలీకి సంబంధిత న్యాయమూర్తి సమ్మతి రాజ్యాంగపరంగా అవసరం లేదు. అధికరణం 223 తాత్కాలిక ప్రధాన న్యాయమూర్తికి సంబంధించినది; అధికరణం 224 ప్రకారం తాత్కాలికంగా పనిభారం పెరిగినప్పుడు లేదా కేసులు పేరుకుపోయినప్పుడు గరిష్ఠంగా రెండు సంవత్సరాల వరకు అదనపు న్యాయమూర్తులను, నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో తాత్కాలిక న్యాయమూర్తులను నియమించవచ్చు. అధికరణం 224A ప్రకారం, అవసరమైన సమ్మతి, రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో అర్హులైన పదవీ విరమణ చేసిన న్యాయమూర్తులు హైకోర్టులో న్యాయమూర్తులుగా ఆసీనులై విధులు నిర్వర్తించవచ్చు.

• అధికరణం 219: గవర్నర్ లేదా గవర్నర్ నియమించిన వ్యక్తి ప్రమాణ స్వీకారం చేయిస్తారు.
• అధికరణం 220: హైకోర్టులో శాశ్వత న్యాయమూర్తిగా పనిచేసిన మాజీ న్యాయమూర్తి సుప్రీంకోర్టులోనూ, తాను పనిచేసిన హైకోర్టు మినహా ఇతర హైకోర్టులలోనూ మాత్రమే న్యాయవాద వృత్తిని నిర్వహించవచ్చు.
• ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి వంటి రాజ్యాంగపరమైన మినహాయింపులకు లోబడి, అధికరణం 221 సేవా నిబంధనలకు రక్షణ కల్పిస్తుంది.

3. రిట్ అధికార పరిధి, న్యాయ సమీక్ష మరియు అప్పీళ్లు

అధికరణం 226 హైకోర్టులకు ఆదేశాలు, ఉత్తర్వులు, హేబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరరి, కో వారంటో సహా రిట్లను జారీ చేసే అధికారాన్ని కల్పిస్తుంది. విషయ పరిధి పరంగా హైకోర్టుల రిట్ అధికార పరిధి, అధికరణం 32 కింద సుప్రీంకోర్టుకు ఉన్న అధికార పరిధి కంటే విస్తృతమైనది: అధికరణం 226 ప్రాథమిక హక్కులతోపాటు చట్టపరంగా అమలు చేయించుకోగల ఇతర హక్కులకూ వర్తిస్తుంది; అధికరణం 32 మాత్రం ప్రత్యేకంగా ప్రాథమిక హక్కుల పరిరక్షణకు పరిహారాలను హామీ ఇస్తుంది. అధికరణం 226 కింద దరఖాస్తు చేసుకోవడం అనేది స్వతహాగా ప్రాథమిక హక్కు కాదు.

ప్రాదేశిక అధికార పరిధి కూడా ముఖ్యమైనది. వ్యాజ్య కారణం పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా తన ప్రాదేశిక పరిధిలో ఉత్పన్నమైతే, ప్రతివాది కార్యస్థానం లేదా నివాసం ఆ పరిధికి వెలుపల ఉన్నప్పటికీ హైకోర్టు రిట్ అధికార పరిధిని వినియోగించవచ్చు. రిట్లు ఎల్లప్పుడూ ప్రభుత్వ శాఖలకే పరిమితం కావు: ప్రజా విధులను నిర్వర్తించే సంస్థలకు కూడా మాండమస్ వర్తించవచ్చు; అలాగే ప్రైవేటు వ్యక్తులు చేపట్టిన చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం విషయంలోనూ హేబియస్ కార్పస్ ద్వారా పరిహారం పొందవచ్చు.

రిట్ ద్వారా పరిహారం మంజూరు చేయడం న్యాయస్థానం విచక్షణాధికారానికి లోబడి ఉంటుంది. చట్టం కల్పించిన సమర్థవంతమైన ప్రత్యామ్నాయ పరిహారాన్ని కక్షిదారులు ముందుగా వినియోగించుకోవాలని న్యాయస్థానాలు సాధారణంగా ఆశిస్తాయి; అయితే అది రిట్ అధికార పరిధిని వినియోగించడానికి సంపూర్ణ అవరోధం కాదు. సహజ న్యాయ సూత్రాల ఉల్లంఘనలు, అధికార పరిధి లేకుండా చేపట్టిన విచారణలు లేదా చర్యలు, ప్రాథమిక హక్కులు లేదా రాజ్యాంగ చెల్లుబాటును సవాలు చేసే కొన్ని సందర్భాలు గుర్తింపు పొందిన మినహాయింపుల్లో ఉన్నాయి. ఎల్. చంద్ర కుమార్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1997) కేసులో, అధికరణాలు 226, 227 కింద న్యాయ సమీక్ష రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగమని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది; హైకోర్టు పరిశీలనను ట్రిబ్యునళ్లు పూర్తిగా భర్తీ చేయలేవు.

వర్తించే చట్టాల ప్రకారం హైకోర్టులకు సివిల్, క్రిమినల్ వ్యవహారాల్లో అప్పీళ్లను విచారించే అధికార పరిధి, పునరీక్షణ అధికార పరిధి కూడా ఉంటాయి. సాధారణ ప్రాథమిక సివిల్ అధికార పరిధి హైకోర్టుల మధ్య భిన్నంగా ఉంటుంది; ఇది అన్ని హైకోర్టులకూ ఉండదు. అధికరణాలు 132–134 కింద సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీళ్లు దాఖలు చేయవచ్చు. అప్పీలుకు సంబంధించిన ధ్రువపత్రాల పరిశీలనను అధికరణం 134A నియంత్రిస్తుంది. అధికరణం 136 సుప్రీంకోర్టుకు విచక్షణాధీన ప్రత్యేక అనుమతి అధికార పరిధిని కల్పిస్తుంది. ప్రతి హైకోర్టు తీర్పుపై సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు చేసే హక్కు స్వయంచాలకంగా లభించదు.

• అధికరణం 215 ప్రతి హైకోర్టును అభిలేఖ న్యాయస్థానంగా (Court of Record) గుర్తించి, తన పట్ల జరిగే కోర్టు ధిక్కారానికి శిక్ష విధించే అధికారాన్ని కల్పిస్తుంది.
• రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానానికి సంబంధించిన గణనీయమైన ప్రశ్న ఇమిడి ఉన్న, నిర్దేశిత అర్హతలు కలిగిన కేసులను అధీన న్యాయస్థానాల నుంచి హైకోర్టు తన విచారణకు తెప్పించుకోవడానికి అధికరణం 228 సంబంధించినది.

4. అధీన న్యాయస్థానాలపై పర్యవేక్షణ, నియంత్రణ

అధికరణం 227 ప్రతి హైకోర్టుకు తన ప్రాదేశిక అధికార పరిధిలోని న్యాయస్థానాలు, ట్రైబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణాధికారాన్ని కల్పిస్తుంది. అయితే, సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన చట్టాల కింద ఏర్పాటైన న్యాయస్థానాలు, ట్రైబ్యునళ్లకు ఇది వర్తించదు. ఈ అధికారం చట్టబద్ధమైన పనితీరుకు, అధికార పరిధికి సంబంధించిన తీవ్రమైన దోషాలను సరిదిద్దడానికి తోడ్పడుతుంది; ప్రతి సవాలునూ సాధారణ అప్పీలుగా మార్చదు. రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి హైకోర్టులు నివేదికలను కోరవచ్చు; ప్రక్రియా నియమాలు, నమూనాలను నిర్దేశించవచ్చు.

అధికరణం 235 జిల్లా న్యాయస్థానాలు, అధీన న్యాయస్థానాలపై నియంత్రణను హైకోర్టుకు అప్పగిస్తుంది. ఇందులో అధీన న్యాయవ్యవస్థలోని న్యాయాధికారుల పోస్టింగులు, పదోన్నతులు, సెలవులు, క్రమశిక్షణాపరమైన నియంత్రణకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన అంశాలు ఉంటాయి. ఈ నియంత్రణ దిగువ న్యాయస్థానాల న్యాయమూర్తులను కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ అనుచిత ప్రభావం నుంచి రక్షిస్తుంది. ఆదేశిక సూత్రమైన అధికరణం 50, ప్రభుత్వ సేవల్లో న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నుంచి వేరు చేయాలని రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది.

నియామకాన్ని నియంత్రణ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. అధికరణం 233 ప్రకారం, హైకోర్టుతో సంప్రదించి గవర్నర్ జిల్లా న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు. న్యాయవాద వృత్తి నుంచి ప్రత్యక్ష నియామకానికి, అప్పటికే కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సర్వీసులో లేని వ్యక్తికి న్యాయవాదిగా లేదా ప్లీడరుగా కనీసం ఏడు సంవత్సరాల అనుభవం ఉండాలి; హైకోర్టు సిఫార్సు కూడా ఉండాలి. జిల్లా న్యాయమూర్తులు కాకుండా ఇతర న్యాయాధికారుల నియామకాన్ని అధికరణం 234 నియంత్రిస్తుంది. ఇందుకు రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్, హైకోర్టుతో సంప్రదించిన తర్వాత గవర్నర్ రూపొందించిన నియమాలు వర్తిస్తాయి.

• అధికరణం 229, రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి, హైకోర్టు సిబ్బంది నియామకాల విషయంలో ప్రధాన న్యాయమూర్తికి గణనీయమైన అధికారాన్ని కల్పిస్తుంది.
• హైకోర్టు పరిపాలనా వ్యయాలు రాష్ట్ర సంఘటిత నిధిపై భారిత వ్యయాలుగా ఉంటాయి.

5. స్వతంత్రత, జవాబుదారీతనం, సమకాలీన సమస్యలు

పదవీకాల భద్రత, రక్షిత సేవా నిబంధనలు, న్యాయస్థాన ధిక్కారాన్ని శిక్షించే అధికారాలు, అధీన న్యాయస్థానాలపై నియంత్రణ, న్యాయమూర్తుల ప్రవర్తనపై శాసనసభల్లో చర్చకు విధించిన ఆంక్షలు న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతకు తోడ్పడతాయి. సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు తమ విధులను నిర్వర్తించే క్రమంలో వారి ప్రవర్తన గురించి రాష్ట్ర శాసనసభలో చర్చించడాన్ని అధికరణం 211 నిషేధిస్తుంది. అయినప్పటికీ, కారణసహిత తీర్పులు, బహిరంగ న్యాయస్థాన కార్యకలాపాలు, అప్పీళ్ల స్థాయిలో పరిశీలన, రాజ్యాంగబద్ధమైన పదవి నుంచి తొలగింపు ప్రక్రియలతోపాటే న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత కొనసాగుతుంది.

రెండవ న్యాయమూర్తుల కేసు (1993), మూడవ న్యాయమూర్తుల కేసులో వెలువడిన అభిప్రాయం (1998) కొలీజియం ఆధారిత నియామకాలకు రూపునిచ్చాయి. 2015లో సుప్రీంకోర్టు తొంభై తొమ్మిదవ రాజ్యాంగ సవరణను, జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ చట్టాన్ని చెల్లనివిగా ప్రకటించి, కొలీజియం వ్యవస్థను పునరుద్ధరించింది. ఖాళీలు, పెరుగుతున్న పెండింగ్ కేసులు, వ్యాజ్యాల ఖర్చులు, న్యాయప్రాప్తిలో అసమానతలతోపాటు నియామకాల్లో పారదర్శకతపై చర్చ కొనసాగుతోంది. సకాలంలో నియామకాలు, మెరుగైన కేసుల నిర్వహణ, న్యాయ సహాయం, ఇ-కోర్టుల కార్యక్రమం సంస్కరణల్లో భాగంగా ఉన్నాయి. జాతీయ న్యాయ సమాచార గ్రిడ్ అధికారికమైన, క్రమం తప్పకుండా నవీకరించే సమాచారాన్ని అందిస్తుంది; పెండింగ్ కేసుల గణాంకాలను పేర్కొనేటప్పుడు అవి ఏ తేదీ నాటివో ఎల్లప్పుడూ తెలియజేయాలి.

• రాజ్యాంగం, చట్టాలు అనుమతించిన భాషాపరమైన ఏర్పాట్లకు లోబడి, హైకోర్టు కార్యకలాపాల్లో సాధారణంగా ఆంగ్ల భాషను ఉపయోగించాలని అధికరణం 348 నిర్దేశిస్తుంది.
• న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతను అప్పీళ్ల ద్వారా జరిగే దోష సవరణ నుంచి, చట్టబద్ధమైన జవాబుదారీతనం నుంచి లేదా ప్రజా పరిశీలన నుంచి మినహాయింపుగా భావించవద్దు.

సాధన ప్రశ్నలు