న్యాయమూర్తుల నియామకాలు

1. రాజ్యాంగ పునాదులు మరియు న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత

రాజ్యాంగాన్ని వ్యాఖ్యానించడం, ప్రభుత్వ చర్యలను సమీక్షించడం, ప్రాథమిక హక్కులను పరిరక్షించడం వంటి అధికారాలను ఎవరు వినియోగించాలో న్యాయమూర్తుల నియామకాలు నిర్ణయిస్తాయి. అందువల్ల, నియామక వ్యవస్థ రాజకీయ ఒత్తిళ్ల నుంచి స్వతంత్రతను ప్రజలకు జవాబుదారీతనంతో సమన్వయపరచాలి. న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగం. అయితే, స్వతంత్రత అంటే నియామకాల్లో కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు ఎలాంటి పాత్ర లేదని అర్థం కాదు.

అధికరణం 124(2) ప్రకారం, రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన సంప్రదింపుల అనంతరం రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన నియామక పత్రం ద్వారా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి మినహా ఇతర న్యాయమూర్తులను నియమించేటప్పుడు భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించడం తప్పనిసరి. అధికరణం 217 ప్రకారం, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని, సంబంధిత రాష్ట్ర గవర్నర్‌ను సంప్రదించిన అనంతరం రాష్ట్రపతి హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు. హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి మినహా ఇతర న్యాయమూర్తుల నియామకం విషయంలో ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని కూడా సంప్రదించాలి.

ఈ నిబంధనలను సుప్రీంకోర్టు తీర్పులతోపాటు, నియామకాలను ఆచరణలో అమలు చేసే ప్రక్రియా స్మరణిక (Memorandum of Procedure)తో కలిపి చదవాలి. రాష్ట్రపతి చేసే అధికారిక నియామకం అనేది న్యాయవ్యవస్థ సిఫారసుకు, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ చేపట్టే ప్రక్రియకు భిన్నమైనది. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల సెనేట్ ప్రక్రియకు సమానంగా, వ్యక్తిగత న్యాయమూర్తుల నియామకాలను ధృవీకరించేందుకు పార్లమెంటరీ విచారణ నిర్వహించే విధానం భారతదేశంలో లేదు.

• అధికరణం 50 రాజ్యపు ప్రజా సేవల్లో న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక శాఖ నుంచి వేరు చేయాలని రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది.
• అధికరణం 222 హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల బదిలీలను నియంత్రిస్తుంది; రాజ్యాంగపరంగా బదిలీ అనేది కొత్త నియామకానికి భిన్నమైనది.
• అధికరణాలు 124, 217 కూడా కఠినమైన పదవీ తొలగింపు ప్రక్రియ ద్వారా పదవీకాలానికి రక్షణ కల్పిస్తూ, నియామకం అనంతరం న్యాయమూర్తుల స్వతంత్రతను బలోపేతం చేస్తాయి.

2. అర్హతలు మరియు ప్రత్యేక నియామక నిబంధనలు

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి భారత పౌరుడై ఉండాలి. కనీసం ఐదు సంవత్సరాలు హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా పనిచేసి ఉండాలి లేదా కనీసం పది సంవత్సరాలు హైకోర్టు న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి లేదా రాష్ట్రపతి అభిప్రాయం ప్రకారం విశిష్ట న్యాయశాస్త్రవేత్త అయి ఉండాలి. వరుసగా రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో చేసిన సేవను లేదా న్యాయవాద వృత్తిలో గడిపిన కాలాన్ని సంబంధిత అర్హతకు లెక్కించవచ్చు. నియామకానికి రాజ్యాంగం కనీస వయస్సును నిర్దేశించలేదు; పదవీ విరమణ వయస్సు 65 సంవత్సరాలు.

హైకోర్టు న్యాయమూర్తి భారత పౌరుడై ఉండాలి. భారతదేశంలో కనీసం పది సంవత్సరాలు న్యాయపదవిలో పనిచేసి ఉండాలి లేదా ఒక హైకోర్టులో గానీ, వరుసగా రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో గానీ కనీసం పది సంవత్సరాలు న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి. అధికరణం 124కు భిన్నంగా, అధికరణం 217లో విశిష్ట న్యాయశాస్త్రవేత్తగా నియామకం పొందే మార్గం లేదు. హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు 62 సంవత్సరాల వయస్సులో పదవీ విరమణ చేస్తారు.

భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి నియామకంలో, ఆ పదవిని నిర్వహించడానికి తగినవారిగా పరిగణించిన సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులలో అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తిని ఎంపిక చేసే సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తారు; ఇది రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా పేర్కొన్న సీనియారిటీ నియమం కాదు. అర్హత అనేది ప్రారంభ ప్రమాణం మాత్రమే: ఎంపిక సమయంలో నిజాయితీ, వృత్తిపరమైన సామర్థ్యం, న్యాయమూర్తిగా పనితీరు, పదవికి తగిన అర్హతలను మదింపు చేస్తారు.

• అధికరణం 126 తాత్కాలిక భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి నియామకానికి వీలు కల్పిస్తుంది; అధికరణం 223 తాత్కాలిక హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి నియామకానికి వీలు కల్పిస్తుంది.
• అవసరమైన గణపూర్తి (కోరం) లేనప్పుడు, రాజ్యాంగ షరతులకు లోబడి అర్హులైన హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను తాత్కాలిక (అడ్ హాక్) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులుగా నియమించేందుకు అధికరణం 127 అనుమతిస్తుంది.
• అవసరమైన సమ్మతి, రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో నిర్దిష్ట పదవీ విరమణ చేసిన న్యాయమూర్తులు సుప్రీంకోర్టులో న్యాయమూర్తులుగా విధులు నిర్వహించేందుకు అధికరణం 128 అనుమతిస్తుంది.
• అధికరణం 224 హైకోర్టుల్లో అదనపు, తాత్కాలిక న్యాయమూర్తుల నియామకానికి వీలు కల్పిస్తుంది; అధికరణం 224A నిర్దేశిత సమ్మతితో అర్హులైన పదవీ విరమణ చేసిన హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు తిరిగి న్యాయమూర్తులుగా విధులు నిర్వహించేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది.

3. న్యాయమూర్తుల కేసుల ద్వారా పరిణామం

సాధారణంగా మొదటి న్యాయమూర్తుల కేసుగా పిలిచే ఎస్. పి. గుప్తా వర్సెస్ భారత యూనియన్, 1981 కేసులో, సంప్రదింపు అంటే సమ్మతి కాదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. కార్యనిర్వాహక వర్గ అధికారాలు అపరిమితం కానప్పటికీ, నియామకాలలో కార్యనిర్వాహక వర్గ ప్రాధాన్యాన్ని ఈ తీర్పు సమర్థించింది.

సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్-ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ వర్సెస్ భారత యూనియన్, 1993 అనే రెండవ న్యాయమూర్తుల కేసు ఆ దృక్పథాన్ని మార్చి, న్యాయవ్యవస్థ ప్రాధాన్యాన్ని స్థాపించింది. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తిగత అభీష్టంగా పరిగణించకుండా, సుప్రీంకోర్టులోని ఇద్దరు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో కలిసి సమష్టిగా రూపొందించాలని నిర్దేశించింది.

మూడవ న్యాయమూర్తుల కేసుగా ప్రసిద్ధి చెందిన 1998 నాటి రాష్ట్రపతి నివేదనలో, న్యాయస్థానం సమష్టి సంప్రదింపుల విధానాన్ని స్పష్టం చేసి, సుప్రీంకోర్టు నియామకాల కొలీజియంను భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, నలుగురు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో కూడినదిగా విస్తరించింది. సంబంధిత హైకోర్టు గురించి అవగాహన ఉన్న న్యాయమూర్తులతో జరిపే సంప్రదింపులు కూడా ఈ మదింపునకు దోహదపడతాయి. హైకోర్టు నియామకాల కోసం సుప్రీంకోర్టు స్థాయి కొలీజియంలో సాధారణంగా భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇద్దరు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులు ఉంటారు.

ప్రిలిమ్స్ దృష్ట్యా కొలీజియంల మధ్య తేడా ముఖ్యమైనది: సుప్రీంకోర్టు నియామకాల కొలీజియం, హైకోర్టు నియామకాలను పరిశీలించే సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం, నియామక ప్రతిపాదనలను ప్రారంభించే హైకోర్టు సొంత కొలీజియం — ఈ మూడింటి సభ్యుల కూర్పు ఒకేలా ఉండదు. హైకోర్టు కొలీజియంలో ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇద్దరు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులు ఉంటారు.

4. నియామక ప్రక్రియ ఎలా సాగుతుంది

సుప్రీంకోర్టు నియామకాల కోసం, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి సుప్రీంకోర్టులోని నలుగురు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో సంప్రదించి సిఫారసుల ప్రక్రియను ప్రారంభిస్తారు. ఈ మదింపులో ఇతర అంశాలతోపాటు ప్రతిభ, నిజాయితీ, సీనియారిటీ, వివిధ హైకోర్టులకు తగిన ప్రాతినిధ్యాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. ఈ సిఫారసు కేంద్ర న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ, ప్రధానమంత్రి ద్వారా రాష్ట్రపతికి చేరుతుంది.

హైకోర్టు నియామకాల ప్రతిపాదనలు సాధారణంగా హైకోర్టు కొలీజియం నుంచి ప్రారంభమవుతాయి. రాష్ట్రంలోని రాజ్యాంగ పదవీధారులు తమ అభిప్రాయాలను తెలియజేస్తారు. సంబంధిత నేపథ్య పరిశీలనతో సహా ప్రతిపాదనపై కేంద్ర ప్రభుత్వం తదుపరి ప్రక్రియను చేపడుతుంది. సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం తన సిఫారసు చేయడానికి ముందు సంబంధిత సమాచారాన్ని పరిశీలిస్తుంది. అమలులో ఉన్న విధానం ప్రకారం, హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తులను సాధారణంగా సంబంధిత హైకోర్టుకు వెలుపలి నుంచి ఎంపిక చేస్తారు.

కార్యనిర్వాహక వర్గం అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేసి, సిఫారసును పునఃపరిశీలన కోసం తిరిగి పంపవచ్చు. అమలులో ఉన్న నియామక వ్యవస్థ ప్రకారం, పునఃపరిశీలన అనంతరం విధివిధానాలకు అనుగుణంగా పునరుద్ఘాటించిన సిఫారసును కార్యనిర్వాహక వర్గం తప్పనిసరిగా అమలు చేయాలి. అయినప్పటికీ, ప్రక్రియలో జాప్యాలు, సిఫారసులపై భిన్నాభిప్రాయాల కారణంగా ఖాళీలు ఎక్కువకాలం కొనసాగవచ్చు. అందువల్ల న్యాయవ్యవస్థ ప్రాధాన్యం అంటే కార్యనిర్వాహక వర్గ భాగస్వామ్యం లేకపోవడమని భావించకూడదు.

అధికరణం 222 కింద హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల బదిలీల విషయంలో, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి సుప్రీంకోర్టులోని అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులు నలుగురితో సంప్రదించి, సంబంధిత హైకోర్టుల ప్రధాన న్యాయమూర్తుల అభిప్రాయాలతో సహా సంబంధిత అభిప్రాయాలను సేకరిస్తారు. బదిలీ చేయబడే న్యాయమూర్తి సమ్మతి రాజ్యాంగపరంగా అవసరం లేదు. అయితే, బదిలీలు ప్రజాప్రయోజనాలకు దోహదపడాలి తప్ప శిక్షగా ఉపయోగపడకూడదు.

5. NJAC మరియు సంస్కరణలపై చర్చ

తొంభై తొమ్మిదవ రాజ్యాంగ సవరణ, జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ చట్టం, 2014 ద్వారా కొలీజియం స్థానంలో ఆరుగురు సభ్యులతో కూడిన కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేయాలని ఉద్దేశించారు. ఇందులో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి అధ్యక్షుడిగా, సుప్రీంకోర్టులోని అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులు ఇద్దరు, కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి, ఇద్దరు ప్రముఖ వ్యక్తులు సభ్యులుగా ఉండేలా నిర్దేశించారు. ఆ ప్రముఖ వ్యక్తులను ప్రధాన మంత్రి, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు లేదా వర్తించే సందర్భంలో లోక్‌సభలోని అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడితో కూడిన కమిటీ ఎంపిక చేయాల్సి ఉంది.

కమిషన్ సభ్యులలో ఏ ఇద్దరు విభేదించినా సిఫారసు చేయడానికి వీలు లేకుండా చట్టంలో నిబంధన విధించారు. సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్-ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2015 కేసులో రాజ్యాంగ ధర్మాసనం 4:1 మెజారిటీతో ఈ సవరణను, చట్టాన్ని కొట్టివేసింది. ఈ ఏర్పాటు న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతకు, రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపానికి విరుద్ధమని మెజారిటీ న్యాయమూర్తులు భావించారు. న్యాయమూర్తి జె. చలమేశ్వర్ కొలీజియంలోని లోపాలను ఎత్తిచూపుతూ భిన్నాభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు.

ఈ తీర్పు కొలీజియంను పునరుద్ధరించిందే తప్ప, దాని పనితీరును ఎటువంటి అభ్యంతరాలు లేకుండా పూర్తిగా సమర్థించలేదు. ఎంపిక ప్రమాణాల్లో పారదర్శకత లేకపోవడం, ఎంపికలకు పరిమిత వివరణ మాత్రమే ఇవ్వడం, పక్షపాతానికి అవకాశం ఉండటం, తగినంత సామాజిక వైవిధ్యం లేకపోవడం, జాప్యాలు వంటి విమర్శలు ఉన్నాయి. కొలీజియం తీర్మానాల ప్రచురణతో సమాచార బహిర్గతం పెరిగినప్పటికీ, ఈ ఆందోళనలు తొలగిపోలేదు. సున్నితమైన వ్యక్తిగత సమాచారానికి రక్షణ కల్పిస్తూనే స్పష్టమైన అర్హత ప్రమాణాలు, శాశ్వత సచివాలయం, ఖాళీల భర్తీకి ముందస్తు ప్రణాళిక, తగిన కారణాలతో కూడిన నిర్ణయాలు వంటి అంశాలను సంస్కరణల్లో చేర్చవచ్చు.

6. అధీన న్యాయవ్యవస్థ మరియు పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన భేదాలు

అధికరణం 233 ప్రకారం, జిల్లా న్యాయమూర్తుల నియామకాలు, పదస్థాపనలు, పదోన్నతులను హైకోర్టుతో సంప్రదించి గవర్నర్ చేపడతారు. అప్పటికే కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సర్వీసులో లేని వ్యక్తి ప్రత్యక్ష నియామక విధానం ద్వారా అర్హత పొందాలంటే, న్యాయవాదిగా లేదా ప్లీడర్‌గా కనీసం ఏడు సంవత్సరాల అనుభవం కలిగి ఉండాలి; హైకోర్టు సిఫారసు కూడా పొంది ఉండాలి.

రాష్ట్ర న్యాయ సర్వీసులో జిల్లా న్యాయమూర్తులు మినహా ఇతర వ్యక్తుల నియామకాలను అధికరణం 234 నియంత్రిస్తుంది. రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్, హైకోర్టులతో సంప్రదించిన తరువాత రూపొందించిన నియమాల ప్రకారం గవర్నర్ నియామకాలు చేస్తారు. జిల్లా కోర్టులు, అధీన కోర్టులపై నియంత్రణను అధికరణం 235 హైకోర్టుకు కల్పిస్తుంది. ఉన్నత న్యాయవ్యవస్థకు సంబంధించిన కొలీజియం విధానాన్ని ఈ నియామకాలకు యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకూడదు.

రాజ్యసభలో హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మద్దతుతో తీర్మానం ఆమోదించిన తరువాత, నిర్దేశిత పార్లమెంటరీ ప్రక్రియ ద్వారా అఖిల భారత న్యాయ సేవను ఏర్పాటు చేయడానికి అధికరణం 312 అనుమతిస్తుంది. ఈ సేవలో జిల్లా న్యాయమూర్తి స్థాయి కంటే తక్కువ స్థాయి పదవులను చేర్చకూడదు. ఇప్పటివరకు అఖిల భారత న్యాయ సేవ ఏర్పాటు కాలేదు; ప్రతిభ ఆధారిత నియామకాలు, ప్రాతినిధ్యం, స్థానిక భాషలో ప్రావీణ్యం, సమాఖ్య స్వయంప్రతిపత్తి అంశాల చుట్టూ చర్చలు కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.

సాధన ప్రశ్నలు