అధికరణం 12

1. రాజ్యాంగ పాఠం, పరిధి మరియు ఉద్దేశం

ప్రాథమిక హక్కులు ఉన్న IIIవ భాగం అధికరణం 12తో ప్రారంభమవుతుంది. సందర్భం వేరుగా కోరితే తప్ప, “రాజ్యం”లో భారత ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు, ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, శాసన వ్యవస్థ, భారత భూభాగంలోని లేదా భారత ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని అన్ని స్థానిక లేదా ఇతర ప్రాధికార సంస్థలు చేర్చబడతాయని ఇది పేర్కొంటుంది. ఈ పదప్రయోగం ఉద్దేశపూర్వకంగా సమ్మిళితమైనది. సాధారణంగా ప్రభుత్వంగా భావించే కార్యనిర్వాహక శాఖలకే రాజ్యాంగ బాధ్యతలు పరిమితం కాకుండా ఇది నిరోధిస్తుంది.

ఈ నిబంధన ప్రవేశద్వారంగా పనిచేస్తుంది: రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా అమలు చేయించుకోగల హక్కును ఒక సంస్థ ఉల్లంఘించిందని ఆరోపించే ముందు, ఆ సంస్థ అధికరణం 12 పరిధిలోకి వస్తుందని హక్కును కోరే వ్యక్తి నిరూపించాల్సి రావచ్చు. ఇది స్వయంగా ప్రత్యేకమైన సారభూత ప్రాథమిక హక్కును కల్పించదు. బదులుగా, అధికరణాలు 14, 16 వంటి నిబంధనల కింద రాజ్యాంగ విధులను నిర్వర్తించాల్సిన సంస్థలను గుర్తిస్తుంది. ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాలను, అవి విరుద్ధంగా ఉన్న మేరకు చెల్లనివిగా చేయడం ద్వారా అధికరణం 13 ఈ చట్రాన్ని పరిపూర్ణం చేస్తుంది.

ప్రాదేశిక పరిధికి సంబంధించిన పదప్రయోగాన్ని జాగ్రత్తగా చదవాలి. అధికరణం 12 భారతదేశంలోని స్థానిక లేదా ఇతర ప్రాధికార సంస్థలతోపాటు భారత ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని ప్రాధికార సంస్థలనూ చేర్చుతుంది; రెండవ అంశానికి అదే ప్రాదేశిక పరిమితి వర్తించదు. సందర్భం వేరుగా కోరితే తప్ప, అధికరణం 36 ఈ నిర్వచనాన్ని IVవ భాగానికీ వర్తింపజేస్తుంది. అయినప్పటికీ, IIIవ భాగంలోని హక్కులు, IVవ భాగంలోని సూత్రాల అమలుసాధ్యత వేర్వేరుగానే ఉంటుంది: అధికరణం 37 ప్రకారం ఆదేశిక సూత్రాలను న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోలేరు.

• అధికరణం 12 రాజ్యాన్ని నిర్వచిస్తుంది; అధికరణం 13 రాజ్యాంగ విరుద్ధమైన చట్టాలకు సంబంధించినది.
• “సందర్భం వేరుగా కోరితే తప్ప” అనే పదబంధం ఈ నిర్వచనాన్ని సందర్భానుసారంగా వర్తింపజేసేలా చేస్తుంది.
• అధికరణం 12 తన అసలు రాజ్యాంగ రూపంలోనే కొనసాగుతోంది; దాని ఆచరణాత్మక పరిధి ప్రధానంగా న్యాయవ్యాఖ్యానం ద్వారా విస్తరించింది.

2. స్పష్టంగా పేర్కొన్న వర్గాలు మరియు ఇతర ప్రాధికార సంస్థల అర్థం

కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ, పార్లమెంటు, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలు, రాష్ట్ర శాసన వ్యవస్థలు స్పష్టంగా చేర్చబడ్డాయి. వాటి శాసన, పరిపాలనా చర్యలు వర్తించే ప్రాథమిక హక్కులకు అనుగుణంగా ఉండాలి. స్థానిక ప్రాధికార సంస్థల్లో సాధారణంగా నగరపాలక సంస్థలు, పురపాలక సంస్థలు, పంచాయతీలు ఉంటాయి. జనరల్ క్లాజెస్ చట్టం, 1897లోని సెక్షన్ 3(31) ఉపయోగకరమైన చట్టపరమైన ప్రస్తావనను అందిస్తుంది. నిర్దిష్ట స్థానిక సంస్థలతోపాటు పురపాలక లేదా స్థానిక నిధి నియంత్రణ లేదా నిర్వహణకు చట్టబద్ధంగా హక్కు కలిగిన లేదా ప్రభుత్వం ఆ బాధ్యత అప్పగించిన ఇతర ప్రాధికార సంస్థలను ఇది చేర్చుతుంది.

“ఇతర ప్రాధికార సంస్థలు” అనే పదబంధమే వ్యాఖ్యానపరమైన చర్చకు ప్రధాన ఆధారం. ఇది శాసన వ్యవస్థలు లేదా పురపాలక సంస్థలను పోలిన సంస్థలకే పరిమితం కాదు. రాజస్థాన్ స్టేట్ ఎలక్ట్రిసిటీ బోర్డ్ వర్సెస్ మోహన్ లాల్, 1967 కేసులో సుప్రీంకోర్టు విస్తృత వ్యాఖ్యానాన్ని స్వీకరించి, విద్యుత్ బోర్డు అధికరణం 12 పరిధిలోని ప్రాధికార సంస్థ అని తీర్పునిచ్చింది. సాంప్రదాయిక సార్వభౌమ విధులకు బదులుగా వాణిజ్య కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తోందనే కారణంతో ఒక సంస్థ రాజ్యాంగ పరిశీలన నుంచి తప్పించుకోలేదు.

సుఖ్‌దేవ్ సింగ్ వర్సెస్ భగత్‌రామ్, 1975 కేసులో ONGC, LIC, ఇండస్ట్రియల్ ఫైనాన్స్ కార్పొరేషన్ రాజ్యంలో భాగమని న్యాయస్థానం నిర్ణయించింది. తదనంతర తీర్పులు ఒక సంస్థ శాసనం ద్వారా ఏర్పడిందా అనే సంకుచిత ప్రశ్నను అధిగమించాయి. కంపెనీల చట్టం కింద నమోదైన కంపెనీ లేదా సొసైటీల చట్టం కింద నమోదైన సొసైటీ కూడా, ప్రభుత్వంతో దాని సంబంధం దానిని రాజ్య సాధనంగా లేదా ఏజెన్సీగా మార్చినప్పుడు, రాజ్యంగా అర్హత పొందవచ్చు. మరోవైపు, ఒక సాధారణ చట్టం కింద నమోదు అయినంత మాత్రాన రాజ్య స్థితి నిర్ధారణ కాదు.

• చట్టబద్ధ కార్పొరేషన్లు, ప్రభుత్వ కంపెనీలను వాటి చట్టపరమైన స్వరూపం ఆధారంగా వేరు చేయాలి; అయితే రెండూ అధికరణం 12 పరిధిలోకి రావచ్చు.
• ఒక కార్యకలాపానికి ఉన్న ప్రజా ప్రాముఖ్యత సంబంధిత అంశమే అయినప్పటికీ, అది ప్రతి సేవా ప్రదాతనూ స్వయంచాలకంగా రాజ్యంగా మార్చదు.

3. ప్రభుత్వ సాధనం లేదా ఏజెన్సీ: న్యాయపరీక్షలు

ఆర్.డి. శెట్టి వర్సెస్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా, 1979, అజయ్ హసియా వర్సెస్ ఖాలిద్ ముజీబ్ సెహ్రావర్ది, 1981 కేసులు ప్రభుత్వ సాధనం లేదా ఏజెన్సీ అనే విధానాన్ని అభివృద్ధి చేశాయి. అజయ్ హసియా కేసులో ప్రాంతీయ ఇంజినీరింగ్ కళాశాలను నిర్వహిస్తున్న సొసైటీని న్యాయస్థానం పరిశీలించి, సంస్థ చట్టపరమైన స్వరూపం నిర్ణయాత్మకం కాదని నొక్కిచెప్పింది. లేనిపక్షంలో, ప్రభుత్వం తన కార్యకలాపాలను విడిగా చట్టబద్ధంగా ఏర్పడిన సంస్థలకు బదిలీ చేయడం ద్వారా ప్రాథమిక హక్కుల బాధ్యతలను తప్పించుకోవచ్చు.

మొత్తం వాటా మూలధనం ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉండటం, దాదాపు మొత్తం వ్యయాన్ని భరించే ఆర్థిక సహాయం, రాజ్యం కల్పించిన లేదా రక్షించిన గుత్తాధిపత్యం, లోతైన మరియు సర్వవ్యాప్త ప్రభుత్వ నియంత్రణ, ప్రభుత్వ విధులతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగిన ప్రజా ప్రాముఖ్యత గల విధులు, ప్రభుత్వ శాఖను ఆ సంస్థకు బదిలీ చేయడం వంటి అంశాలు గుర్తింపు పొందిన సూచికలు. ఇవి సమగ్ర అంచనాకు సూచికలే తప్ప, తప్పనిసరిగా నెరవేర్చాల్సిన ఆరు షరతులు కావు. యాంత్రిక సంఖ్యాపరమైన స్కోరు లేదా ఒకే సార్వత్రిక పరీక్ష ప్రతి కేసునూ పరిష్కరించదు.

ప్రదీప్ కుమార్ బిశ్వాస్ వర్సెస్ ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ కెమికల్ బయాలజీ, 2002 కేసులో ఏడుగురు న్యాయమూర్తుల తీర్పు నిర్ణయాత్మక విధానాన్ని స్పష్టం చేసింది. వాస్తవాలను సమగ్రంగా పరిశీలించినప్పుడు, ఆ సంస్థ ఆర్థికంగా, విధులపరంగా, పరిపాలనాపరంగా ప్రభుత్వ ఆధిపత్యంలో లేదా నియంత్రణలో ఉందని వెల్లడవాలి. ఇటువంటి నియంత్రణ ఆ సంస్థకు ప్రత్యేకమై, సర్వవ్యాప్తంగా ఉండాలి; కేవలం నియంత్రణాత్మక పర్యవేక్షణ సరిపోదు. కౌన్సిల్ ఆఫ్ సైంటిఫిక్ అండ్ ఇండస్ట్రియల్ రీసెర్చ్ రాజ్యంలో భాగమని న్యాయస్థానం నిర్ణయించి, సభాజిత్ తివారీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 1975 కేసులో ఇచ్చిన విరుద్ధ నిర్ణయాన్ని తోసిపుచ్చింది.

• సంస్థ పేరు లేదా నమోదును మాత్రమే కాకుండా, వాస్తవ ప్రభుత్వ ఆధిపత్యాన్ని పరిశీలించండి.
• ఒక సంస్థపై నియంత్రణను, మొత్తం రంగంపై సాధారణ నియంత్రణాత్మక పర్యవేక్షణ నుంచి వేరు చేయండి.
• ప్రభుత్వ నిధులు లేదా ప్రజా విధి—వీటిలో దేనినీ స్వయంచాలకంగా, విడిగా నిర్ణయాత్మక సమాధానంగా పరిగణించకూడదు.

4. సరిహద్దు స్థితిలోని సంస్థలు, న్యాయస్థానాలు మరియు ప్రైవేటు వ్యక్తులు లేదా సంస్థలు

జీ టెలిఫిల్మ్స్ లిమిటెడ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2005 కేసులో పరిశీలించిన వాస్తవాల ఆధారంగా, బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ ఫర్ క్రికెట్ ఇన్ ఇండియా అధికరణం 12 కింద రాజ్యం కాదని రాజ్యాంగ ధర్మాసనం మెజారిటీ తీర్పునిచ్చింది. భారత క్రికెట్‌లో దాని ప్రాధాన్యం, ముఖ్యమైన విధుల నిర్వహణ రాజ్యాంగ పరీక్షకు అవసరమైన ప్రభుత్వ ఆధిపత్యాన్ని నిరూపించలేదు. ఆచరణాత్మక గుత్తాధిపత్యం లేదా ప్రజల్లో గుర్తింపు ప్రభుత్వ నియంత్రణ విశ్లేషణకు ఎందుకు ప్రత్యామ్నాయం కాలేవో ఈ తీర్పు వివరిస్తుంది.

అంతే ముఖ్యమైన మరో వ్యత్యాసం న్యాయవ్యవస్థకు సంబంధించినది. నియామకాలు, ఉద్యోగ సేవల పరిపాలన వంటి న్యాయస్థానాల పరిపాలనా చర్యలకు వర్తించే ప్రాథమిక హక్కులు వర్తిస్తాయి. న్యాయపరమైన ఆదేశాలకు భిన్నమైన రాజ్యాంగ స్థానం ఉంది: వాటిని సాధారణంగా అప్పీళ్లు, పునఃసమీక్ష, ఇతర స్థిరపడిన న్యాయపరిహారాల ద్వారా సవాలు చేస్తారు. తప్పు ఉందని ఆరోపించిన ప్రతి తీర్పునూ రాజ్య చర్యగా భావించి కొత్తగా అధికరణం 32 పిటిషన్ దాఖలు చేయడం ద్వారా కాదు. నరేశ్ శ్రీధర్ మిరాజ్‌కర్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ మహారాష్ట్ర, 1966, రూపా అశోక్ హుర్రా వర్సెస్ అశోక్ హుర్రా, 2002 ఈ అంశానికి సంబంధించిన ప్రామాణిక తీర్పులు.

ప్రాథమిక హక్కులు ప్రైవేటు వ్యక్తులకు వ్యతిరేకంగా ఎన్నడూ వర్తించవని చెప్పడం కూడా తప్పు. అధికరణాలు 15(2), 17, 23, 24లలో సాధారణ రాజ్య చర్యలకు మించి వర్తించే ముఖ్యమైన రక్షణలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, అధికరణం 23 ప్రభుత్వ ప్రాధికార సంస్థలతోపాటు ప్రైవేటు వ్యక్తులు లేదా సంస్థలు చేసే మానవ అక్రమ రవాణాను, బలవంతపు శ్రమను నిషేధిస్తుంది. అందువల్ల, అధికరణం 12 కింద రాజ్య స్థితిని నిరూపించలేకపోవడం వల్ల అన్ని రాజ్యాంగ లేదా చట్టబద్ధ న్యాయపరిహారాలు తప్పనిసరిగా లేకుండాపోవు.

• న్యాయవ్యవస్థ ఎల్లప్పుడూ చేర్చబడుతుందని లేదా ఎల్లప్పుడూ మినహాయించబడుతుందని షరతుల్లేని ప్రకటన చేయవద్దు.
• అధికరణం 12 కింద రాజ్య స్థితి అవసరమా అని నిర్ణయించే ముందు, నిర్దిష్ట హక్కును, సవాలు చేయబడిన చర్య స్వభావాన్ని గుర్తించండి.

5. అమలు మరియు పరీక్షల్లో అన్వయం

అధికరణం 32 ప్రాథమిక హక్కులను అమలు చేయించేందుకు సుప్రీంకోర్టుకు అధికారం ఇస్తుంది. అధికరణం 226 ప్రాథమిక హక్కుల కోసం, ఇతర చట్టపరమైన హక్కుల అమలుతో సహా “మరే ఇతర ప్రయోజనం కోసమైనా” రిట్లు జారీ చేసేందుకు హైకోర్టులకు అధికారం ఇస్తుంది. ఈ విషయంలో దాని పరిధి విస్తృతమైనది; అయినప్పటికీ ప్రాదేశిక అధికార పరిధి, ఇతర చట్టపరమైన పరిమితులు వర్తిస్తాయి.

అండి ముక్త సద్గురు వర్సెస్ వి.ఆర్. రుదానీ, 1989 కేసులో, ప్రజా విధిని నిర్వహించే సంస్థ చట్టబద్ధ ప్రాధికార సంస్థ కాకపోయినా అధికరణం 226 కింద మాండమస్ రిట్ దానికి వర్తించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు వివరించింది. దీనివల్ల ప్రతి ప్రైవేటు వివాదం రిట్‌కు సంబంధించిన అంశంగా మారదు: ఆ విధికి, సవాలు చేయబడిన చర్యకు అవసరమైన ప్రజా న్యాయ స్వభావం ఉండాలి. సంస్థ ప్రజలకు సేవలందిస్తుందనే కారణంతో మాత్రమే పూర్తిగా ప్రైవేటు ఒప్పంద వివాదం సాధారణంగా రిట్ అంశంగా మారదు.

ప్రిలిమ్స్ కోసం మూడు ప్రశ్నలను వేరు చేయండి: ఆ సంస్థ అధికరణం 12 కింద రాజ్యమా, సంబంధిత హక్కు ఆ ప్రవర్తనకు వర్తిస్తుందా, ఎంచుకున్న న్యాయపరిహారం అందుబాటులో ఉందా. రాజ్య స్థితి వల్ల నియామకాలు, ఒప్పందాల కేటాయింపు, పరిపాలనా నిర్ణయాలు అధికరణం 14 పరిశీలన పరిధిలోకి రావచ్చు. అయితే అది స్వయంచాలకంగా సంస్థ ఉద్యోగులను సివిల్ సర్వెంట్లుగా మార్చదు లేదా వారికి అధికరణం 311 రక్షణను కల్పించదు.

• అధికరణం 12 కింద రాజ్య స్థితి, అధికరణం 226 అధికార పరిధికి లోబడి ఉండటం అనేవి పరస్పర సంబంధం ఉన్నప్పటికీ వేర్వేరు ప్రశ్నలు.
• ప్రభుత్వ నియంత్రణాత్మక పర్యవేక్షణ, ప్రభుత్వ నిధులు, ప్రజా విధులను సందర్భానుసారంగా మదింపు చేయాలి.
• ఒక సంస్థ రాజ్యాంగపరమైన వర్గీకరణ దాని ఉద్యోగులు లేదా ఒప్పందాలకు సంబంధించిన ప్రతి అంశాన్నీ పరిష్కరించదు.

సాధన ప్రశ్నలు