భారత సుప్రీంకోర్టు లోపల, భగవాన్‌దాస్ రోడ్, న్యూఢిల్లీ
Credit: Pinakpani · CC BY-SA 4.0 · source
భారత రాజ్యాంగ పీఠిక
Credit: Illumination/ornamentation by Beohar Rammanohar Sinha, calligraphy by Prem Behari Narain Raizada. · Public domain · source
1. స్వేచ్ఛకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిర్మాణం
భాగం III కింద స్వేచ్ఛ అనేది వ్యక్తికి కల్పించిన అపరిమిత స్వేచ్ఛాచారం కాదు; ప్రభుత్వం మంజూరు చేసిన రాయితీ కూడా కాదు. అది న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోగల రాజ్యాంగ హామీ. రాజ్యాంగ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉండే పరిమితులకు అది లోబడి ఉంటుంది. అధికరణం 19 ప్రజాస్వామ్య పౌరసత్వానికి అత్యావశ్యకమైన నిర్దిష్ట కార్యకలాపాలను రక్షిస్తుంది; అధికరణం 20 నేరాలకు విధించే శిక్షలపై పరిమితులు విధిస్తుంది; అధికరణం 21 జీవనాన్ని, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను పరిరక్షిస్తుంది; అధికరణం 22 అరెస్టు, నిర్బంధాలను నియంత్రిస్తుంది. అధికరణం 21A విద్యా హక్కును అదనంగా కల్పిస్తుంది. అధికరణాలు 32, 226 హక్కుల ఉల్లంఘనలకు వ్యతిరేకంగా న్యాయపరమైన పరిహారాలను అందిస్తాయి.
అధికరణం 19 పౌరులకు మాత్రమే పరిమితం కాగా, అధికరణాలు 20, 21 ‘వ్యక్తి’ అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తున్నందున అవి విదేశీయులకు కూడా రక్షణ కల్పిస్తాయి. అధికరణం 22లో ముఖ్యమైన మినహాయింపులు ఉన్నాయి: సాధారణ అరెస్టుల విషయంలో అది కల్పించే రక్షణలు శత్రు దేశాల పౌరులకు లేదా నివారక నిర్బంధ చట్టాల కింద అరెస్టు చేసిన లేదా నిర్బంధించిన వ్యక్తులకు వర్తించవు. దీనివల్ల నివారక నిర్బంధం రాజ్యాంగపరమైన పరిశీలన పరిధి నుంచి మినహాయించబడదు; దానికి ప్రత్యేక రక్షణలు వర్తిస్తాయి.
మొదట్లో అధికరణం 19లో ఆస్తిని సంపాదించడం, కలిగి ఉండటం, బదలాయించడం అనే హక్కులు కూడా ఉండేవి. 44వ సవరణ అధికరణం 19(1)(f)ను, అధికరణం 31ను తొలగించింది. అధికరణం 300A ప్రకారం, చట్టబద్ధమైన అధికారం ద్వారా తప్ప ఏ వ్యక్తినీ తన ఆస్తిని కోల్పోయేలా చేయరాదు. అందువల్ల ఆస్తి హక్కు రాజ్యాంగ హక్కు, కానీ ప్రాథమిక హక్కు కాదు. మత స్వేచ్ఛకు అధికరణాలు 25–28 కింద ప్రత్యేకంగా రక్షణ కల్పించారు; దానిని అధికరణం 19లోని ఆరు స్వేచ్ఛలతో కలిపి పొరబడకూడదు.
- అధికరణం 19(1)(a): వాక్ మరియు భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ.
- అధికరణం 19(1)(b): శాంతియుతంగా, నిరాయుధంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛ.
- అధికరణం 19(1)(c): సంఘాలు, యూనియన్లు లేదా సహకార సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకునే స్వేచ్ఛ.
- అధికరణం 19(1)(d) మరియు (e): భారతదేశమంతటా సంచరించే స్వేచ్ఛ, భారతదేశంలోని ఏ ప్రాంతంలోనైనా నివసించే మరియు స్థిరపడే స్వేచ్ఛ.
- అధికరణం 19(1)(g): ఏదైనా వృత్తిని ఆచరించే లేదా ఉపాధి, వర్తకం లేదా వ్యాపారాన్ని నిర్వహించే స్వేచ్ఛ.
2. అధికరణం 19: స్వేచ్ఛలు, అనుమతించదగిన పరిమితులు
భారతదేశ సార్వభౌమాధికారం, సమగ్రత, రాజ్య భద్రత, విదేశీ రాజ్యాలతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు, ప్రజా శాంతిభద్రతలు, సభ్యత లేదా నైతికత ప్రయోజనాల దృష్ట్యా లేదా న్యాయస్థాన ధిక్కారం, పరువు నష్టం లేదా నేరానికి ప్రేరేపించడం వంటి అంశాలకు సంబంధించి వాక్‌స్వాతంత్ర్యంపై సహేతుకమైన పరిమితులు విధించడానికి అధికరణం 19(2) అనుమతిస్తుంది. ఈ కారణాల జాబితా సమగ్రమైనది; దీనికి వెలుపల ఇతర కారణాలు అనుమతించబడవు. ప్రభుత్వానికి ఇబ్బంది కలగడం లేదా అధికారిక విధానంతో విభేదించడం మాత్రమే సెన్సార్‌షిప్ విధించడానికి స్వతంత్ర రాజ్యాంగపరమైన కారణం కాదు. పత్రికా స్వేచ్ఛను ప్రత్యేకంగా పేర్కొనకపోయినప్పటికీ, అది వాక్‌స్వాతంత్ర్యం, భావప్రకటన స్వేచ్ఛలో అంతర్భాగంగా ఉంది.
భారతదేశ సార్వభౌమాధికారం, సమగ్రత లేదా ప్రజా శాంతిభద్రతల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా సమావేశ స్వేచ్ఛపై పరిమితులు విధించవచ్చు. సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకునే స్వేచ్ఛపై అదనంగా నైతికత కారణంగా కూడా పరిమితులు విధించవచ్చు. సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా లేదా ఏదైనా షెడ్యూల్డ్ తెగ ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడానికి సంచార, నివాస స్వేచ్ఛలపై పరిమితులు విధించవచ్చు. ఈ వ్యత్యాసాలు పరీక్షల్లో తరచుగా పొరపాట్లకు దారితీసే అంశాలు: ‘సాధారణ ప్రజా ప్రయోజనం’ అనేది అధికరణం 19(2) కింద స్వతంత్రంగా పరిమితులు విధించడానికి అనుమతించే కారణం కాదు.
వృత్తి, వాణిజ్య స్వేచ్ఛలు సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా సహేతుకమైన పరిమితులకు లోబడి ఉంటాయి. అధికరణం 19(6) నిర్దేశిత వృత్తిపరమైన లేదా సాంకేతిక అర్హతలను, రాజ్య గుత్తాధిపత్యాలను కూడా అనుమతిస్తుంది. ఇందులో ఏదైనా కార్యకలాపం నుంచి పౌరులను పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా మినహాయించడం కూడా ఉంటుంది. సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసుకునే హక్కు ఉన్నంత మాత్రాన దానికి గుర్తింపు, సామూహిక బేరసారాలు లేదా సమ్మె చేసే హక్కు స్వయంచాలకంగా లభించవు.
పరిమితుల చట్టపరమైన ఆధారాన్ని, అనుమతించబడిన ఉద్దేశాన్ని, దామాషా సూత్రానికి అనుగుణంగా ఉన్నాయా అనే అంశాన్ని న్యాయస్థానాలు పరిశీలిస్తాయి. 16వ సవరణ ద్వారా (2), (3), (4) క్లాజుల్లో సార్వభౌమాధికారం, సమగ్రతలను పరిమితులు విధించడానికి ఒక ప్రాతిపదికగా చేర్చారు. 97వ సవరణ ద్వారా అధికరణం 19(1)(c)లో సహకార సంఘాలను చేర్చారు; యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ రాజేంద్ర ఎన్. షా (2021) కేసులో భాగం IXBను పాక్షికంగా చెల్లనిదిగా ప్రకటించినప్పటికీ, ఈ చేర్పు అమలులోనే కొనసాగింది.
- శ్రేయా సింఘాల్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2015): సమాచార సాంకేతిక చట్టంలోని సెక్షన్ 66Aను న్యాయస్థానం కొట్టివేసింది; చర్చించడం, ఒక అభిప్రాయాన్ని సమర్థించడం అనేవి నేరానికి ప్రేరేపించడం కంటే భిన్నమైనవని న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది.
- అనురాధా భాసిన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2020): ఇంటర్నెట్ ద్వారా భావాలను వ్యక్తీకరించడానికి, వ్యాపారం నిర్వహించడానికి రాజ్యాంగ రక్షణ ఉంటుంది; ఇంటర్నెట్ సేవలను నిరవధికంగా నిలిపివేయడం అనుమతించబడదు.
3. అధికరణాలు 20, 21: నేర న్యాయం, గౌరవం, గోప్యత
అధికరణం 20 మూడు రక్షణలను కల్పిస్తుంది. మొదటిది, ఒక చర్య చేసిన సమయంలో అది నేరం కానట్లయితే, ఆ చర్యకు సంబంధించి వ్యక్తిని దోషిగా నిర్ధారించరాదు; అలాగే, అప్పట్లో వర్తించే శిక్ష కంటే అధిక శిక్ష విధించరాదు. ఈ నిషేధం పూర్వాన్వయ నేర బాధ్యతకు, పెంచిన శిక్షకు సంబంధించినదే తప్ప, ప్రతి పూర్వాన్వయ చట్టానికీ వర్తించదు. రెండవది, ఒకే నేరానికి ఏ వ్యక్తినీ ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు అభియోగ విచారణకు గురిచేసి శిక్షించరాదు. ఈ నిబంధన ప్రయోజనం కోసం శాఖాపరమైన క్రమశిక్షణ చర్యలను తప్పనిసరిగా గతంలో జరిగిన అభియోగ విచారణగా, శిక్షగా పరిగణించలేము. మూడవది, నిందితుడిని తనకు వ్యతిరేకంగా తానే సాక్ష్యం చెప్పేలా బలవంతం చేయరాదు.
స్వీయ నేరారోపణకు వ్యతిరేకంగా కల్పించిన హామీ ప్రధానంగా బలవంతంగా సాక్ష్యరూప సమాచారాన్ని వెల్లడింపజేయడం నుంచి రక్షిస్తుంది; అన్ని రకాల భౌతిక సాక్ష్యాల సేకరణ నుంచి కాదు. వేలిముద్రలు, చేతిరాత నమూనాలను సాధారణంగా బలవంతపు సాక్ష్యం నుంచి వేరుగా పరిగణిస్తారు. సెల్వి వర్సెస్ కర్ణాటక రాష్ట్రం (2010) కేసులో, సమ్మతి లేకుండా నిర్వహించే నార్కోఅనాలిసిస్, పాలీగ్రాఫ్ పరీక్ష, మెదడు విద్యుత్ క్రియాశీలత ప్రొఫైల్ పరీక్షలు రాజ్యాంగపరమైన రక్షణలను ఉల్లంఘిస్తాయని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన ప్రక్రియ ప్రకారం మాత్రమే ఒక వ్యక్తి జీవించే హక్కును లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించవచ్చని అధికరణం 21 పేర్కొంటుంది. మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1978) కేసులో, ఈ ప్రక్రియ ఏకపక్షంగా కాకుండా నిష్పాక్షికంగా, న్యాయబద్ధంగా, సహేతుకంగా ఉండాలని న్యాయస్థానం తీర్పునిచ్చింది. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను ప్రభావితం చేసే చట్టం అధికరణం 14లోని నిబంధనలను, వర్తించే సందర్భాల్లో అధికరణం 19లోని నిబంధనలను కూడా నెరవేర్చాలి. ప్రాథమిక హక్కులను చాలావరకు పరస్పరం వేర్వేరు విభాగాలుగా పరిగణించే పూర్వపు దృక్పథం స్థానంలో ఈ దృక్పథం ఏర్పడింది.
అధికరణం 21కు సంబంధించిన న్యాయశాస్త్ర పరిణామం గౌరవం, న్యాయ సహాయం, సత్వర విచారణ, జీవనోపాధి, ఆరోగ్యం, పరిశుభ్రమైన పర్యావరణం వంటి అంశాలను కలిగి ఉంది. వీటిలో ప్రతి హక్కు పరిధి వివిధ కేసుల ద్వారా రూపుదిద్దుకుంది. జస్టిస్ కె.ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2017) కేసులో, తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తులతో కూడిన ధర్మాసనం గోప్యతను ప్రాథమిక హక్కుగా ఏకగ్రీవంగా గుర్తించింది. గోప్యత హక్కు అపరిమితమైనది కాదు: రాజ్య జోక్యం చట్టబద్ధత, సముచిత ఉద్దేశం, దామాషా సూత్రం సహా రాజ్యాంగపరమైన అవసరాలను నెరవేర్చాలి.
- హుస్సేనారా ఖాతూన్ కేసులు (1979): సత్వర విచారణ, విచారణలో ఉన్న ఖైదీల దుస్థితి.
- ఓల్గా టెల్లిస్ వర్సెస్ బాంబే మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ (1985): జీవనోపాధి హక్కు జీవించే హక్కులో భాగమే; అయితే, ఇది ప్రభుత్వ భూమిని ఆక్రమించుకునేందుకు అపరిమిత హక్కును కల్పించదు.
4. అధికరణం 22: అరెస్టు మరియు నివారక నిర్బంధం
సాధారణ అరెస్టు సందర్భంలో, అరెస్టయిన వ్యక్తికి వీలైనంత త్వరగా అరెస్టుకు గల కారణాలను తెలియజేయాలని, తనకు నచ్చిన న్యాయవాదిని సంప్రదించడానికి, ఆ న్యాయవాది ద్వారా తన తరఫున వాదనలు వినిపించుకోవడానికి అనుమతించాలని అధికరణం 22 నిర్దేశిస్తుంది. ప్రయాణానికి అవసరమైన సమయాన్ని మినహాయించి, ఇరవై నాలుగు గంటలలోపు ఆ వ్యక్తిని సమీప మేజిస్ట్రేట్ ఎదుట హాజరుపరచాలి. ఆ తర్వాత నిర్బంధాన్ని కొనసాగించడానికి మేజిస్ట్రేట్ అనుమతి అవసరం. డి.కె. బసు వర్సెస్ పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం (1997) కేసులో, అరెస్టు వివరాలను నమోదు చేయడం, బంధువు లేదా స్నేహితునికి సమాచారం ఇవ్వడం వంటి చర్యలతో సహా కస్టడీలో దుర్వ్యవహారాన్ని నిరోధించే రక్షణలను నిర్దేశించారు.
నివారక నిర్బంధం ఉద్దేశం రుజువైన నేరానికి శిక్ష విధించడం కాకుండా, హానికరమైన ప్రవర్తనకు పాల్పడవచ్చనే అంచనాతో దానిని ముందుగానే నిరోధించడం. ఇది శాంతికాలంలోనూ అమలు చేయవచ్చు; జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిపై ఆధారపడి ఉండదు. అధికరణం 22(3), క్లాజులు (1), (2)లోని రక్షణల నుంచి నివారక నిర్బంధంలో ఉన్నవారిని మినహాయిస్తుంది. అయితే, క్లాజులు (4)–(7) వారికి ప్రత్యేక నిబంధనల చట్రాన్ని ఏర్పాటు చేస్తాయి.
సాధారణంగా, మూడు నెలలకు మించి నిర్బంధాన్ని కొనసాగించాలంటే, అందుకు తగిన కారణం ఉందని సలహా మండలి అభిప్రాయపడాలి; ఇది అధికరణం 22(7) కింద పార్లమెంటుకు ఉన్న అధికారానికి లోబడి ఉంటుంది. నిర్బంధానికి గల కారణాలను వీలైనంత త్వరగా తెలియజేయాలి; నిర్బంధితుడు తన వినతిని సమర్పించేందుకు సాధ్యమైనంత త్వరగా అవకాశం కల్పించాలి. బహిర్గతం చేయడం ప్రజా ప్రయోజనాలకు విరుద్ధమని భావించే వాస్తవాలను వెల్లడించకుండా ఉంచవచ్చు. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ మూడు నెలల కాలపరిమితిని రెండు నెలలకు తగ్గించాలని ప్రతిపాదించింది. అయితే, సంబంధిత నిబంధనను ఇంకా అమలులోకి తీసుకురాలేదు.
- నివారక నిర్బంధం కార్యనిర్వాహక వర్గం ముందస్తు అంచనాపై ఆధారపడుతుంది; శిక్షాత్మక నిర్బంధం నేర న్యాయ ప్రక్రియను అనుసరిస్తుంది.
- ప్రక్రియాపరమైన ఉల్లంఘనలు, దురుద్దేశాలు, అసంబద్ధ కారణాల పరిశీలనతో సహా న్యాయ సమీక్షకు అవకాశం కొనసాగుతుంది.
5. విద్య, అత్యవసర పరిస్థితులు మరియు విధులు
86వ రాజ్యాంగ సవరణ అధికరణం 21Aను చేర్చింది. చట్టం నిర్ధారించిన విధానంలో ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించాలని ఇది రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. బాలల ఉచిత, నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం, 2009 దీనిని 1 ఏప్రిల్ 2010 నుంచి కార్యరూపంలోకి తెచ్చింది. ఈ సవరణ ఆరు సంవత్సరాలలోపు పిల్లల బాల్య సంరక్షణ, విద్యకు సంబంధించిన విధంగా అధికరణం 45ను కూడా సవరించింది. అలాగే, తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకుల విద్యాపరమైన బాధ్యతకు సంబంధించిన అధికరణం 51A(k)ను చేర్చింది.
యుద్ధం లేదా విదేశీ దురాక్రమణ కారణంగా ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితిలో మాత్రమే అధికరణం 358 అమలవుతుంది; సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంగా ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితిలో కాదు. నిర్దేశిత అర్హతలు కలిగిన అత్యవసర పరిస్థితి సంబంధిత చట్టాలు, కార్యనిర్వాహక చర్యలపై అధికరణం 19 విధించే పరిమితులను ఇది తొలగిస్తుంది; ఆ చట్టంలో అత్యవసర పరిస్థితికి సంబంధించినదనే స్పష్టమైన ప్రకటన ఉండటం రాజ్యాంగపరమైన అవసరాల్లో ఒకటి. దీనికి భిన్నంగా, నిర్దిష్ట ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించే హక్కును నిలిపివేస్తూ రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు జారీ చేయడానికి అధికరణం 359 అనుమతిస్తుంది. అయితే, అధికరణాలు 20, 21 విషయంలో ఇది వర్తించదు. ఇది ప్రతి ప్రాథమిక హక్కు అమలును దానంతట అదే నిలిపివేయదు.
ప్రాథమిక విధులు బాధ్యతాయుతమైన పౌరసత్వాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి; అయితే రాజ్యాంగ పరిమితులకు మించిన ఆంక్షలను విధించడానికి అవి స్వతంత్రంగా అధికారాన్ని ఇవ్వవు. రాజ్య చర్య చెల్లుబాటు అవుతుందో లేదో నిర్ణయించే ముందు హక్కుదారుడు, రక్షణ పొందిన కార్యకలాపం, ఆంక్షలకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట నిబంధన, ప్రక్రియాపరమైన రక్షణలు, పరిహారం ఏమిటో గుర్తించడం పరీక్షల దృష్ట్యా సరైన విధానం.
- అధికరణం 358 ప్రత్యేకంగా అధికరణం 19కు సంబంధించినది; అధికరణం 359 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులో పేర్కొన్న హక్కులను న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోవడానికి సంబంధించినది.
- అత్యవసర పరిస్థితుల్లోనూ వ్యక్తి స్వేచ్ఛకు రాజ్యాంగ రక్షణ కొనసాగుతుంది; ముఖ్యంగా 44వ రాజ్యాంగ సవరణ అనంతర రక్షణల ద్వారా ఇది కొనసాగుతుంది.
కాలరేఖ
1950
స్వేచ్ఛను, వ్యక్తిగత స్వాతంత్ర్యాన్ని పరిరక్షించే 19–22 అధికరణాలతో రాజ్యాంగం అమలులోకి వస్తుంది.
1978
మేనకా గాంధీ తీర్పు అధికరణం 21 కింద అనుసరించే ప్రక్రియ నిష్పాక్షికంగా, న్యాయబద్ధంగా, సహేతుకంగా ఉండాలనే ఆవశ్యకతను స్థాపిస్తుంది.
1978–1979
44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టంగా రూపొందుతుంది; దాని ప్రధాన నిబంధనలు అమలులోకి వచ్చి, ఆస్తి హక్కులను మారుస్తాయి, అత్యవసర పరిస్థితుల్లో రక్షణలను బలోపేతం చేస్తాయి.
2002
86వ రాజ్యాంగ సవరణ అధికరణం 21Aను చేరుస్తుంది.
2017
పుట్టస్వామి తీర్పు గోప్యతను ప్రాథమిక హక్కుగా గుర్తిస్తుంది.
స్వేచ్ఛపై పరిమితిని పరీక్షించడం
- 1. ప్రభావితమయ్యే హక్కును, ఆ హక్కును అనుభవించేందుకు అర్హులైన వారిని గుర్తించండి.
- 2. రాజ్య చర్యకు ఆధారమైన చట్టాన్ని లేదా చట్టపరమైన అధికారాన్ని గుర్తించండి.
- 3. ఆ చర్య ఉద్దేశాన్ని, వర్తించే రాజ్యాంగపరమైన పరిమితి విధింపు ప్రాతిపదికతో సరిపోల్చండి.
- 4. సహేతుకత, దామాషా సూత్రం మరియు ప్రక్రియాపరమైన రక్షణలను పరిశీలించండి.
- 5. అధికరణాలు 32 లేదా 226 కింద న్యాయ సమీక్షను పరిగణించండి.
| నిబంధన | లబ్ధిదారులు | ప్రధాన రక్షణ లేదా పరిమితి |
|---|---|---|
| అధికరణం 19 | పౌరులకు మాత్రమే | ఆరు స్వేచ్ఛలు; ఆయా ఖండికలకు నిర్దిష్టమైన పరిమితులు |
| అధికరణం 20 | వ్యక్తులందరికీ | నేర నిర్ధారణకు సంబంధించి, తనకు వ్యతిరేకంగా తానే సాక్ష్యం చెప్పేలా బలవంతం చేయకుండా రక్షణ |
| అధికరణం 21 | వ్యక్తులందరికీ | జీవనం మరియు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ; నిష్పాక్షికమైన, న్యాయబద్ధమైన, సహేతుకమైన ప్రక్రియ |
| అధికరణం 21A | 6–14 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలు | ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్య |
| అధికరణం 22 | మినహాయింపులకు లోబడి, అరెస్టు చేసిన లేదా నిర్బంధించిన వ్యక్తులు | సాధారణ అరెస్టు మరియు నివారక నిర్బంధానికి వేర్వేరు రక్షణలు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
పాస్‌పోర్టు స్వాధీనం, వ్యక్తిగత స్వాతంత్ర్యం
మేనకా గాంధీ (1978) కేసులో పాస్‌పోర్టును స్వాధీనం చేసుకోవడం వల్ల విదేశీ ప్రయాణాన్ని పరిమితం చేసే ప్రక్రియ న్యాయపరిశీలనకు వచ్చింది. న్యాయస్థానం 14, 19, 21 అధికరణాలను పరస్పరం అనుసంధానించింది. పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం: విదేశీ ప్రయాణం అధికరణం 21 కింద వ్యక్తిగత స్వాతంత్ర్యం పరిధిలోకి వస్తుంది; అధికరణం 19(1)(d) మాత్రం భారతదేశమంతటా సంచరించడానికి స్పష్టంగా సంబంధించినది.
జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో ఇంటర్నెట్ ఆంక్షలు
అనురాధా భాసిన్ (2020) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఆంక్షల ఉత్తర్వులను ప్రచురించాలని ఆదేశించి, అనుపాతబద్ధతను, సమీక్షను నొక్కిచెప్పింది. ఇంటర్నెట్ ప్రాప్తిని ప్రత్యేకమైన ప్రాథమిక హక్కుగా ప్రకటించకుండానే, ఇంటర్నెట్ ద్వారా వినియోగించుకునే భావప్రకటన, వాణిజ్య స్వేచ్ఛలకు రక్షణ కల్పించింది.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
UPSC ప్రిలిమ్స్ 2018
రాజ్యాంగంలోని ఏ అధికరణం గోప్యత హక్కును పరిరక్షిస్తుంది?
- A. అధికరణం 15
- B. అధికరణం 19
- C. అధికరణం 21
- D. అధికరణం 29
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది కారణాలను పరిశీలించండి: 1. ప్రజా శాంతి భద్రతలు 2. సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనాలు 3. పరువు నష్టం. వీటిలో అధికరణం 19(2)లో స్పష్టంగా పేర్కొన్నవి ఏవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
అత్యవసర నిబంధనలకు సంబంధించిన ఏ ప్రకటన సరైనది?
- A. సాయుధ తిరుగుబాటు, యుద్ధం ఆధారంగా ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితులకు అధికరణం 358 సమానంగా వర్తిస్తుంది.
- B. అధికరణం 359 అన్ని ప్రాథమిక హక్కుల అమలును స్వయంచాలకంగా నిలిపివేస్తుంది.
- C. అధికరణం 359 కింద న్యాయస్థానాల ద్వారా హక్కులను అమలు చేయించుకోవడాన్ని నిలిపివేసే రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల నుంచి 20, 21 అధికరణాలకు మినహాయింపు ఉంది.
- D. అధికరణం 358 అధికరణం 19ను శాశ్వతంగా రద్దు చేస్తుంది.
ప్రశ్న 3
నివారక నిర్బంధానికి సంబంధించి, ఈ ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో మాత్రమే దీనికి రాజ్యాంగపరంగా అనుమతి ఉంది. 2. అధికరణం 22 కింద సలహా మండలి సమీక్షకు సంబంధించి ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న సాధారణ కాలపరిమితి మూడు నెలలు. 3. నిర్బంధిత వ్యక్తికి వినతిపత్రం సమర్పించేందుకు వీలైనంత త్వరగా అవకాశం కల్పించాలి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: స్వేచ్ఛా హక్కుకు రాజ్య అధికారంపై సారవంతమైన పరిమితులతోపాటు ఏకపక్ష చర్యలకు వ్యతిరేకంగా ప్రక్రియాపరమైన రక్షణలు కూడా అవసరం. 19–22 అధికరణాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- స్వేచ్ఛను న్యాయపరంగా అమలు చేయించుకోగలిగే, అయితే నిరపేక్షం కాని రాజ్యాంగ హామీగా పరిచయం చేయండి.
- అధికరణం 19లోని ఆయా ఖండాలకు నిర్దిష్టమైన ఆంక్షలను, అనుపాతబద్ధతను వివరించండి.
- నేర సంబంధిత న్యాయ విచారణల్లో అధికరణం 20 కల్పించే రక్షణలను చర్చించండి.
- మేనకా గాంధీ, పుట్టస్వామి తీర్పులను ఉపయోగించి అధికరణం 21ను వివరించండి.
- సాధారణ అరెస్టుకు సంబంధించిన రక్షణలను నివారక నిర్బంధానికి సంబంధించిన రక్షణలతో పోల్చి, వాటి మధ్య వ్యత్యాసాలను వివరించండి.
- న్యాయసమీక్షను, అత్యవసర పరిస్థితుల్లో 20, 21 అధికరణాలకు ఉన్న ప్రత్యేక రక్షణను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Legislative Department, Constitution of India: Articles 19–22, 32, 226, 300A, 358 and 359.
- NCERT, Indian Constitution at Work: Rights in the Indian Constitution.
- India Code, Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2009.
- Supreme Court of India judgments: Maneka Gandhi, Shreya Singhal, Puttaswamy and Anuradha Bhasin.
- M. Laxmikanth, Indian Polity: Fundamental Rights and Emergency Provisions.