భారతదేశంలోని న్యూఢిల్లీలో రాజ్‌పథ్‌పై ఉన్న ప్రభుత్వ భవనాల సముదాయం
Credit: A.Savin · FAL · source
కేంద్ర ఆర్థిక, కార్పొరేట్ వ్యవహారాల మంత్రి శ్రీమతి నిర్మలా సీతారామన్‌తో పాటు ఆర్థిక శాఖ సహాయ మంత్రి శ్రీ పంకజ్ చౌధరి, ఆమె బడ్జెట్ బృందం/మంత్రిత్వ శాఖకు చెందిన సీనియర్ అధికారులు
Credit: Ministry of Finance of India · GODL-India · source
1. రాజ్యాంగ పునాదులు, ప్రజా నిధులు
బడ్జెట్ అనేది ఆర్థిక కార్యక్రమంతో పాటు శాసనపరమైన అధికారాన్ని కోరే రాజ్యాంగబద్ధ అభ్యర్థనను కలిగి ఉంటుంది. అధికరణం 112 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి వార్షిక విత్తీయ నివేదికను పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు ఉంచేలా చూడాలి. ఇది రాబోయే ఆర్థిక సంవత్సరానికి అంచనా రాబడులు, వ్యయాలను చూపుతుంది. ఇందులో సంఘటిత నిధిపై భారితమైన వ్యయాన్ని, ఓటింగ్‌కు సమర్పించే వ్యయం నుంచి వేరుగా చూపుతారు. రెవెన్యూ ఖాతాపై చేసే వ్యయాన్ని ఇతర వ్యయం నుంచి కూడా వేరుగా చూపాలి. ఆర్థిక మంత్రి సాధారణంగా ఫిబ్రవరి 1న కేంద్ర బడ్జెట్‌ను ప్రవేశపెడతారు. ఇది ఒక సంప్రదాయమే తప్ప రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన తేదీ కాదు.
చట్టబద్ధమైన అధికారం లేకుండా ఏ పన్నునూ విధించరాదని లేదా వసూలు చేయరాదని అధికరణం 265 నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 266 భారత సంఘటిత నిధిని, భారత ప్రభుత్వ ఖాతాను (Public Account of India) ఏర్పాటు చేస్తుంది. ప్రభుత్వ ఆదాయాలు, సేకరించిన రుణాలు, ప్రభుత్వం ఇచ్చిన రుణాల తిరిగి చెల్లింపుల ద్వారా వచ్చే రాబడులు సంఘటిత నిధిలో జమ అవుతాయి. ప్రభుత్వ ఖాతా రాబడుల్లో భవిష్య నిధి డిపాజిట్లు, సంరక్షక హోదాలో ప్రభుత్వం తన వద్ద ఉంచుకునే ఇతర సొమ్ములు ఉంటాయి. ప్రభుత్వ ఖాతా నుంచి చేసే చెల్లింపులకు సాధారణంగా పార్లమెంటు ఓటింగ్ అవసరం ఉండదు. అయితే, అవి వర్తించే చట్టాలు, నియమాలకు లోబడి ఉంటాయి.
భారత ఆగంతుక నిధిని ఏర్పాటు చేయడానికి అధికరణం 267 పార్లమెంటుకు అనుమతిస్తుంది. పార్లమెంటు అనుమతి లభించేలోపు అనూహ్య వ్యయాలను తీర్చేందుకు ముందస్తు చెల్లింపులు చేయడానికి ఈ స్థిర ముందస్తు నిధిని (imprest) రాష్ట్రపతి అధీనంలో ఉంచుతారు. అవసరమైన ఆమోదం పొందిన తరువాత, ముందస్తుగా చెల్లించిన మొత్తాన్ని తిరిగి ఈ నిధికి జమ చేస్తారు. అందువల్ల, ఆగంతుక నిధి తాత్కాలిక నిధుల సమకూర్పునకు మాత్రమే ఉపయోగపడుతుంది; ఇది పార్లమెంటు నియంత్రణను శాశ్వతంగా తప్పించదు.
2. రాబడులు, వ్యయాలు, లోటులను అర్థం చేసుకోవడం
రెవెన్యూ రాబడులు ప్రభుత్వానికి బాధ్యతలను సృష్టించవు లేదా ప్రభుత్వ ఆస్తులను తగ్గించవు. వీటిలో పన్ను ఆదాయం, అలాగే డివిడెండ్లు, వడ్డీ రాబడులు, రుసుములు వంటి పన్నేతర ఆదాయం ఉంటాయి. మూలధన రాబడులు బాధ్యతలను సృష్టిస్తాయి లేదా ఆస్తులను తగ్గిస్తాయి. రుణ సేకరణ బాధ్యతలను సృష్టిస్తుంది; ప్రభుత్వం ఇచ్చిన రుణాల వసూళ్లు, పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ రాబడులు విత్తీయ ఆస్తులను తగ్గిస్తాయి. రుణేతర మూలధన రాబడుల్లో రుణ సేకరణ ఉండదు.
రెవెన్యూ వ్యయం సాధారణంగా కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఆస్తులను సృష్టించకుండా లేదా దాని బాధ్యతలను తగ్గించకుండా ప్రస్తుత అవసరాలను తీరుస్తుంది. జీతాలు, పింఛన్లు, వడ్డీ చెల్లింపులు, సబ్సిడీలు ఇందుకు ఉదాహరణలు. మూలధన వ్యయంలో ఆస్తుల సముపార్జన, రుణాల మంజూరు, రుణాల తిరిగి చెల్లింపు ఉంటాయి. పరీక్షల్లో తరచుగా గందరగోళానికి గురిచేసే అంశం గ్రాంట్లకు సంబంధించినది: మరొక సంస్థ యాజమాన్యంలో ఉండే ఆస్తుల సృష్టి కోసం కేంద్రం ఇచ్చే గ్రాంట్లను కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాల్లో రెవెన్యూ వ్యయంగానే నమోదు చేస్తారు; ఆ గ్రాంట్లను స్వీకరించిన సంస్థ మూలధన ఆస్తిని సృష్టించినప్పటికీ ఈ వర్గీకరణ మారదు.
రెవెన్యూ లోటు = రెవెన్యూ వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడులు. ద్రవ్య లోటు = మొత్తం వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడులు − రుణేతర మూలధన రాబడులు; ఇది ప్రభుత్వం సేకరించాల్సిన రుణాల అవసరాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రాథమిక లోటు = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు. ప్రభావవంతమైన రెవెన్యూ లోటును లెక్కించేందుకు రెవెన్యూ లోటు నుంచి మూలధన ఆస్తుల సృష్టి కోసం ఇచ్చిన గ్రాంట్లను తీసివేస్తారు. ఈ సూచికలు ప్రభుత్వ విత్త నిర్వహణలోని భిన్న అంశాలను కొలుస్తాయి; అందువల్ల, వీటిని ఒకదానికి బదులుగా మరొకటి ఉపయోగించగల సూచికలుగా పరిగణించరాదు.
కోశ బాధ్యత మరియు బడ్జెట్ నిర్వహణ చట్టం, 2003 కోశ క్రమశిక్షణకు, బడ్జెట్‌తోపాటు సమర్పించే కోశ విధాన ప్రకటనలకు ఒక చట్రాన్ని అందిస్తుంది. 2016లో ఏర్పాటు చేసిన ఎన్. కె. సింగ్ కమిటీ ఈ చట్రాన్ని సమీక్షించి, రుణ ఆధారిత కోశ విధాన ప్రమాణాన్ని సిఫారసు చేసింది. కోశ లక్ష్యాలను శాశ్వతంగా స్థిరపడిన సంఖ్యలుగా కంఠస్థం చేయకుండా, వర్తించే చట్టాలు, సవరణలు, ప్రస్తుత బడ్జెట్ ప్రకటనలతో కలిపి అధ్యయనం చేయాలి.
3. పార్లమెంటులో బడ్జెట్ ఆమోద ప్రక్రియ
బడ్జెట్‌ను సమర్పించిన తర్వాత, దాని సమగ్ర విధానంపై పార్లమెంటు సాధారణ చర్చ నిర్వహిస్తుంది. ఈ దశలో ఏ డిమాండ్లపైనా ఓటింగ్ జరగదు. సంప్రదాయంగా ఇచ్చే విరామ సమయంలో, శాఖా సంబంధిత స్థాయీ సంఘాలు మంత్రిత్వ శాఖల గ్రాంట్ల డిమాండ్లను పరిశీలించి నివేదికలు సమర్పిస్తాయి. ఈ సంఘాల్లో ఉభయ సభల సభ్యులు ఉంటారు. అయితే, వాటి సిఫారసులు సలహాపూర్వకమైనవి మాత్రమే; డిమాండ్లపై ఓటింగ్ నిర్వహించడం లోక్‌సభకు మాత్రమే ఉన్న ప్రత్యేక విధి.
అధికరణం 113 ప్రకారం, లోక్‌సభ ఒక డిమాండ్‌ను ఆమోదించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు లేదా దాని మొత్తాన్ని తగ్గించవచ్చు. రాష్ట్రపతి సిఫారసు లేకుండా ఏ గ్రాంటు డిమాండ్‌నూ ప్రవేశపెట్టరాదు. సభ్యులు విధాన కోత, మితవ్యయ కోత, లాంఛనప్రాయ కోత తీర్మానాలను ప్రవేశపెట్టవచ్చు. విధాన కోత ద్వారా డిమాండ్ మొత్తాన్ని రూ. 1కి తగ్గిస్తారు; మితవ్యయ కోత ద్వారా నిర్దిష్ట మొత్తాన్ని తగ్గిస్తారు; ఒక నిర్దిష్ట ఫిర్యాదును సభ దృష్టికి తీసుకురావడానికి లాంఛనప్రాయ కోత ద్వారా డిమాండ్ మొత్తంలో రూ. 100 తగ్గిస్తారు. నిర్దేశిత గడువు ముగిసినప్పుడు, మిగిలిన డిమాండ్లన్నింటినీ గిలెటిన్ పద్ధతి ద్వారా ఒకేసారి ఓటింగ్‌కు పెడతారు.
గ్రాంట్లపై ఓటింగ్ పూర్తయిన తర్వాత, అధికరణం 114 కింద ద్రవ్య వినియోగ బిల్లు, ఓటింగ్ ద్వారా ఆమోదించిన గ్రాంట్లు మరియు భారిత వ్యయం రెండింటికీ సంఘటిత నిధి నుంచి నిధులను ఉపసంహరించడానికి అధికారం కల్పిస్తుంది. గ్రాంటు మొత్తాన్ని లేదా దాని వినియోగ ప్రయోజనాన్ని, లేదా భారిత వ్యయ మొత్తాన్ని మార్చే సవరణలు అనుమతించబడవు. ఆర్థిక బిల్లు సంబంధిత పన్ను ప్రతిపాదనలకు చట్టబద్ధత కల్పిస్తుంది. గ్రాంట్లను ఓటింగ్ ద్వారా ఆమోదించడం మాత్రమే నిధుల ఉపసంహరణకు అధికారం ఇవ్వదు; అలాగే ద్రవ్య వినియోగ చట్టాన్ని ఆమోదించడం మాత్రమే పన్ను మార్పులను చట్టబద్ధం చేయదు.
ద్రవ్య వినియోగ బిల్లు ఒక ద్రవ్య బిల్లు. అధికరణం 110 పరిధిలోని అంశాలను మాత్రమే కలిగి ఉన్న ఆర్థిక బిల్లు కూడా ద్రవ్య బిల్లే. అయితే, ఆర్థిక వ్యవహారాలకు సంబంధించిన ప్రతి బిల్లూ ద్రవ్య బిల్లుగా అర్హత పొందదు. ద్రవ్య బిల్లును లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి; రాజ్యసభ పద్నాలుగు రోజులలోగా మార్పులను సిఫారసు చేయవచ్చు. వాటిని లోక్‌సభ ఆమోదించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు. ద్రవ్య బిల్లుల విషయంలో ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి అవకాశం లేదు.
4. భారిత వ్యయం మరియు ప్రత్యేక సందర్భాల గ్రాంట్లు
భారిత వ్యయం నిర్దిష్ట రాజ్యాంగ పదవులకు సంబంధించిన వ్యయాలను, ఆర్థిక బాధ్యతలను వార్షిక మెజారిటీ ఓటింగ్‌కు లోబడకుండా రక్షిస్తుంది. రాష్ట్రపతి పారితోషికాలు, భత్యాలు; పార్లమెంటు సభల అధ్యక్ష స్థానాల్లో ఉండే అధికారుల జీతాలు, భత్యాలు; సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతాలు, భత్యాలు; CAG జీతం, భత్యాలు; కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణ చెల్లింపు వ్యయాలు దీనికి ఉదాహరణలు. న్యాయస్థాన తీర్పులు, డిక్రీలు లేదా మధ్యవర్తిత్వ నిర్ణయాలను అమలు చేయడానికి అవసరమైన మొత్తాలను కూడా అధికరణం 112 చేర్చింది. భారిత వ్యయంపై ఏ సభలోనైనా చర్చించవచ్చు; అయితే, దానికి ద్రవ్య వినియోగ చట్టం ద్వారా తప్పనిసరిగా అనుమతి ఉండాలి.
అధికరణం 115 అనుబంధ, అదనపు మరియు అధిక వ్యయ గ్రాంట్లకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఇప్పటికే అధికారం పొందిన కేటాయింపు సరిపోనప్పుడు ఆ లోటును అనుబంధ గ్రాంటు భర్తీ చేస్తుంది. అసలు బడ్జెట్‌లో ఊహించని కొత్త సేవపై వ్యయాన్ని అదనపు గ్రాంటు సమకూరుస్తుంది. ఇప్పటికే మంజూరు చేసిన మొత్తాన్ని మించి చేసిన వ్యయాన్ని అధిక వ్యయ గ్రాంటు క్రమబద్ధీకరిస్తుంది. అధిక వ్యయ గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటింగ్ జరగడానికి ముందు, ఆ అధిక వ్యయాన్ని ప్రభుత్వ ఖాతాల సంఘం (Public Accounts Committee) పరిశీలిస్తుంది.
అధికరణం 116 ఓట్ ఆన్ అకౌంట్, ఓట్ ఆఫ్ క్రెడిట్ మరియు ప్రత్యేక గ్రాంటుకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. పూర్తి బడ్జెట్ ప్రక్రియ పూర్తికాకముందు, సంవత్సరంలోని కొంత కాలానికి అవసరమైన వ్యయానికి ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ నిధులు సమకూరుస్తుంది; సాధారణంగా ఇది రెండు నెలల కోసం ఉంటుంది, అయితే రాజ్యాంగం ఇటువంటి కాలపరిమితిని నిర్దేశించలేదు. అనూహ్యంగా ఏర్పడిన నిధుల అవసరం పరిమాణం దృష్ట్యా లేదా దాని అనిశ్చిత స్వభావం కారణంగా సాధారణ బడ్జెట్ ప్రక్రియ ద్వారా కేటాయింపు చేయడం సాధ్యం కానప్పుడు, ఓట్ ఆఫ్ క్రెడిట్ ద్వారా ఆ అవసరాన్ని తీర్చుతారు. ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో కొనసాగుతున్న సేవల్లో భాగం కాని ప్రయోజనం కోసం ప్రత్యేక గ్రాంటును మంజూరు చేస్తారు.
మధ్యంతర బడ్జెట్ అనేది ముఖ్యంగా సాధారణ ఎన్నికల సమయంలో అనుసరించే సంప్రదాయం; ఇది ప్రత్యేక రాజ్యాంగ వర్గం కాదు. ఇది రాబడులు, వ్యయాల అంచనాలను సమర్పిస్తుంది. అయితే, తాత్కాలిక వ్యయానికి అధికారాన్ని పొందేందుకు ఉపయోగించే నిర్దిష్ట శాసనపరమైన విధానం ఓట్ ఆన్ అకౌంట్.
5. జవాబుదారీతనం, సంస్కరణలు మరియు పరీక్షల్లో తప్పుదారి పట్టించే అంశాలు
వ్యయానికి ముందు, వ్యయం జరుగుతున్నప్పుడు, వ్యయం జరిగిన తర్వాత బడ్జెట్ నియంత్రణ అమలవుతుంది. పన్నుల విధింపునకు, వ్యయానికి పార్లమెంటు అధికారం ఇస్తుంది; మంత్రిత్వ శాఖలు వినియోగ కేటాయింపులను నిర్వహిస్తాయి; అధికరణాలు 148–151 నిర్దేశించిన రాజ్యాంగ చట్రం ప్రకారం CAG ప్రభుత్వ ఖాతాలను ఆడిట్ చేస్తుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాలకు సంబంధించిన CAG నివేదికలను రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు; రాష్ట్రపతి వాటిని పార్లమెంటు ముందు ఉంచేలా చేస్తారు. ప్రభుత్వ ఖాతాల సంఘం ఆర్థిక లావాదేవీలు నియమబద్ధంగా ఉన్నాయో లేదో పరిశీలిస్తుంది. అంచనాల సంఘం వ్యయంలో పొదుపు చర్యలను, వ్యవస్థాగత నిర్మాణం మరియు పరిపాలనలో మెరుగుదలలను సూచిస్తుంది.
అంచనాల సంఘంలో ముప్పై మంది లోక్‌సభ సభ్యులు ఉంటారు. ప్రభుత్వ ఖాతాల సంఘం, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల సంఘం ఒక్కొక్కదానిలో ఇరవై రెండు మంది సభ్యులు ఉంటారు: వీరిలో పదిహేను మంది లోక్‌సభ నుంచి, ఏడుగురు రాజ్యసభ నుంచి ఉంటారు. మంత్రులు ఈ సంఘాల్లో సభ్యులుగా ఉండరాదు. సభలో ప్రతి డిమాండ్‌పై సవివరంగా చర్చించేందుకు సమయ పరిమితులు ఉన్నందున, సంఘాల పరిశీలనకు ప్రాధాన్యం ఉంది.
2017–18 సంస్కరణల ద్వారా బడ్జెట్ సమర్పణ తేదీని ముందుకు జరిపారు, రైల్వే బడ్జెట్‌ను సాధారణ బడ్జెట్‌లో విలీనం చేశారు, ప్రణాళిక–ప్రణాళికేతర వ్యయ వర్గీకరణను నిలిపివేశారు. రెవెన్యూ–మూలధన వర్గీకరణ కొనసాగుతోంది. ఫలితాధారిత బడ్జెటింగ్ (Outcome budgeting) ఆర్థిక కేటాయింపులకు తోడుగా కొలవగల కార్యసాధనలను, ఫలితాలను నిర్దేశిస్తుంది; అయితే ఇది వినియోగ అనుమతికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు. వస్తునిష్ఠ ప్రశ్నల కోసం గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశాలు: అంచనాలను సమర్పించడం శాసనపరమైన ఆమోదానికి సమానం కాదు; భారిత వ్యయానికి (charged expenditure) చర్చ లేదా ఆడిట్ నుంచి మినహాయింపు లేదు; రాజ్యసభ ఆర్థిక అధికారాలు పరిమితమైనప్పటికీ, దానికి కూడా పాత్ర ఉంది.
కాలరేఖ
1924
అక్‌వర్త్ కమిటీకి సంబంధించిన సిఫార్సుల అనంతరం ప్రత్యేక రైల్వే బడ్జెట్ ప్రారంభమైంది.
1950
వార్షిక ఆర్థిక నివేదికలు, గ్రాంట్లు మరియు వినియోగ కేటాయింపులకు సంబంధించిన ప్రస్తుత వ్యవస్థను రాజ్యాంగం ఏర్పాటు చేసింది.
2003
కోశ బాధ్యత మరియు బడ్జెట్ నిర్వహణ చట్టాన్ని రూపొందించారు.
2017–18
రైల్వే బడ్జెట్‌ను సాధారణ బడ్జెట్‌లో విలీనం చేశారు, బడ్జెట్ సమర్పణ తేదీని 1 ఫిబ్రవరికి ముందుకు జరిపారు, ప్రణాళిక–ప్రణాళికేతర వర్గీకరణను రద్దు చేశారు.
వ్యయానికి అనుమతి ఇచ్చే ప్రక్రియ — సరళ వివరణ
- 1. ఉభయ సభల ముందు వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటనను ఉంచడం
- 2. బడ్జెట్ విధానంపై సాధారణ చర్చ
- 3. గ్రాంట్ల కోసం డిమాండ్లను స్థాయీ సంఘాలు పరిశీలిస్తాయి
- 4. పెండింగ్‌లో ఉన్న డిమాండ్లను గిలెటిన్ విధానంలో ఓటింగ్‌కు పెట్టడంతో సహా, గ్రాంట్ల కోసం డిమాండ్లపై లోక్‌సభ ఓటింగ్ నిర్వహిస్తుంది
- 5. ద్రవ్య బిల్లు ప్రక్రియ ద్వారా వినియోగ బిల్లును ఆమోదించడం
- 6. రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో అనుమతించిన పరిమితుల్లో నిధులను ఉపసంహరించుకోవచ్చు
| సాధనం లేదా వర్గం | ఉద్దేశం | ప్రధాన పార్లమెంటరీ నియమం |
|---|---|---|
| గ్రాంటు కోసం డిమాండ్ | వ్యయానికి ఆమోదం కోరుతుంది | లోక్‌సభ మాత్రమే దీనిపై ఓటింగ్ నిర్వహిస్తుంది |
| భారిత వ్యయం | రాజ్యాంగం లేదా చట్టం నిర్దేశించిన వ్యయాన్ని సమకూరుస్తుంది | చర్చించవచ్చు, కానీ ఓటింగ్ ఉండదు; వినియోగానికి అనుమతి అవసరం |
| వినియోగ బిల్లు | సంచిత నిధి నుంచి నిధుల ఉపసంహరణకు అనుమతిస్తుంది | ద్రవ్య బిల్లు ప్రక్రియ వర్తిస్తుంది |
| ఆర్థిక బిల్లు | పన్నులు, సంబంధిత ఆర్థిక ప్రతిపాదనలను అమలు చేస్తుంది | దానిలోని అంశాలు దాని రాజ్యాంగపరమైన వర్గీకరణను నిర్ణయిస్తాయి |
| ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ | వ్యయానికి తాత్కాలిక అనుమతి కల్పిస్తుంది | అధికరణం 116; ఇది స్వయంగా కొత్త పన్నుల విధింపునకు అనుమతి ఇవ్వదు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
2017–18 కేంద్ర బడ్జెట్ సంస్కరణలు
ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభానికి ముందే పార్లమెంటరీ అనుమతి ప్రక్రియను పూర్తి చేసి, ఏప్రిల్ నుంచి వ్యయం చేయడానికి వీలు కల్పించడమే బడ్జెట్ సమర్పణ తేదీని 1 ఫిబ్రవరికి ముందుకు జరపడం వెనుక ఉద్దేశం. రైల్వే బడ్జెట్ విలీనంతో 1924 నుంచి కొనసాగుతున్న ప్రత్యేక సమర్పణ పద్ధతి ముగిసింది; అయితే రైల్వే వ్యయంపై పార్లమెంటరీ పరిశీలన మాత్రం కొనసాగుతోంది.
2024లో మధ్యంతర, పూర్తిస్థాయి బడ్జెట్లు
సార్వత్రిక ఎన్నికలకు ముందు 1 ఫిబ్రవరి 2024న మధ్యంతర కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు. ఓటాన్ అకౌంట్ ద్వారా తాత్కాలిక వ్యయ అనుమతి పొందారు. అనంతరం 23 జూలై 2024న పూర్తిస్థాయి బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు. మధ్యంతర బడ్జెట్, ఓటాన్ అకౌంట్ పరస్పర సంబంధం కలిగినవైనప్పటికీ, అవి పర్యాయపదాలు ఎందుకు కావో ఇది వివరిస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. భారిత వ్యయంపై పార్లమెంటులో చర్చించవచ్చు. 2. భారిత వ్యయం కోసం సంఘటిత నిధి నుంచి సొమ్మును ఉపసంహరించడానికి వినియోగ చట్టం అవసరం లేదు. 3. కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణ చెల్లింపు భారాలు భారిత వ్యయం కిందకు వస్తాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాల్లో ఏ లావాదేవీని సరిగ్గా వర్గీకరించారు?
- A. మార్కెట్ రుణ సేకరణ: రెవెన్యూ రాబడి
- B. ఇచ్చిన రుణాన్ని తిరిగి వసూలు చేయడం: రుణేతర మూలధన రాబడి
- C. ప్రభుత్వ రుణంపై వడ్డీ చెల్లింపు: మూలధన వ్యయం
- D. పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ ద్వారా వచ్చిన రాబడి: పన్ను ఆదాయం
ప్రశ్న 3
పార్లమెంటరీ బడ్జెట్ ప్రక్రియకు సంబంధించి ఏ ప్రకటన సరైనది?
- A. గ్రాంట్ల కోసం డిమాండ్లపై ఉభయ సభలు ఓటు వేస్తాయి.
- B. విధాన కోత తీర్మానం ఒక డిమాండ్ మొత్తాన్ని రూ. 100 మేర తగ్గిస్తుంది.
- C. రాజ్యాంగం ప్రకారం ఓటాన్ అకౌంట్ కచ్చితంగా రెండు నెలల కాలానికే వర్తించాలి.
- D. వినియోగ బిల్లుపై రాజ్యసభ చేసిన సిఫార్సులను లోక్‌సభ తిరస్కరించవచ్చు.
మెయిన్స్: ప్రభుత్వ విత్తంపై పార్లమెంటరీ నియంత్రణను కేంద్ర బడ్జెట్ ఎలా అమలులోకి తెస్తుందో వివరించండి. ఈ నియంత్రణ ప్రభావశీలతను పరిమితం చేసే అంశాలేమిటి? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- అధికరణాలు 265, 266 ద్వారా పన్నుల విధింపు, వ్యయంపై శాసన వ్యవస్థకు ఉన్న అధికారాన్ని పరిచయం చేయండి.
- అధికరణాలు 112–114, గ్రాంట్ల కోసం డిమాండ్లు, వినియోగాన్ని వివరించండి.
- లోక్‌సభ ఓటింగ్ అధికారాలను, రాజ్యసభ చర్చలు మరియు కమిటీలలో భాగస్వామ్యం నుంచి వేరు చేసి వివరించండి.
- కోత తీర్మానాలు, స్థాయీ సంఘాలు, వ్యయం అనంతరం CAG మరియు PAC నిర్వహించే పరిశీలన గురించి చర్చించండి.
- గిలెటిన్, సాంకేతిక సంక్లిష్టత, కమిటీల సిఫార్సులకు కట్టుబడి ఉండాల్సిన చట్టబద్ధ బాధ్యత లేకపోవడం వంటి పరిమితులను గుర్తించండి.
- పరిశీలనకు మరింత సమయం, మరింత స్పష్టమైన విత్త సమాచార వెల్లడి, కమిటీల నిర్ధారణలపై పటిష్ఠమైన తదుపరి చర్యలను సూచించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Constitution of India: Articles 109–117, 148–151 and 265–267.
- Union Budget official portal: Budget at a Glance, Annual Financial Statement and Key to Budget Documents.
- Lok Sabha Secretariat: Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha.
- PRS Legislative Research: Union Budget analysis and demand-for-grants briefs.
- Fiscal Responsibility and Budget Management Act, 2003, as amended.
- M. Laxmikanth: Indian Polity, chapters on Parliament and parliamentary committees.