1. రాజ్యాంగపరమైన స్థానం మరియు ప్రాముఖ్యత
అధికరణం 93 ప్రకారం లోక్‌సభ సాధ్యమైనంత త్వరగా తన సభ్యులలో ఇద్దరిని స్పీకర్‌గా, డిప్యూటీ స్పీకర్‌గా ఎన్నుకోవాలి. ఈ రెండు పదవులలో ఏది ఖాళీ అయినా, ఆ పదవికి సభ మరో సభ్యుడిని ఎన్నుకోవాలి. అందువల్ల డిప్యూటీ స్పీకర్ రాజ్యాంగం తప్పనిసరిగా నిర్దేశించిన పదవీధారి; కేవలం ఐచ్ఛికంగా ఏర్పాటు చేసుకునే పరిపాలనా సహాయకుడు కాదు. 'సాధ్యమైనంత త్వరగా' అనే పదబంధం నిర్దిష్ట సంఖ్యలో రోజుల గడువును నిర్దేశించకుండానే ఎన్నిక నిర్వహించాల్సిన బాధ్యతను విధిస్తుంది.
సభాధ్యక్ష స్థానానికి సంబంధించిన అధికారాలను వినియోగించేటప్పుడు డిప్యూటీ స్పీకర్, స్పీకర్‌కు అధీనుడు కాదు. సభకు అధ్యక్షత వహిస్తున్నప్పుడు, డిప్యూటీ స్పీకర్ సంబంధిత స్పీకర్ అధికారాలను స్వతంత్రంగా వినియోగిస్తారు. క్రమబద్ధమైన చర్చ, పార్లమెంటరీ విధానాలు, సభ్యుల హక్కులను పరిరక్షించాల్సిన బాధ్యత ఆయనపై ఉంటుంది. ఈ అధికారం రాజ్యాంగం, సభా నియమాల నుంచి సంక్రమిస్తుంది తప్ప, స్పీకర్ వ్యక్తిగతంగా అధికారాలను అప్పగించడం వల్ల కాదు.
ఈ పదవి శాసన వ్యవస్థకు, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు మధ్య ఉన్న తేడాను స్పష్టం చేస్తుంది. డిప్యూటీ స్పీకర్ మంత్రి కాదు; కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నామినేట్ చేసిన వ్యక్తి కూడా కాదు. సభ ఆయనను ఎన్నుకోవడం శాసన వ్యవస్థ స్వయంప్రతిపత్తిని ప్రతిబింబిస్తుంది. అధికరణలు 178–181 కింద రాష్ట్ర శాసనసభల్లోనూ ఇదే తరహా రాజ్యాంగ ఏర్పాటు ఉంది. రాజ్యసభలో అధికరణ 89 కింద దీనికి సమానమైన పదవి డిప్యూటీ చైర్మన్; డిప్యూటీ స్పీకర్ కాదు.
- డిప్యూటీ స్పీకర్ తప్పనిసరిగా లోక్‌సభ సభ్యుడై ఉండాలి.
- నిష్పాక్షికత అనేది సంస్థాగతంగా ఆశించే లక్షణం; రాజకీయ పార్టీ సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేయడం రాజ్యాంగపరమైన షరతు కాదు.
- అధికరణం 97 ప్రకారం డిప్యూటీ స్పీకర్ జీతభత్యాలను పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది.
2. ఎన్నిక, పదవీకాలం, రాజీనామా మరియు తొలగింపు
లోక్‌సభ ప్రక్రియా మరియు కార్యకలాపాల నిర్వహణ నియమావళిలోని నియమం 8 ఈ ఎన్నికను క్రమబద్ధీకరిస్తుంది. స్పీకర్ ఎన్నిక తేదీని నిర్ణయిస్తారు; సెక్రటరీ జనరల్ ఆ విషయాన్ని సభ్యులకు తెలియజేస్తారు. ఒక సభ్యుడు మరో సభ్యుని పేరును ప్రతిపాదించే తీర్మానానికి నోటీసు ఇస్తారు. దానికి మరొక సభ్యుని బలపరిచే మద్దతుతోపాటు, ప్రతిపాదిత అభ్యర్థి పదవీ బాధ్యతలు నిర్వర్తించేందుకు సంసిద్ధత కూడా ఉండాలి. నిర్దేశిత విధానం ప్రకారం సభ ఆ తీర్మానంపై లేదా తీర్మానాలపై నిర్ణయం తీసుకుంటుంది. పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తుంచుకోవాల్సిన ముఖ్యమైన తేడా ఏమిటంటే, డిప్యూటీ స్పీకర్ ఎన్నిక తేదీని స్పీకర్ నిర్ణయిస్తారు; అయితే నియమం 7 కింద స్పీకర్ ఎన్నిక తేదీని రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు.
అధికరణ 94 పదవిని ఖాళీ చేయడం, రాజీనామా మరియు తొలగింపునకు సంబంధించిన అంశాలను నియంత్రిస్తుంది. లోక్‌సభ సభ్యత్వం కోల్పోయిన వెంటనే డిప్యూటీ స్పీకర్ తన పదవిని ఖాళీ చేస్తారు. స్పీకర్‌ను ఉద్దేశించి, స్వయంగా సంతకం చేసిన లిఖితపూర్వక పత్రం ద్వారా డిప్యూటీ స్పీకర్ రాజీనామా చేయవచ్చు. దీనికి విరుద్ధంగా, స్పీకర్ తన రాజీనామాను డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు లిఖితపూర్వకంగా సమర్పిస్తారు. రాజ్యాంగం ప్రకారం ఈ రెండు రాజీనామాల్లో ఏదీ రాష్ట్రపతికి సమర్పించబడదు.
సభలో అప్పటికి ఉన్న మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో ఆమోదించిన తీర్మానం ద్వారా లోక్‌సభ డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను పదవి నుంచి తొలగించవచ్చు. దీనిని సాధారణంగా ప్రభావవంతమైన మెజారిటీ (effective majority) అంటారు: సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్య నుంచి ఖాళీలను మినహాయిస్తారు; అయితే సభ్యుల గైర్హాజరు లేదా ఓటింగ్‌కు దూరంగా ఉండటం వల్ల అవసరమైన మెజారిటీ తగ్గదు. ఈ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టాలనే ఉద్దేశాన్ని తెలియజేస్తూ కనీసం 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి. ఇది పార్లమెంటరీ తీర్మానం ద్వారా జరిగే తొలగింపు మాత్రమే; అభిశంసన కాదు.
అధికరణ 94లోని షరతులకు లోబడి, డిప్యూటీ స్పీకర్ సాధారణంగా లోక్‌సభ పదవీకాలం కొనసాగినంతకాలం పదవిలో ఉంటారు. లోక్‌సభ రద్దయిన తర్వాత కూడా, తదుపరి లోక్‌సభ తొలి సమావేశం ప్రారంభమయ్యే సమయానికి తక్షణం ముందు వరకు స్పీకర్ పదవిలో కొనసాగేలా కల్పించిన ప్రత్యేక రక్షణ డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు వర్తించదు.
- లోక్‌సభ సభ్యత్వం మినహా ప్రత్యేకమైన ఇతర రాజ్యాంగ అర్హత ఏదీ నిర్దేశించబడలేదు.
- పదవి నుంచి తొలగించడానికి రాజ్యసభ లేదా రాష్ట్రపతి ఆమోదం అవసరం లేదు.
- సభలో అప్పటికి 540 మంది సభ్యులు ఉంటే, పదవి నుంచి తొలగించడానికి కనీసం 271 అనుకూల ఓట్లు అవసరం.
3. గైర్హాజరు, పదవి ఖాళీగా ఉన్న సందర్భాలు, తొలగింపు ప్రక్రియలో అధికారాలు
అధికరణం 95, సభాపతి పదవి ఖాళీగా ఉండటానికి, సభా సమావేశానికి సభాపతి గైర్హాజరు కావడానికి మధ్య తేడాను స్పష్టం చేస్తుంది. సభాపతి పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు, ఉప సభాపతి ఆ పదవికి సంబంధించిన విధులను నిర్వహిస్తారు. రెండు పదవులూ ఖాళీగా ఉంటే, ఆ విధులను నిర్వహించడానికి రాష్ట్రపతి ఒక లోక్‌సభ సభ్యుడిని నియమిస్తారు. రాష్ట్రపతికి ఉన్న ఈ అధికారం తాత్కాలిక ఏర్పాటుకు ఉద్దేశించినది మాత్రమే; సభ తన సభాధ్యక్షులను ఎన్నుకోవాల్సిన బాధ్యతకు ఇది ప్రత్యామ్నాయం కాదు.
సభాపతి కేవలం ఒక సమావేశానికి గైర్హాజరైనప్పుడు, ఉప సభాపతి సభాపతిగా వ్యవహరిస్తారు. ఇద్దరూ గైర్హాజరైతే, సభా నియమాల ప్రకారం నిర్ణయించిన వ్యక్తి అధ్యక్షత వహిస్తారు. అటువంటి వ్యక్తి ఎవరూ హాజరుకాకపోతే, ఆ బాధ్యతను నిర్వహించడానికి సభ మరొక వ్యక్తిని నిర్ణయిస్తుంది. లోక్‌సభ నియమాల ప్రకారం నామినేట్ చేసిన అధ్యక్షుల ప్యానెల్ ఈ ఏర్పాటుకు తోడ్పడుతుంది. ప్యానెల్ సభ్యులు ఎన్నికైన ఉప సభాపతులు కారు; ఆ రాజ్యాంగ పదవికి వారిని శాశ్వత ప్రత్యామ్నాయాలుగా పరిగణించరాదు.
అధికరణం 100 ప్రకారం, ఉప సభాపతి సభాపతిగా వ్యవహరిస్తున్నప్పుడు మొదటి దఫాలో ఓటు వేయరు; అయితే ఓట్లు సమానంగా వచ్చినప్పుడు నిర్ణయాత్మక ఓటు వేస్తారు. అధ్యక్షత వహించనప్పుడు ఉప సభాపతి సాధారణ సభ్యునిగా ఓటు వేయవచ్చు. అందువల్ల, ఓటింగ్ అధికారాలు కేవలం ఉప సభాపతి పదవిని కలిగి ఉండటంపై కాకుండా, ఆ సభ్యుడు అధ్యక్ష స్థానంలో ఉన్నారా లేదా అనే అంశంపై ఆధారపడి ఉంటాయి.
ఉప సభాపతి తొలగింపునకు సంబంధించిన తీర్మానం పరిశీలనలో ఉన్నప్పుడు, వారు సభలో హాజరై ఉన్నప్పటికీ అధ్యక్షత వహించడాన్ని అధికరణం 96 నిషేధిస్తుంది. ప్రత్యామ్నాయ అధ్యక్షత ఏర్పాటు అధికరణం 95(2) ప్రకారం జరుగుతుంది. ఒక వ్యక్తి తన సొంత తొలగింపునకు సంబంధించిన కార్యకలాపాలను నియంత్రించరాదనే సూత్రాన్ని ఈ నిషేధం ప్రతిబింబిస్తుంది. అదేవిధంగా, సభాపతి తొలగింపు అంశం పరిశీలనలో ఉన్నప్పుడు సభాపతి అధ్యక్షత వహించరాదు; ఉప సభాపతి అధ్యక్ష స్థానాన్ని చేపట్టవచ్చు.
- ఖాళీ: పదవిలో ఎవరూ లేకపోవడం; గైర్హాజరు: పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి ఒక సభా సమావేశానికి అందుబాటులో లేకపోవడం.
- ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి స్పీకర్ గైర్హాజరైనప్పుడు, అధ్యక్షత వహించే అధికారుల నిర్దేశిత క్రమంలో తదుపరి స్థానం డిప్యూటీ స్పీకర్‌ది.
- ఉప సభాపతిని ఏదైనా పార్లమెంటరీ కమిటీలో సభ్యునిగా నియమించినప్పుడు, పార్లమెంటరీ ఆచారం ప్రకారం ఆ కమిటీ అధ్యక్ష పదవిని ఉప సభాపతికే అప్పగిస్తారు.
4. పార్లమెంటరీ సంప్రదాయం, పదవి ఖాళీగా ఉండే సమస్య
ఉప సభాపతి పదవిని ప్రతిపక్ష పార్టీకి ఇవ్వడం అనేది పార్టీలకు అతీతంగా పరస్పర సర్దుబాటును ప్రతిబింబించే ముఖ్యమైన సంప్రదాయం. అయితే, అధికరణం 93 గానీ, నియమం 8 గానీ ఈ పదవిని ప్రతిపక్షానికి, అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీకి లేదా గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నాయకునికి కేటాయించలేదు. చారిత్రక ఆచరణలో భిన్నత్వం కనిపించింది. కాబట్టి, ప్రతిపక్ష సభ్యుడై ఉండటం రాజ్యాంగపరంగా తప్పనిసరి అని పేర్కొనే ప్రశ్నలోని వాదన తప్పు.
2019 నుంచి 2024 వరకు సాగిన 17వ లోక్‌సభ మొత్తం పదవీకాలం, ఉప సభాపతి ఎన్నిక జరగకుండానే ముగిసింది. ఇతర అధ్యక్షత ఏర్పాట్ల ద్వారా పార్లమెంటు సమావేశాలు కొనసాగగలిగాయి; అయితే ఆ ఏర్పాట్లు పనిచేయడం వల్ల అధికరణం 93 నుంచి ఉత్పన్నమయ్యే బాధ్యత తొలగిపోలేదు. కార్యకలాపాల నిరంతర కొనసాగింపు, రాజ్యాంగ నిబంధనల అనుసరణ వేర్వేరు అంశాలని ఈ ఉదంతం స్పష్టం చేస్తుంది.
‘తప్పనిసరిగా చేయాలి’ (shall), ‘సాధ్యమైనంత త్వరగా’ (as soon as may be) అనే పదాలు ఈ రాజ్యాంగపరమైన ఆందోళనను మరింత బలపరుస్తాయి. నిర్దిష్ట సంఖ్యలో రోజుల గడువు లేకపోయినంత మాత్రాన ఈ పదవిని భర్తీ చేయడం విచక్షణాధీనమైన అంశం కాదు. అదే సమయంలో, జాప్యం జరిగినప్పుడు స్వయంచాలకంగా విధించే శిక్షను గానీ, స్వయంచాలకంగా ఎన్నికైనట్లు పరిగణించే పదవీధారిని గానీ, ఎన్నిక నిర్వహణను బాహ్య అధికార సంస్థకు బదిలీ చేసే స్పష్టమైన యంత్రాంగాన్ని గానీ రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు. పరీక్ష సమాధానంలో రాజ్యాంగపరమైన బాధ్యతను, దాని అమలుకు సంబంధించి ఇంకా పరిష్కారం కాని ఈ ప్రశ్నల నుంచి వేరుచేసి వివరించాలి.
- సంస్థాగత ప్రాధాన్యం: నిరంతర కొనసాగింపు, తటస్థత, చర్చా ప్రక్రియకు రక్షణ.
- రాజకీయ ప్రాధాన్యం: ప్రభుత్వం–ప్రతిపక్షం మధ్య సహకారానికి అవకాశం.
- సాధ్యమైన సంస్కరణ: తన పదాధికారులను ఎన్నుకునే సభ అధికారాన్ని బలహీనపరచకుండా, ప్రక్రియాపరమైన కాలపరిమితులను మరింత స్పష్టంగా నిర్దేశించడం.
5. న్యాయపరమైన నేపథ్యం, పరీక్షల దృష్ట్యా అత్యంత ముఖ్యమైన భేదాలు
ఆరోపిత విధానపరమైన అక్రమం అనే కారణంతో మాత్రమే పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాలను సవాలు చేయకుండా అధికరణం 122 రక్షణ కల్పిస్తుంది. ప్రతి రాజ్యాంగ ఉల్లంఘనకూ సంపూర్ణ మినహాయింపు కల్పిస్తున్నట్లు దీనిని అర్థం చేసుకోకూడదు. రాజా రామ్ పాల్ వర్సెస్ గౌరవనీయ లోక్‌సభ సభాపతి (2007) కేసులో, పార్లమెంటు స్వయంప్రతిపత్తిని గౌరవిస్తూనే పరిమిత రాజ్యాంగపరమైన ప్రాతిపదికలపై న్యాయ సమీక్షకు అవకాశం ఉందని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది. ఈ కేసు పార్లమెంటు నుంచి సభ్యుల బహిష్కరణకు సంబంధించినది; ఉపసభాపతి ఎన్నికకు న్యాయస్థానం నిర్దేశించిన గడువుకు సంబంధించినది కాదు.
ఫిబ్రవరి 2023లో, లోక్‌సభలోను, పలు రాష్ట్ర శాసనసభల్లోను ఉపసభాపతి పదవులు ఖాళీగా ఉండటానికి సంబంధించిన పిటిషన్‌పై సుప్రీంకోర్టు నోటీసులు జారీ చేసింది. నోటీసులు జారీ చేయడం అనేది అన్ని సందర్భాలకూ వర్తించే నిర్దిష్ట గడువులోపు ఎన్నిక నిర్వహించాలని ఆదేశిస్తూ తుది తీర్పు ఇవ్వడానికి సమానం కాదు. పరీక్షల దృష్ట్యా, ఈ విచారణ ప్రక్రియలోని పరిణామానికి నిర్దిష్ట రాజ్యాంగ గడువును గానీ, నిర్ణయాత్మక తీర్పును గానీ ఆపాదించకూడదు.
- ఉపసభాపతిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు: తప్పు; ఈ పదవీధారిని సభ ఎన్నుకుంటుంది.
- తొలగింపునకు సాధారణ మెజారిటీ సరిపోతుంది: తప్పు; ఆ సమయంలో సభలో ఉన్న మొత్తం సభ్యులలో మెజారిటీ అవసరం.
- ప్రతి అంశంపై నిర్ణాయక ఓటు ఉంటుంది: తప్పు; సభకు అధ్యక్షత వహిస్తున్నప్పుడు మాత్రమే, ఓట్లు సమానంగా వచ్చిన సందర్భంలో అది వర్తిస్తుంది.
- ప్రతిపక్షం ప్రతిపాదించిన అభ్యర్థినే తప్పనిసరిగా ఎన్నుకోవాలి: తప్పు; ఇది సంప్రదాయమే గానీ రాజ్యాంగపరమైన రిజర్వేషన్ కాదు.
- సభ రద్దయిన తరువాత సభాపతి పదవిలో కొనసాగడానికి ఉన్న నిబంధన ఉపసభాపతికి కూడా స్వయంచాలకంగా వర్తిస్తుంది: తప్పు.
డిప్యూటీ స్పీకర్ ఎన్నిక
- 1. నియమం 8 ప్రకారం స్పీకర్ ఎన్నిక తేదీని నిర్ణయిస్తారు.
- 2. సెక్రటరీ జనరల్ ఎన్నిక తేదీకి సంబంధించిన నోటీసును సభ్యులకు పంపుతారు.
- 3. సభ్యులు అభ్యర్థులను ప్రతిపాదిస్తూ, బలపరిచే సభ్యుల మద్దతు మరియు అభ్యర్థుల సమ్మతితో చెల్లుబాటయ్యే తీర్మానాలను సమర్పిస్తారు.
- 4. నిర్దేశిత ప్రక్రియ ప్రకారం తీర్మానాలను ప్రవేశపెట్టి సభ ముందుంచుతారు.
- 5. డిప్యూటీ స్పీకర్‌గా వ్యవహరించడానికి సభ ఒక సభ్యుడిని ఎన్నుకుంటుంది.
| అంశం | నియమం | ఆధారం |
|---|---|---|
| ఎంపిక | లోక్‌సభ తన సభ్యుల నుంచి ఎన్నుకుంటుంది | అధికరణం 93 |
| ఎన్నిక తేదీ | స్పీకర్ నిర్ణయిస్తారు | లోక్‌సభ నియమం 8 |
| రాజీనామా | స్పీకర్‌ను ఉద్దేశించి సమర్పించాలి | అధికరణం 94 |
| పదవి నుంచి తొలగింపు | ఆ సమయంలో ఉన్న మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ; కనీసం 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు | అధికరణం 94 |
| స్పీకర్ పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు | డిప్యూటీ స్పీకర్ విధులను నిర్వహిస్తారు | అధికరణం 95(1) |
| అధ్యక్షత వహించేటప్పుడు ఓటు హక్కు | మొదటి దఫాలో ఓటు హక్కు ఉండదు; ఓట్లు సమానమైనప్పుడు నిర్ణాయక ఓటు ఉంటుంది | అధికరణం 100 |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ప్రతిపక్షానికి అవకాశం కల్పించడం: 14వ లోక్‌సభ
కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని UPA పాలనలో ఉన్నప్పుడు, శిరోమణి అకాలీదళ్‌కు చెందిన చరణ్‌జిత్ సింగ్ అట్వాల్ 2004 నుంచి 2009 వరకు ఉపసభాపతిగా పనిచేశారు. ఆయన ఎన్నిక భిన్న పార్టీల మధ్య సర్దుబాటుకు ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది; అయితే ప్రతిపక్షానికి చట్టపరంగా అమలు చేయించుకోగల రిజర్వేషన్ ఉందని ఇది నిర్ధారించదు.
ఖాళీగా మిగిలిన పదవి: 17వ లోక్‌సభ
2019–2024 మధ్య ఉపసభాపతి ఎన్నిక జరగలేదు. సభాపతి, అధ్యక్షత వహించేందుకు అధికారం పొందిన ఇతర సభ్యులు సభా సమావేశాలు కొనసాగేందుకు వీలు కల్పించారు. అధ్యక్షుల ప్యానెల్ దైనందిన కార్యకలాపాల నిర్వహణకు తోడ్పడగలిగినా, ఉపసభాపతిని ఎన్నుకోవాలనే ప్రత్యేక రాజ్యాంగ అవసరాన్ని ఎందుకు తీర్చలేదో ఈ పరిణామం తెలియజేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
లోక్‌సభ డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. డిప్యూటీ స్పీకర్ ఎన్నిక తేదీని రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు. 2. డిప్యూటీ స్పీకర్ తన రాజీనామా లేఖను స్పీకర్‌కు సమర్పిస్తారు. 3. రాజ్యాంగం ఈ పదవిని ప్రతిపక్ష సభ్యునికి కేటాయించింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
లోక్‌సభలో 543 స్థానాలు ఉండగా, వాటిలో 13 ఖాళీగా ఉన్నాయి. నిర్దేశిత నోటీసు ఇచ్చినట్లు భావిస్తే, డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను పదవి నుంచి తొలగించడానికి కనీసం ఎన్ని అనుకూల ఓట్లు అవసరం?
- A. 265
- B. 266
- C. 272
- D. హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో మూడింట రెండు వంతులు
ప్రశ్న 3
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు రెండూ ఖాళీగా ఉంటే, స్పీకర్ విధులను నిర్వర్తించడానికి రాష్ట్రపతి ఒక లోక్‌సభ సభ్యుడిని నియమించవచ్చు. 2. డిప్యూటీ స్పీకర్ తనను పదవి నుంచి తొలగించే అంశాన్ని పరిశీలిస్తున్న సభా కార్యకలాపాలకు అధ్యక్షత వహించవచ్చు. 3. స్పీకర్‌గా వ్యవహరిస్తున్నప్పుడు ఓట్లు సమానంగా వస్తే డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు నిర్ణాయక ఓటు ఉంటుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవి రాజ్యాంగపరంగా తప్పనిసరి; ఇది కేవలం పార్లమెంటరీ సౌలభ్యం కోసం ఏర్పాటు చేసినది కాదు. ఈ పదవి ప్రాధాన్యాన్ని వివరించి, దీర్ఘకాలం ఖాళీగా ఉండటం వల్ల తలెత్తే ఆందోళనలను పరిశీలించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- అధికరణం 93తో, దాని ప్రకారం అధ్యక్షత వహించే ఇద్దరు అధికారులను సాధ్యమైనంత త్వరగా ఎన్నుకోవాలనే అవసరంతో సమాధానాన్ని ప్రారంభించండి.
- అధికరణం 95 కింద కార్యకలాపాల నిరంతర కొనసాగింపు, సభా కార్యకలాపాల నిష్పాక్షిక నిర్వహణ, అధ్యక్షత వహించేటప్పుడు ఉండే స్వతంత్ర అధికారాన్ని వివరించండి.
- ప్రతిపక్షానికి అవకాశం కల్పించే సంప్రదాయాన్ని, పదవిని భర్తీ చేయాలనే కట్టుబడి ఉండవలసిన రాజ్యాంగ అవసరం నుంచి వేరుచేసి వివరించండి.
- 17వ లోక్‌సభ పదవీకాలమంతా ఈ పదవి ఖాళీగా ఉండటాన్ని ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
- అధ్యక్షత వహించేందుకు చేసే ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు అధికరణం 93 నిర్దేశించిన అవసరాన్ని ఎందుకు నెరవేర్చలేవో వివరించండి.
- శాసన వ్యవస్థ స్వయంప్రతిపత్తిని గౌరవిస్తూ, సకాలంలో ఎన్నికలు నిర్వహించడం, ప్రక్రియలకు స్పష్టమైన కాలపరిమితులు నిర్ణయించడం, వివిధ పార్టీల మధ్య సంప్రదింపులు జరపడం వంటి చర్యలను సూచించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Constitution of India, Articles 93–97, 100, 108 and 122; Legislative Department, Ministry of Law and Justice.
- Rules of Procedure and Conduct of Business in Lok Sabha, especially Rules 7–10; Lok Sabha Secretariat.
- Practice and Procedure of Parliament, M. N. Kaul and S. L. Shakdher.
- Lok Sabha Secretariat: information on the Speaker, Deputy Speaker and former presiding officers.
- Raja Ram Pal v. Hon’ble Speaker, Lok Sabha (2007), Supreme Court judgment.