విత్త బిల్లు

1. రాజ్యాంగపరమైన అర్థం మరియు వర్గీకరణ

పార్లమెంటు ఆర్థిక శాసన నిర్మాణం రెండు సూత్రాలను ప్రతిబింబిస్తుంది: పన్నుల విధింపునకు, ప్రభుత్వ వ్యయానికి శాసనపరమైన అధికారం అవసరం; ఆర్థిక నియంత్రణలో ప్రజలచే ఎన్నికైన లోక్‌సభకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంటుంది. చట్టబద్ధమైన అధికారం లేకుండా ఏ పన్నునూ విధించరాదని లేదా వసూలు చేయరాదని అధికరణం 265 నిర్దేశిస్తుంది. భారత సంచిత నిధి నుంచి నిధుల ఉపసంహరణకు చట్టం ద్వారా అనుమతి ఉండాలని, అది రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా జరగాలని అధికరణం 266(3) నిర్దేశిస్తుంది. ఆర్థిక శాసన నిర్మాణానికి ప్రత్యేక ప్రక్రియలు ఉండటానికి ఈ సూత్రాలే ఆధారం.

ఆర్థిక ప్రభావాలు కలిగిన ప్రతి బిల్లునూ రాజ్యాంగం ఒకే ప్రక్రియాపరమైన వర్గంలో ఉంచలేదు. అధికరణం 110 ద్రవ్య బిల్లును (Money Bill) నిర్వచిస్తుంది; అధికరణం 117 ఆర్థిక బిల్లులకు (Financial Bills) సంబంధించిన ప్రత్యేక నిబంధనలను నిర్దేశిస్తుంది. పాఠ్యపుస్తకాలు సాధారణంగా ద్రవ్య బిల్లులు, అధికరణం 117(1) కింద వర్గం I ఆర్థిక బిల్లులు, అధికరణం 117(3) కింద వర్గం II ఆర్థిక బిల్లులు అని వేరు చేస్తాయి. వర్గం I, వర్గం II అనేవి వివరణ కోసం ఉపయోగించే పేర్లే తప్ప రాజ్యాంగ పాఠ్యంలో ఉపయోగించిన పదాలు కావు.

వర్గీకరణ అనేది బిల్లులోని విషయ స్వరూపంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కేవలం పన్ను విధింపునకు సంబంధించిన అంశాలతో కూడిన బిల్లు ద్రవ్య బిల్లుగా అర్హత పొందవచ్చు. పన్ను విధింపుతో పాటు స్వతంత్ర నియంత్రణ నిబంధనలను కలిగి ఉన్న బిల్లు అధికరణం 117(1) పరిధిలోకి రావచ్చు. అధికరణం 117(1) వర్తించే అంశాలను చేర్చకుండా, ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే సంస్థను ఏర్పాటు చేసే బిల్లుకు బదులుగా అధికరణం 117(3) వర్తించవచ్చు. ప్రభుత్వ ఆర్థిక వ్యవహారాలపై అనుషంగిక ప్రభావం ఉన్నంత మాత్రాన ఒక శాసనం ద్రవ్య బిల్లుగా మారదు.

2. ద్రవ్య బిల్లులు: పరిమితమైన రాజ్యాంగ వర్గం

అధికరణం 110(1) ప్రకారం, ద్రవ్య బిల్లులో పేర్కొన్న అంశాలకు సంబంధించిన నిబంధనలు మాత్రమే ఉండాలి: పన్నుల విధింపు; కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణ సేకరణ లేదా హామీలు, వాటికి సంబంధించిన ఆర్థిక బాధ్యతలు; భారత సంచిత నిధి లేదా భారత ఆకస్మిక నిధి సంరక్షణ, వాటిలోకి చెల్లింపులు లేదా వాటి నుంచి ఉపసంహరణలు; సంచిత నిధి నుంచి వినియోగం; సంచిత నిధిపై భారిత వ్యయంగా ప్రకటించడం లేదా అటువంటి వ్యయాన్ని పెంచడం; నిర్దిష్ట ప్రజా నిధుల స్వీకరణ, సంరక్షణ లేదా విడుదల, కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ఖాతాల ఆడిట్; అలాగే ఈ అంశాలకు అనుషంగికమైన విషయాలు.

అధికరణం 110(2) ముఖ్యమైన మినహాయింపులను నిర్దేశిస్తుంది. జరిమానాలు లేదా ఇతర ద్రవ్యరూప దండనలను విధించినంత మాత్రాన, లైసెన్సు రుసుములు లేదా అందించిన సేవలకు రుసుములను కోరినంత మాత్రాన లేదా చెల్లించినంత మాత్రాన, స్థానిక ప్రయోజనాల కోసం స్థానిక ప్రాధికార సంస్థ లేదా సంస్థ ద్వారా పన్నుల విధింపునకు నిబంధనలు కల్పించినంత మాత్రాన ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లు కాదు. సాధారణ శాసన ప్రక్రియను పక్కనపెట్టడానికి ప్రతి ద్రవ్య సంబంధిత నిబంధనా ఆధారంగా మారకుండా ఈ మినహాయింపులు నిరోధిస్తాయి.

ద్రవ్య బిల్లును లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టవచ్చు; దీనికి రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం. లోక్‌సభ దానిని ఆమోదించిన తరువాత, రాజ్యసభ సవరణలను సిఫారసు చేయవచ్చు; అయితే వాటిని ఆమోదించాలని పట్టుబట్టలేదు. రాజ్యసభ పద్నాలుగు రోజుల్లోగా బిల్లును తిరిగి పంపాలి. లోక్‌సభ ఏ సిఫారసునైనా ఆమోదించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు; నిర్ణీత గడువులోగా బిల్లును తిరిగి పంపకపోతే, లోక్‌సభ ఆమోదించిన రూపంలోనే అది ఆమోదం పొందినట్లు పరిగణిస్తారు.

ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) అవుతుందా లేదా అనే విషయంలో స్పీకర్ నిర్ణయమే తుది నిర్ణయమని అధికరణం 110(3) పేర్కొంటుంది. ఆ బిల్లును రాజ్యసభకు పంపేటప్పుడు, రాష్ట్రపతికి సమర్పించేటప్పుడు దానిపై స్పీకర్ ధ్రువీకరణ ఉండాలని అధికరణం 110(4) నిర్దేశిస్తుంది. ద్రవ్య బిల్లులను అధికరణం 108 కింద ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి నివేదించలేరు. అధికరణం 111 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ద్రవ్య బిల్లును పునఃపరిశీలన కోసం తిరిగి పంపలేరు. అయితే, రాజ్యాంగ పాఠ్యం ఆమోదం ఇవ్వడానికి లేదా ఆమోదాన్ని నిరాకరించడానికి అవకాశం కల్పిస్తుంది.

3. అధికరణం 117 కింద ఆర్థిక బిల్లులు

అధికరణం 117(1) కింద ఆర్థిక బిల్లులో అధికరణం 110(1)(a)–(f)లో పేర్కొన్న ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అంశాలతో పాటు ఇతర ముఖ్యమైన అంశాలు కూడా ఉంటాయి. ఈ ఇతర అంశాలు ఉండటం వల్ల, అధికరణం 110లో పేర్కొన్న అంశాలకు సంబంధించిన నిబంధనలు మాత్రమే ఉండాలనే షరతును ఆ బిల్లు నెరవేర్చదు. ద్రవ్య బిల్లు మాదిరిగానే, దీనిని రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టలేరు; ప్రవేశపెట్టడానికి రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం. పైన పేర్కొన్న నిర్దిష్ట అంశాలకు సంబంధించి నిబంధనలు చేసే సవరణలను ప్రతిపాదించడానికి కూడా రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం. అయితే, పన్నును తగ్గించడం లేదా రద్దు చేయడం విషయంలో రాజ్యాంగం కల్పించిన మినహాయింపు దీనికి వర్తిస్తుంది.

అయితే, ప్రవేశపెట్టిన తరువాత వర్గం I ఆర్థిక బిల్లు సాధారణ ద్విసభా శాసన ప్రక్రియను అనుసరిస్తుంది. రాజ్యసభ దానిని సవరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు; పద్నాలుగు రోజుల్లో సిఫారసులు చేయడానికి మాత్రమే దాని అధికారం పరిమితం కాదు. బిల్లు పాఠ్యంపై ఉభయ సభలూ ఏకీభవించాలి. నిర్దేశిత షరతులకు అనుగుణమైన ప్రతిష్టంభన ఏర్పడితే, అధికరణం 108 కింద ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం ద్వారా దానిని పరిష్కరించవచ్చు. ఇది ద్రవ్య బిల్లు కానందున, అధికరణం 111 కింద రాష్ట్రపతి దీనిని పునఃపరిశీలన కోసం తిరిగి పంపవచ్చు.

ఒక బిల్లు చట్టంగా రూపొందించబడి, అమలులోకి వస్తే భారత సంఘటిత నిధి నుంచి వ్యయం చేయాల్సి వచ్చే సందర్భాన్ని అధికరణం 117(3) వివరిస్తుంది. వర్గం II బిల్లులను ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు; కేవలం ప్రవేశపెట్టడానికి రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం లేదు. అయితే, ఆ బిల్లును పరిశీలించాలని రాష్ట్రపతి సంబంధిత సభకు సిఫారసు చేస్తే తప్ప, ఏ సభ కూడా దానిని ఆమోదించలేదు.

ఇతర విషయాల్లో వర్గం II బిల్లులు సాధారణ శాసన ప్రక్రియను అనుసరిస్తాయి. ఇందులో ఉభయ సభలకు సమాన శాసనాధికారాలు ఉండటం, సంయుక్త సమావేశానికి అవకాశం ఉండటం కూడా అంతర్భాగాలే. కాబట్టి, పరీక్షల దృష్ట్యా కీలకమైన తేడా బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి, పరిశీలనకు తీసుకోవడానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసం: అధికరణం 117(1) బిల్లును ప్రవేశపెట్టడంపై పరిమితి విధిస్తుంది; అధికరణం 117(3) మాత్రం బిల్లును పరిశీలించాలని రాష్ట్రపతి సిఫారసు చేయడం ద్వారా, దాని ఆమోదానికి సిఫారసు అనే షరతును విధిస్తుంది.

4. బడ్జెట్‌తో సంబంధం, శాసన పరిశీలన

అధికరణం 112 కింద వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన అనేది అంచనా రాబడులు, వ్యయాలకు సంబంధించిన ప్రకటన మాత్రమే; అది స్వయంగా పన్నులు విధించడానికి లేదా నిధులను ఉపసంహరించడానికి అధికారం కల్పించే బిల్లు కాదు. అధికరణం 113 కింద గ్రాంట్ల కోసం డిమాండ్లపై లోక్‌సభ మాత్రమే ఓటు వేస్తుంది. ఆ తరువాత, ఓటింగ్ ద్వారా ఆమోదించిన గ్రాంట్లు, సంఘటిత నిధిపై భారితమైన వ్యయాన్ని కలుపుకొని వినియోగ బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి అధికరణం 114 వీలు కల్పిస్తుంది. భారిత వ్యయంపై ఓటింగ్ జరగనప్పటికీ, పార్లమెంటులో దానిపై చర్చించవచ్చు.

వినియోగ బిల్లు (Appropriation Bill) ఒక ద్రవ్య బిల్లు; ఎందుకంటే సంచిత నిధి నుంచి నిధుల వినియోగం అధికరణం 110 పరిధిలోకి వస్తుంది. వార్షిక ఆర్థిక బిల్లు (Finance Bill) సాధారణంగా బడ్జెట్‌లో ప్రకటించిన పన్నుల ప్రతిపాదనలకు చట్టబద్ధత కల్పిస్తుంది. అయినప్పటికీ, రాజ్యాంగపరంగా దాని వర్గీకరణ అందులోని వాస్తవ నిబంధనలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దాని శీర్షిక గానీ, బడ్జెట్‌తోపాటు దానిని ప్రవేశపెట్టడం గానీ దానికి వర్తించే ప్రక్రియను నిర్ణయాత్మకంగా నిర్ధారించవు.

అధికరణం 110(2) మాదిరిగానే అధికరణం 117(2) కూడా జరిమానాలు, నిర్దిష్ట రుసుములు, స్థానిక పన్నులు అనే అంశాలు ఉన్నాయనే కారణంతోనే ప్రత్యేక ఆర్థిక పరిమితులు స్వయంచాలకంగా వర్తించకుండా మినహాయిస్తుంది. ముందస్తు సిఫార్సు లేదనే కారణంతో మాత్రమే చట్టాలను సవాలు చేయడాన్ని అధికరణం 255 కూడా పరిమితం చేస్తుంది: రాజ్యాంగం రాష్ట్రపతి సిఫార్సును తప్పనిసరి చేసిన సందర్భంలో, ఆ తరువాత రాష్ట్రపతి ఇచ్చే ఆమోదం ఆ ప్రక్రియాపరమైన లోపాన్ని సరిచేయగలదు. అయితే, రాష్ట్రపతి ఆమోదం ఒక చట్టంలోని ప్రతి రాజ్యాంగపరమైన లోపాన్నీ సరిచేస్తుందని దీని అర్థం కాదు.

5. న్యాయ పరిశీలన మరియు ప్రిలిమ్స్ దృక్పథం

ద్రవ్య బిల్లుగా వర్గీకరించడం రాజ్యసభ పాత్రను గణనీయంగా తగ్గిస్తుంది కాబట్టి, ఇది ద్విసభా విధానాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. ఆధార్ తీర్పు, కె. ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2018లో, ఆధార్ చట్టాన్ని ద్రవ్య బిల్లుగా ఆమోదించిన విధానాన్ని సుప్రీంకోర్టు మెజారిటీ తీర్పు సమర్థించింది. న్యాయమూర్తి డి. వై. చంద్రచూడ్ భిన్నాభిప్రాయం వ్యక్తం చేస్తూ, ద్రవ్య బిల్లు విధానాన్ని ఉపయోగించడం రాజ్యాంగపరంగా అనుమతించదగినది కాదని అభిప్రాయపడ్డారు.

ఆర్థిక చట్టం, 2017లోని నిబంధనలకు సంబంధించిన రోజర్ మాథ్యూ వర్సెస్ సౌత్ ఇండియన్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్, 2019 కేసులో, అధికరణం 110 వివరణ మరియు ద్రవ్య బిల్లు వర్గీకరణకు సంబంధించిన ప్రశ్నలను న్యాయస్థానం విస్తృత ధర్మాసనానికి నివేదించింది. పరీక్షల దృష్ట్యా, స్పీకర్ ధ్రువీకరణ అన్ని రకాల న్యాయ సమీక్షలను మినహాయిస్తుందని నిర్ద్వంద్వంగా పేర్కొనకూడదు. రాజ్యాంగం కల్పించిన తుది నిర్ణయాధికారాన్ని, న్యాయ పరిశీలన పరిధిని కలిపి అర్థం చేసుకోవాలి.

వర్గీకరణకు సంబంధించిన ప్రశ్నలను పరిష్కరించడానికి వరుసగా మూడు ప్రశ్నలు వేసుకోండి: బిల్లులో అధికరణం 110కు సంబంధించిన అంశాలు మాత్రమే ఉన్నాయా; అధికరణం 110(1)(a)–(f)లోని అంశాలతోపాటు ఇతర నిబంధనలు కూడా ఉన్నాయా; లేదా ఇతర విధంగా సంచిత నిధి నుంచి వ్యయం చేయాల్సి వస్తుందా? ఆ తరువాత బిల్లును మొదట ప్రవేశపెట్టే సభ, రాష్ట్రపతి సిఫార్సు అవసరమయ్యే దశ, రాజ్యసభ అధికారాలు, ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి అవకాశం ఉన్నదా అనే అంశాలను గుర్తించండి.

సాధన ప్రశ్నలు