సభాధ్యక్షుడు

1. రాజ్యాంగపరమైన స్థానం మరియు ఎంపిక

రాజ్యాంగం ఉపరాష్ట్రపతి పదవిని రాజ్యసభ సభాధ్యక్ష పదవితో అనుసంధానిస్తుంది. అధికరణం 64 ప్రకారం ఉపరాష్ట్రపతి పదవిరీత్యా రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించాలి; మరే ఇతర లాభదాయక పదవిని చేపట్టకూడదు. అధికరణం 89 రాష్ట్రాల మండలి అయిన రాజ్యసభకు అధ్యక్షత వహించే ఏర్పాటును నిర్దేశిస్తుంది. లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు భిన్నంగా, రాజ్యసభ తన సభ్యుల నుంచి సభాధ్యక్షుడిని ఎన్నుకోదు. ఈ పదవి జాతీయ స్థాయి రాజ్యాంగ పదవిని, రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే పార్లమెంటు సభ నిర్వహణతో అనుసంధానిస్తుంది.

అధికరణం 66 ప్రకారం, ఉపరాష్ట్రపతిని పార్లమెంటు ఉభయ సభల సభ్యులు నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య విధానంలో ఒకే బదిలీ చేయగల ఓటు ద్వారా, రహస్య బ్యాలెట్ పద్ధతిలో ఎన్నుకుంటారు. ఎన్నికైన, నామినేట్ అయిన పార్లమెంటు సభ్యులు ఇద్దరూ ఈ ఎన్నికలో పాల్గొంటారు. రాష్ట్రపతి ఎన్నికకు భిన్నంగా, ఇందులో రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఎలాంటి పాత్ర ఉండదు. ప్రతి ఓటరు ఓటుకు సమాన విలువ ఉంటుంది. పదకొండవ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1961 ద్వారా ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశంలో ఎన్నిక నిర్వహించాలనే నిబంధనను తొలగించి, ఎన్నికల గణం ద్వారా ఎన్నిక నిర్వహించే విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.

అభ్యర్థి భారత పౌరుడై ఉండాలి, 35 సంవత్సరాల వయస్సు నిండి ఉండాలి, రాజ్యసభకు ఎన్నిక కావడానికి అర్హత కలిగి ఉండాలి. ఉపరాష్ట్రపతి ఏకకాలంలో పార్లమెంటు సభ్యుడిగా లేదా రాష్ట్ర శాసనమండలి లేదా శాసనసభ సభ్యుడిగా కొనసాగలేరు; పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించగానే అప్పటికే ఉన్న వారి సభ్యత్వ స్థానం ఖాళీ అవుతుంది. అధికరణం 71 ప్రకారం, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికకు సంబంధించిన వివాదాలను సుప్రీంకోర్టు పరిష్కరిస్తుంది. ఈ నిబంధనలు సభాధ్యక్ష పదవిని సాధారణ పార్లమెంటు సభ్యత్వం నుంచి రాజ్యాంగపరంగా వేరు చేస్తాయి.

• అధికరణం 63: ఉపరాష్ట్రపతి పదవి.
• అధికరణాలు 64 మరియు 89: పదవిరీత్యా సభాధ్యక్ష పదవి.
• అధికరణాలు 66 మరియు 71: ఎన్నిక, ఎన్నికల వివాదాలు.

2. పదవీకాలం, రాజీనామా, తొలగింపు మరియు తాత్కాలిక ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాటు

అధికరణం 67 ప్రకారం, ఉపరాష్ట్రపతి పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించిన నాటి నుంచి ఐదు సంవత్సరాలు పదవిలో ఉంటారు; వారసుడు పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించే వరకు కొనసాగవచ్చు. తిరిగి ఎన్నిక కావడానికి అనుమతి ఉంది. రాజీనామాను రాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి; లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు లేదా రాజ్యసభ ఉపసభాధ్యక్షునికి కాదు. ఉపరాష్ట్రపతి పదవితోపాటే రాజ్యసభ సభాధ్యక్ష పదవి లభిస్తుంది కాబట్టి, సభాధ్యక్షునికి ప్రత్యేక ఎన్నిక లేదా స్వతంత్ర పదవీకాలం ఉండదు.

ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు ప్రక్రియ రాష్ట్రపతిపై అభిశంసన ప్రక్రియ వంటిది కాదు. తొలగింపు తీర్మానాన్ని రాజ్యసభలోనే ప్రవేశపెట్టాలి. ఆ సమయంలో సభలో ఉన్న మొత్తం సభ్యులలో మెజారిటీతో దానిని ఆమోదించాలి. దీనిని సాధారణంగా ప్రభావవంతమైన మెజారిటీ అంటారు: అంటే ఖాళీలను మినహాయించిన తరువాత ఉన్న మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో సగం కంటే ఎక్కువ మంది మద్దతు. ఈ తీర్మానానికి లోక్‌సభ అంగీకరించాలి; అక్కడ సాధారణ మెజారిటీ నియమం వర్తిస్తుంది. తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టాలనే ఉద్దేశాన్ని తెలియజేస్తూ కనీసం పద్నాలుగు రోజుల ముందుగా నోటీసు ఇవ్వాలి. తొలగింపునకు నిర్దిష్ట కారణాలను రాజ్యాంగం పేర్కొనలేదు.

ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించే తీర్మానం పరిశీలనలో ఉన్నప్పుడు సభాధ్యక్షుడు సభకు అధ్యక్షత వహించకుండా అధికరణం 92 నిరోధిస్తుంది. ఆ కార్యకలాపాల్లో సభాధ్యక్షుడు మాట్లాడవచ్చు, ఇతర విధాలుగా పాల్గొనవచ్చు. అయితే, ఆ తీర్మానంపై గానీ, ఆ కార్యకలాపాలు జరుగుతున్న సమయంలో మరే ఇతర అంశంపై గానీ ఓటు వేయలేరు. అందువల్ల, సాధారణంగా ఉండే నిర్ణాయక ఓటు అధికారం కూడా ఈ పరిస్థితిలో అందుబాటులో ఉండదు.

అధికరణం 91 పదవి ఖాళీగా ఉండటానికి, తాత్కాలిక గైర్హాజరీకి మధ్య తేడాను స్పష్టం చేస్తుంది. సభాధ్యక్షుని పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు, లేదా ఉపరాష్ట్రపతి రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తున్నప్పుడు లేదా రాష్ట్రపతి విధులను నిర్వర్తిస్తున్నప్పుడు, ఉపసభాధ్యక్షుడు సభాధ్యక్షుని విధులను నిర్వర్తిస్తారు. ఉపసభాధ్యక్షుని పదవి కూడా ఖాళీగా ఉంటే, ఈ ప్రయోజనం కోసం రాష్ట్రపతి ఒక రాజ్యసభ సభ్యుడిని నియమిస్తారు. సభా సమావేశానికి సభాధ్యక్షుడు గైర్హాజరైనప్పుడు, ఉపసభాధ్యక్షుడు లేదా సభా నియమాల ప్రకారం నిర్ణయించిన వ్యక్తి అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఉపాధ్యక్షుల ప్యానెల్ (Panel of Vice-Chairpersons) ఈ రెండో ఏర్పాటును సులభతరం చేస్తుంది.

• రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తున్న సమయంలో ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుని విధులను నిర్వర్తించరు; సభాధ్యక్షుని వేతనాన్ని కూడా పొందరు.
• రాజ్యసభ తన సభ్యులలో ఒకరిని ఉపసభాధ్యక్షునిగా ఎన్నుకుంటుంది. ఈ పదవి రాజ్యాంగపరంగా ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి భిన్నమైనది.

3. పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాల నిర్వహణలో అధికారాలు

సభాధ్యక్షుడు సమావేశాలను నిర్వహిస్తారు, సభ్యులకు మాట్లాడేందుకు అనుమతిస్తారు, క్రమసంబంధ అంశాలపై (Points of Order) నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు, సభా కార్యకలాపాల నిర్వహణ కోసం రాజ్యాంగాన్ని, ప్రక్రియా నియమాలను వ్యాఖ్యానిస్తారు. అధికరణం 118 ప్రతి సభకు తన ప్రక్రియను, కార్యకలాపాలను నియంత్రించే నియమాలను రూపొందించుకునే అధికారం కల్పిస్తుంది. ప్రశ్నలు, ప్రతిపాదనలు, చర్చలు, ఇతర పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాలకు సభాధ్యక్షుడు ఈ నియమాలను వర్తింపజేస్తారు. నోటీసులను అనుమతించడం అనేది అపరిమిత వ్యక్తిగత విచక్షణాధికారంపై కాకుండా, సంబంధిత ప్రక్రియాపరమైన షరతులకు లోబడి ఉంటుంది.

సభలో క్రమాన్ని కాపాడటం ప్రధాన బాధ్యత. పదేపదే క్రమరహితంగా ప్రవర్తించే సభ్యుడిని నియమం 255 కింద ఆ రోజు మిగిలిన సమయానికి సభ నుంచి నిష్క్రమించాలని సభాధ్యక్షుడు ఆదేశించవచ్చు. నియమం 256 కింద తీవ్రమైన దుష్ప్రవర్తనకు పాల్పడిన సభ్యుని పేరును సభాధ్యక్షుడు ప్రకటించవచ్చు; అనంతరం సభ ఆ సభ్యుని సస్పెన్షన్ ప్రతిపాదనను ఆమోదించవచ్చు. సభాధ్యక్షుడు సభ్యుని పేరును ప్రకటించడాన్ని, సభ ఆ సభ్యుడిని సస్పెండ్ చేయడాన్ని ఒకే చర్యగా భావించడం పరీక్షల్లో తరచుగా తప్పుదారి పట్టించే అంశం. గందరగోళం కారణంగా సభా కార్యకలాపాల నిర్వహణ అసాధ్యమైనప్పుడు సభాధ్యక్షుడు కార్యకలాపాలను వాయిదా వేయవచ్చు.

అధికరణం 100 ప్రకారం, సభ ముందున్న అంశాలపై సాధారణంగా హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల మెజారిటీతో నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు. సభాధ్యక్షుడు సభలో సభ్యుడు కానందున మొదటి విడతలో ఓటు వేయలేరు; అయితే ఓట్లు సమానమైనప్పుడు నిర్ణాయక ఓటు (Casting Vote) వేస్తారు. కోరం సభ మొత్తం సభ్యత్వంలో పదో వంతు. కోరం లేకపోతే, అధ్యక్షత వహించే అధికారి సభను వాయిదా వేయాలి లేదా కోరం పునరుద్ధరించబడే వరకు సమావేశాన్ని నిలిపివేయాలి.

నియమాల కింద సభాధ్యక్షునికి కమిటీలకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన విధులు కూడా ఉంటాయి. అధికారం కల్పించిన సందర్భాల్లో సభ్యులను నామినేట్ చేయడం, అంశాలను కమిటీల పరిశీలనకు పంపడం వీటిలో భాగం. అయితే, అధికరణం 105 కింద పార్లమెంటరీ విశేషాధికారాలు రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన విధంగా సభకు, దాని సభ్యులకు, కమిటీలకు చెందుతాయి; అవి సభాధ్యక్షుని వ్యక్తిగత అధికారాలు కావు. అందువల్ల, చర్చలను సులభతరం చేయడానికి, ప్రతిపక్షంతో సహా సభ్యులందరి భాగస్వామ్యాన్ని పరిరక్షించడానికి సంస్థాగత అధికారాన్ని వినియోగించాలి.

• సభాధ్యక్షుడు సభా సమావేశాన్ని వాయిదా వేయడానికి (Adjournment), అధికరణం 85 కింద రాష్ట్రపతి సమావేశాల సత్రాన్ని ముగించడానికి (Prorogation) మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
• రాజ్యసభ నిరంతరం కొనసాగే సభ; అది రద్దుకు లోబడదు.

4. పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక పరిధిలో నిర్ణయాధికారం మరియు న్యాయ సమీక్ష

యాభై రెండవ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1985 ద్వారా చేర్చిన పదవ షెడ్యూలు, పార్టీ ఫిరాయింపుల కారణంగా రాజ్యసభ సభ్యులపై దాఖలయ్యే అనర్హత పిటిషన్లను నిర్ణయించే అధికారాన్ని సభాధ్యక్షుడికి కల్పిస్తుంది. ఇది వివాదాలను విచారించి తీర్పునిచ్చే పాత్ర; చర్చల సాధారణ నిర్వహణకు భిన్నమైనది. సభాధ్యక్షుడు వర్తించే అనర్హత కారణాలను పరిశీలించి, ప్రక్రియాపరమైన నిష్పాక్షికతను పాటించాలి; ఒక రాజకీయ పార్టీ ఆరోపణ చేసినంత మాత్రాన సభ్యుడు అనర్హుడు కాడు.

కిహోటో హోలోహన్ వర్సెస్ జచిల్హు (1992) కేసులో, సుప్రీంకోర్టు పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక వ్యవస్థలోని ప్రధాన నిబంధనల చెల్లుబాటును సమర్థించింది. అనర్హతపై నిర్ణయం తీసుకునేటప్పుడు సభాపతిని ఒక న్యాయాధికరణంగా పరిగణించింది. ఇటువంటి నిర్ణయాలు రాజ్యాంగ ఉల్లంఘనలు, దురుద్దేశం, సహజ న్యాయ సూత్రాల నిరాకరణ, హేతువిరుద్ధత వంటి కారణాలపై న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయి. సాధారణంగా నిర్ణయం వెలువడిన తర్వాతే న్యాయ సమీక్ష జరుగుతుంది. రాజ్యాంగ విరుద్ధమైన తీర్పులకు పార్లమెంటరీ హోదా సంపూర్ణ రక్షణ కవచంగా మారకుండా ఈ తీర్పు నిరోధిస్తుంది.

అధికరణం 122 ప్రకారం, కేవలం ప్రక్రియాపరమైన అవకతవకల కారణంగా పార్లమెంటు కార్యకలాపాలను సవాలు చేయడం నుంచి రక్షణ లభిస్తుంది. ఇది రాజ్యాంగపరమైన పరిశీలన నుంచి సంపూర్ణ మినహాయింపును కల్పించదు. రాజా రామ్ పాల్ వర్సెస్ గౌరవనీయ లోక్‌సభ స్పీకర్ (2007) కేసులో, విషయపరమైన చట్టవిరుద్ధత లేదా రాజ్యాంగ విరుద్ధత ఉన్నప్పుడు న్యాయ సమీక్షకు అవకాశం ఉందని నిర్ధారించారు. పరీక్షల దృష్ట్యా, అంతర్గత ప్రక్రియ విషయంలో న్యాయవ్యవస్థ పాటించే సంయమనానికి, రాజ్యాంగ పరిమితుల విషయంలో చేపట్టే న్యాయ సమీక్షకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

• పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక నిబంధనల కింద తీర్పునివ్వడం రాజ్యసభ సభ్యులకు సంబంధించినది; సభాధ్యక్షుడు స్వయంగా ఆ సభలో పార్టీ ప్రాతిపదికన అనర్హతకు లోబడే సభ్యుడు కాదు.
• ఎన్నికల సంస్కరణలపై దినేశ్ గోస్వామి కమిటీ, 1990 పార్టీ ఫిరాయింపులపై నిర్ణయాలు తీసుకునే అధికారాన్ని ఎన్నికల సంఘం సలహా మేరకు వ్యవహరించే రాష్ట్రపతికి లేదా గవర్నర్‌కు బదిలీ చేయాలని సిఫార్సు చేసింది.

5. రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడు, లోక్‌సభ స్పీకర్: పరీక్షల దృష్ట్యా తేడాలు

రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడు, లోక్‌సభ స్పీకర్ ఇద్దరూ సభలో క్రమశిక్షణను కాపాడతారు. అధ్యక్షత వహిస్తున్నప్పుడు సాధారణంగా తొలి దఫా ఓటుకు బదులుగా నిర్ణాయక ఓటును వినియోగిస్తారు. అయినప్పటికీ, వారి రాజ్యాంగపరమైన స్థానాలు భిన్నంగా ఉంటాయి. స్పీకర్ లోక్‌సభ సభ్యుడు; ఆ సభ చేత ఎన్నికవుతారు. రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడు ఉపరాష్ట్రపతి; పార్లమెంటు సభ్యులతో కూడిన ఎన్నికల గణం ద్వారా ఎన్నికవుతారు. ధన బిల్లును ధృవీకరించే అధికారం రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడికి లేదు: అధికరణం 110 ఆ బాధ్యతను లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు అప్పగిస్తుంది.

అధికరణం 108 ప్రకారం, ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి సాధారణంగా లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు. రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడు దీనికి అధ్యక్షత వహించరు. ఈ పాత్రలో రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడు లేకపోవడాన్ని, సంయుక్త సమావేశ నియమాల ప్రకారం నిర్దేశిత క్రమంలో ముందున్న అధికారులు గైర్హాజరైనప్పుడు రాజ్యసభ ఉపాధ్యక్షుడికి అధ్యక్షత వహించేందుకు ఉండే అర్హతతో కలిపి పొరబడకూడదు.

పదవి నుంచి తొలగింపు ప్రక్రియలో మరో తేడా కనిపిస్తుంది. అధికరణం 96 ప్రకారం, స్పీకర్‌ను తొలగించే అంశాన్ని పరిశీలించే ప్రక్రియలో స్పీకర్ తొలి దఫాలో ఓటు వేయవచ్చు, కానీ నిర్ణాయక ఓటును వినియోగించలేరు. అధికరణం 92 ప్రకారం, ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించే అంశాన్ని పరిశీలించే ప్రక్రియలో రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడు అసలు ఓటు వేయలేరు. అధికరణాలు 92, 96లను జంటగా గుర్తుంచుకోవడం వాక్యాల ఆధారిత ప్రశ్నలను పరిష్కరించడంలో సహాయపడుతుంది.

• ధన బిల్లు ధృవీకరణ: స్పీకర్ చేస్తారు, రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడు కాదు.
• ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి సాధారణంగా అధ్యక్షత వహించేది: స్పీకర్, రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడు కాదు.
• పదవి నుంచి తొలగింపు ప్రక్రియ: స్పీకర్‌కు తొలి దఫా ఓటు హక్కు ఉంటుంది; రాజ్యసభ సభాధ్యక్షుడికి ఓటు హక్కు ఉండదు.

సాధన ప్రశ్నలు