పోటీ కమిషన్

1. పరిణామం, హోదా మరియు సంస్థాగత రూపకల్పన

నియంత్రణల ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ నుంచి మార్కెట్ ఆధారిత నియంత్రణ విధానం వైపు భారతదేశం పరివర్తన చెందుతున్న క్రమంలో భారత పోటీ కమిషన్ ఆవిర్భవించింది. గుత్తాధిపత్యాలు మరియు నిర్బంధిత వాణిజ్య పద్ధతుల చట్టం, 1969 ఆర్థిక శక్తి కేంద్రీకరణపై ఉన్న ఆందోళనలను ప్రతిబింబించింది. ఆర్థిక సరళీకరణ అనంతరం, S. V. S. రాఘవన్ అధ్యక్షతన ఏర్పడిన పోటీ విధానం మరియు చట్టంపై ఉన్నత స్థాయి కమిటీ 2000లో ఆధునిక పోటీ నియంత్రణ చట్రాన్ని సిఫారసు చేసింది. జనవరి 2003లో రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందిన పోటీ చట్టం, 2002 పోటీకి హాని కలిగించే ప్రవర్తనను నిరోధించడం వైపు దృష్టిని మళ్లించింది.

CCI 2003లో స్థాపించబడింది; అయితే, తరువాత దాని సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని పునర్‌రూపకల్పన చేశారు. పోటీ వ్యతిరేక ఒప్పందాలు, ఆధిపత్య దుర్వినియోగానికి సంబంధించిన దాని నిబంధనలు 2009లో అమలులోకి వచ్చాయి; విలీనాల నియంత్రణ 2011లో అమలులోకి వచ్చింది. ఇది చట్టబద్ధ సంస్థ; రాజ్యాంగం ద్వారా నేరుగా సృష్టించబడిన సంస్థ కాదు. ఉమ్మడి ప్రయోజనాలకు హాని కలిగించే విధంగా సంపద, ఉత్పత్తి సాధనాలు కేంద్రీకృతం కాకుండా నిరోధించాలని రాజ్యాన్ని ఆదేశించే అధికరణం 39(c), దీనికి సంబంధిత రాజ్యాంగ నేపథ్యాన్ని అందిస్తుంది; అయితే అది CCI అధికారాలకు ప్రత్యక్ష చట్టపరమైన ఆధారం కాదు.

CCIలో కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించే ఒక అధ్యక్షుడు, మరో ఇద్దరు నుంచి ఆరుగురు సభ్యులు ఉంటారు. సభ్యుల పదవీకాలం ఐదేళ్లు; వారు పునర్నియామకానికి అర్హులు, అయితే 65 ఏళ్ల వయస్సు దాటిన తరువాత పదవిలో కొనసాగలేరు. వారి నైపుణ్య రంగాల్లో న్యాయశాస్త్రం, ఆర్థికశాస్త్రం, విత్తం, వాణిజ్యం, ప్రజా వ్యవహారాలు, పోటీ సంబంధిత అంశాలు ఉండవచ్చు. పోటీపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపే పద్ధతులను నిర్మూలించడం, పోటీని ప్రోత్సహించి కొనసాగించడం, వినియోగదారులను రక్షించడం, వాణిజ్య స్వేచ్ఛను నిర్ధారించడం CCI బాధ్యతలని సెక్షన్ 18 నిర్దేశిస్తుంది.

2. పోటీ వ్యతిరేక ఒప్పందాలు మరియు ఆధిపత్య దుర్వినియోగం

భారతదేశంలో పోటీపై గణనీయమైన ప్రతికూల ప్రభావాన్ని కలిగించే లేదా కలిగించే అవకాశం ఉన్న ఒప్పందాలను సెక్షన్ 3 నిషేధిస్తుంది. పరస్పరం పోటీపడే సంస్థల మధ్య ధరల నిర్ణయం, ఉత్పత్తి పరిమితి, మార్కెట్ విభజన, బిడ్ల కుమ్మక్కు వంటి కొన్ని సమాంతర ఒప్పందాలు అటువంటి ప్రభావాన్ని కలిగిస్తాయని చట్టం ప్రాథమికంగా భావిస్తుంది. ఈ భావనను ఆధారాలతో ఖండించవచ్చు. సామర్థ్యాన్ని పెంచే ఉమ్మడి వ్యాపారాలకు సంబంధించి చట్టంలో ప్రత్యేక నిబంధనలు ఉన్నాయి. ఒక ఒప్పందం తప్పనిసరిగా అధికారికంగా సంతకం చేసిన, చట్టపరంగా అమలు చేయదగిన ఒడంబడిక అయి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు: సమన్వయంతో కూడిన ప్రవర్తన లేదా పరస్పర అవగాహన కూడా ఒప్పందంగా పరిగణించబడవచ్చు.

ఉత్పత్తి లేదా సరఫరా గొలుసులో వేర్వేరు దశల్లో ఉన్న సంస్థల మధ్య నిలువు ఒప్పందాలు అమలవుతాయి. ఒక వస్తువు కొనుగోలుకు మరో వస్తువు కొనుగోలును షరతుగా విధించే ఏర్పాట్లు (tie-in arrangements), ప్రత్యేక వ్యాపార లావాదేవీలు, ప్రత్యేక పంపిణీ, వ్యాపార లావాదేవీలకు నిరాకరణ, పునర్విక్రయ ధర నిర్వహణ ఇందుకు ఉదాహరణలు. ఇవి ఉన్నాయనే కారణంతోనే స్వయంచాలకంగా చట్టవిరుద్ధం కావు; పోటీపై వాటి ప్రభావాలను పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. మార్కెట్ ప్రవేశానికి అవరోధాలు, పోటీదారులకు మార్కెట్ అవకాశాలను మూసివేయడం వంటి హానికర ప్రభావాలతోపాటు ఉత్పత్తి, పంపిణీ లేదా సాంకేతిక అభివృద్ధిలో మెరుగుదలలు వంటి ప్రయోజనాలను కూడా CCI పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది.

సెక్షన్ 4 ఆధిపత్య స్థానాన్ని దుర్వినియోగం చేయడాన్ని నిషేధిస్తుంది; ఆధిపత్యాన్ని నిషేధించదు. ఒక సంస్థ నూతన ఆవిష్కరణలు, సమర్థత లేదా వినియోగదారుల ప్రాధాన్యత ద్వారా ఆధిపత్య స్థానాన్ని పొందవచ్చు. అన్యాయమైన ధరలు లేదా షరతులు విధించడం, పోటీదారులను మార్కెట్ నుంచి తొలగించే ఉద్దేశంతో అత్యల్ప ధరలు నిర్ణయించడం (predatory pricing), ఉత్పత్తిని లేదా సాంకేతిక అభివృద్ధిని పరిమితం చేయడం, మార్కెట్ ప్రవేశాన్ని నిరాకరించడం, ఒక మార్కెట్‌లోని ఆధిపత్యాన్ని ఉపయోగించి మరో మార్కెట్‌లోకి ప్రవేశించడం లేదా అక్కడ తన స్థానాన్ని కాపాడుకోవడం వంటివి దుర్వినియోగం కిందకు రావచ్చు. అందువల్ల సంబంధిత ఉత్పత్తి మార్కెట్‌ను, భౌగోళిక మార్కెట్‌ను నిర్వచించడం కీలకం. మార్కెట్ వాటా ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, అది ఒక్కటే నిర్ణయాత్మక ప్రమాణం కాదు; ప్రవేశ అవరోధాలు, వనరులు, వినియోగదారులు ఆ సంస్థపై ఆధారపడే స్థాయి, సంస్థ మార్కెట్ శక్తిని ప్రతిఘటించగల కొనుగోలుదారుల బేరసారాల శక్తి కూడా ముఖ్యమైనవే.

3. విలీనాల నియంత్రణ మరియు 2023 సంస్కరణలు

సెక్షన్లు 5, 6 నిర్దేశిత ప్రమాణాలకు లోబడే సమ్మేళనాలను నియంత్రిస్తాయి; వీటిలో స్వాధీనాలు, విలీనాలు, ఏకీకరణలు ఉంటాయి. విలీనాల నియంత్రణ నివారణాత్మకమైనది: మార్కెట్ నిర్మాణంలో తిరిగి మార్చలేని మార్పులు సంభవించకముందే, ఒక లావాదేవీ పోటీపై గణనీయమైన ప్రతికూల ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉందా అనే విషయాన్ని ఇది పరిశీలిస్తుంది. చట్టపరమైన మినహాయింపులకు లోబడి, తప్పనిసరిగా తెలియజేయాల్సిన సమ్మేళనాన్ని సాధారణంగా ఆమోదం లభించకముందు లేదా వర్తించే చట్టబద్ధ గడువు ముగియకముందు పూర్తి చేయరాదు. ఇలా ముందస్తుగా అమలు చేయడాన్ని సాధారణంగా గన్-జంపింగ్ (gun-jumping) అంటారు. CCI ఒక లావాదేవీని ఆమోదించవచ్చు, మార్పులతో ఆమోదించవచ్చు లేదా నిషేధించవచ్చు.

పోటీ (సవరణ) చట్టం, 2023 ఈ వ్యవస్థను ఆధునికీకరించింది. దీని అమలుకు సంబంధించిన ప్రధాన నియమాలు, నిబంధనలు 2024లో అమలులోకి వచ్చాయి. ఆస్తులు, టర్నోవర్ పరిమితులతో పాటు, ఒక లావాదేవీ విలువ ₹2,000 కోట్లను మించి ఉండి, స్వాధీన లక్ష్య సంస్థ భారతదేశంలో గణనీయమైన వ్యాపార కార్యకలాపాలను నిర్వహిస్తుంటే, ఆ లావాదేవీ గురించి తెలియజేయాల్సి రావచ్చు. సాధారణ ఆర్థిక సూచికలు పరిమితంగా ఉన్నప్పటికీ, వ్యూహాత్మక విలువ, డేటా లేదా వినియోగదారుల సంఖ్య అధికంగా ఉండే సంస్థల స్వాధీనాలను నియంత్రణ పరిధిలోకి తీసుకురావడానికి ఇది దోహదపడుతుంది. అయితే, దీనివల్ల అధిక విలువ కలిగిన ప్రతి విదేశీ లావాదేవీ గురించి భారతదేశంలో తప్పనిసరిగా తెలియజేయాల్సిన అవసరం ఏర్పడదు.

ఈ సవరణ సమ్మేళనాల సమీక్షకు చట్టబద్ధంగా నిర్దేశించిన గరిష్ఠ గడువును 210 రోజుల నుంచి 150 రోజులకు తగ్గించింది. నిర్దిష్ట నిలువు ఒప్పందాలు, ఆధిపత్య దుర్వినియోగానికి సంబంధించిన విచారణ ప్రక్రియల్లో పరిష్కారాలు (settlements), హామీలు (commitments) సమర్పించే అవకాశాన్ని కూడా ప్రవేశపెట్టింది; అయితే కార్టెల్ కేసులకు ఈ అవకాశం లేదు. దర్యాప్తు ప్రారంభ దశలో హామీలు సమర్పిస్తారు. డైరెక్టర్ జనరల్ నివేదిక అందిన తర్వాత, తుది ఉత్తర్వు వెలువడకముందు పరిష్కార ప్రక్రియ చేపడతారు. ఒక కార్టెల్ దర్యాప్తులో దరఖాస్తుదారుగా ఉన్న వ్యక్తి మరో కార్టెల్‌ను వెల్లడించేలా లీనియెన్సీ-ప్లస్ (leniency-plus) విధానం ప్రోత్సహిస్తుంది. ఉల్లంఘనల గుర్తింపును మెరుగుపరచడం, దిద్దుబాటు చర్యలు చేపట్టేలా చూడడం, సుదీర్ఘంగా సాగే విచారణ ప్రక్రియలను తగ్గించడం ఈ సాధనాల లక్ష్యాలు.

4. దర్యాప్తు, అధికారాలు మరియు అప్పీల్ సంబంధిత రక్షణలు

ఒక వ్యక్తి, వినియోగదారు లేదా వారి సంఘం అందించిన సమాచారం ఆధారంగా, ప్రభుత్వం లేదా చట్టబద్ధ ప్రాధికార సంస్థ నివేదన ఆధారంగా, లేదా స్వప్రేరణతో CCI చర్యలు చేపట్టవచ్చు. ప్రాథమికంగా విచారణకు తగిన ఆధారాలు ఉన్నాయని భావిస్తే, దర్యాప్తు చేయాలని డైరెక్టర్ జనరల్‌ను ఆదేశిస్తుంది. డైరెక్టర్ జనరల్ దర్యాప్తు విభాగంగా వ్యవహరిస్తారు; తుది తీర్పు ఇచ్చే అధికారి కాదు. CCI తన నిర్ణయానికి వచ్చే ముందు దర్యాప్తు నివేదికను, సంబంధిత పక్షాలు సమర్పించిన వాదనలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది; ప్రాథమికంగా విచారణకు తగిన ఆధారాలు లేనప్పుడు, ప్రారంభ దశలోనే ఆ విషయంపై విచారణను ముగించవచ్చు.

వ్యక్తులను హాజరుకావాలని సమన్లు జారీ చేయడం, పత్రాలను సమర్పించాలని కోరడం, సాక్ష్యాలను స్వీకరించడం సహా నిర్దిష్ట సివిల్ కోర్టు తరహా అధికారాలు CCIకి ఉన్నాయి. ఉల్లంఘనలను నిలిపివేసి, తిరిగి వాటికి పాల్పడవద్దని ఆదేశించడం, ద్రవ్య జరిమానాలు విధించడం, ఒప్పందాలను సవరించడం వంటి పరిహార చర్యలను ఇది చేపట్టవచ్చు. తగిన సందర్భాల్లో ఆధిపత్య స్థానంలో ఉన్న సంస్థను విభజించడానికి కూడా ఈ చట్టం అనుమతిస్తుంది. భారతదేశం వెలుపల జరిగే ప్రవర్తన లేదా సంస్థల కలయికలు భారతదేశం లోపల చట్టం నిర్దేశించిన ప్రతికూల పోటీ ప్రభావాలను కలిగిస్తే, వాటిని పరిశీలించడానికి సెక్షన్ 32 అనుమతిస్తుంది. అందువల్ల సంస్థ స్థాపితమైన ప్రదేశం లేదా ఒప్పందం కుదిరిన ప్రదేశం నిర్ణయాత్మకం కాదు.

CCI జారీ చేసే నిర్దిష్ట ఉత్తర్వులపై జాతీయ కంపెనీ లా అప్పీలేట్ ట్రైబ్యునల్‌కు సాధారణంగా 60 రోజుల్లో అప్పీల్ చేయవచ్చు; ఆలస్యాన్ని మన్నించే నిబంధన కూడా ఉంది. ఈ చట్టం కింద తదుపరి అప్పీల్‌ను సుప్రీంకోర్టులో దాఖలు చేయవచ్చు. 2017లో కాంపిటీషన్ అప్పీలేట్ ట్రైబ్యునల్ స్థానంలో NCLAT వచ్చింది. కాంపిటీషన్ కమిషన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (2010) కేసులో, సెక్షన్ 26(1) కింద దర్యాప్తు చేయాలని ఇచ్చే ఆదేశాన్ని సుప్రీంకోర్టు బాధ్యతను తుది న్యాయనిర్ణయం చేసే చర్యగా కాకుండా, పరిపాలనాపరమైన ప్రాథమిక చర్యగా పరిగణించింది. అటువంటి ఆదేశంపై ఈ చట్టం కింద స్వతంత్రంగా అప్పీల్ చేయడానికి వీలులేదు.

5. పోటీ ప్రోత్సాహం, డిజిటల్ మార్కెట్లు, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన భేదాలు

సెక్షన్ 49 కింద CCI చట్ట అమలుతో పాటు పోటీ ప్రోత్సాహాన్ని కూడా చేపడుతుంది. ప్రతిపాదిత చట్టాలు లేదా విధానాలు పోటీపై చూపగల ప్రభావాల గురించి ప్రభుత్వాలు దాని అభిప్రాయాన్ని కోరవచ్చు. అటువంటి అభిప్రాయాలు సలహా స్వభావం కలిగినవే తప్ప వాటిని తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన అవసరం లేదు. అవగాహనను పెంపొందించడం, అధ్యయనాల ద్వారా మార్కెట్ పరిస్థితులను పరిశీలించడం కూడా పోటీ ప్రోత్సాహంలో భాగమే. సంప్రదాయ ప్రైవేటు కార్టెల్ లేకపోయినా, పరిమితులు విధించే సేకరణ నిబంధనలు, లైసెన్సింగ్ ఏర్పాట్లు లేదా మార్కెట్ ప్రవేశ అవరోధాలు పోటీని బలహీనపరచగలవు కాబట్టి ఈ నివారణాత్మక పాత్రకు ప్రాధాన్యం ఉంది.

నెట్‌వర్క్ ప్రభావాలు, డేటా వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు, ఒక సేవ నుంచి మరొక సేవకు మారేందుకు అయ్యే వ్యయాలు, డిజిటల్ వ్యవస్థల ఏకీకరణ, వ్యాపార వినియోగదారులపై ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల నియంత్రణ వల్ల డిజిటల్ మార్కెట్లు ప్రత్యేక సవాళ్లను సృష్టిస్తాయి. ఈ లక్షణాలు ఉన్నంత మాత్రాన చట్టవిరుద్ధత నిర్ధారణ కాదు. CCI మార్కెట్ ఆధారాలను చట్టపరమైన ప్రమాణాలతో అనుసంధానించాలి. డిజిటల్ పోటీ చట్టంపై కమిటీ 2024లో గుర్తించిన పెద్ద డిజిటల్ సంస్థల కోసం ప్రత్యేక ముందస్తు నియంత్రణ చట్రాన్ని (ex ante framework) సిఫార్సు చేసింది. ఆ కమిటీ నివేదిక, ముసాయిదా చట్టాన్ని ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న పోటీ చట్టం, దానికి చట్టబద్ధంగా చేసిన సవరణల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

వినియోగదారుల కమిషన్లకు CCI ప్రత్యామ్నాయం కాదు: పోటీ చట్టం మార్కెట్ అంతటా పోటీకి కలిగే హానిని పరిష్కరిస్తే, వినియోగదారుల చట్టం వ్యక్తిగత వినియోగదారుల ఫిర్యాదులకు, ఇతర నిర్దిష్ట అక్రమ చర్యలకు పరిహారాలను అందిస్తుంది. అలాగే, ఒక రంగానికి నియంత్రణ సంస్థ ఉన్నంత మాత్రాన CCI అధికార పరిధి స్వయంచాలకంగా తొలగిపోదు. కాంపిటీషన్ కమిషన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ భారతి ఎయిర్‌టెల్ లిమిటెడ్ (2018) కేసులో, CCI పోటీ సంబంధిత విచారణను కొనసాగించడానికి ముందు మౌలిక సాంకేతిక అంశాలను పరిష్కరించడంలో TRAIకి ఉన్న ప్రాధాన్యాన్ని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది. ప్రిలిమ్స్ కోసం గుర్తుంచుకోండి: ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉన్నంత మాత్రాన సంపూర్ణ మినహాయింపు లభించదు; ఈ చట్టంలోని సంస్థ నిర్వచనం నిర్దిష్ట సార్వభౌమ విధులను మాత్రమే మినహాయిస్తుంది తప్ప ప్రభుత్వ ప్రతి ఆర్థిక కార్యకలాపాన్నీ కాదు.

సాధన ప్రశ్నలు