ఆర్థిక సంఘం

1. రాజ్యాంగపరమైన స్థానం, హేతుబద్ధత

భారతదేశ ద్రవ్య సమాఖ్య వ్యవస్థలో శాసన, వ్యయ బాధ్యతలు ప్రధాన ఆదాయ వనరుల కేటాయింపు నుంచి వేరుగా ఉంటాయి. ప్రజారోగ్యం, వ్యవసాయం, పోలీసు వ్యవస్థ, ఇతర సేవలపై రాష్ట్రాలు గణనీయమైన వ్యయం చేస్తుండగా, విస్తృత పన్ను ప్రాతిపదిక కలిగిన పలు పన్నులు కేంద్రం నియంత్రణలో ఉంటాయి. ఆర్థిక సామర్థ్యంలోని వ్యత్యాసాలు కూడా రాష్ట్రాల మధ్య ఆదాయ సమీకరణ సామర్థ్యంలో అసమానతలకు దారితీస్తాయి. క్రమానుగతంగా సమీక్షించే వనరుల బదిలీ విధాన చట్రం ద్వారా ఆర్థిక సంఘం ఈ నిలువు, సమాంతర ద్రవ్య అసమతుల్యతలను పరిష్కరించేందుకు కృషి చేస్తుంది.

అధికరణం 280 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదవ సంవత్సరంలో లేదా అవసరమని భావిస్తే అంతకుముందే ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. ఇది రాజ్యాంగబద్ధమైన, క్రమానుగతంగా ఏర్పాటు చేసే, సిఫార్సులు చేసే సంస్థ; చట్టబద్ధ నియంత్రణ సంస్థ గానీ, శాశ్వత కార్యనిర్వాహక శాఖ గానీ కాదు. వనరుల బదిలీలను మరింత ముందస్తుగా అంచనా వేయగలిగేలా చేయడం, ప్రభుత్వాల మధ్య విచక్షణాధారిత బేరసారాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం దీని సిఫార్సుల లక్ష్యాలు.

కేంద్రం నుంచి రాష్ట్రాలకు జరిగే ప్రతి వనరుల బదిలీని ఆర్థిక సంఘం నిర్ణయించదు. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు, ఇతర బడ్జెట్ సహాయం, రాష్ట్రాల రుణ సమీకరణ ఏర్పాట్లకు వేర్వేరు రాజ్యాంగ, చట్టబద్ధ, కార్యనిర్వాహక ప్రక్రియలు వర్తిస్తాయి. ద్రవ్య సమాఖ్య వ్యవస్థ అనే విస్తృత వ్యవస్థలో పన్నుల పంపిణీ, నిర్దిష్ట గ్రాంట్లను సిఫార్సు చేయడంలోనే దీని ప్రధాన ప్రాధాన్యం ఉంది.

• నిలువు అసమతుల్యత: వివిధ స్థాయిల ప్రభుత్వాల ఆదాయ వనరులు, వ్యయ బాధ్యతల మధ్య పొంతన లేకపోవడం.
• క్షితిజ సమాంతర అసమతుల్యత: రాష్ట్రాల మధ్య విత్త సామర్థ్యం, వ్యయ అవసరాల్లో తేడాలు ఉండటం.
• పన్ను ఆదాయ పంపిణీ సాధారణంగా నిర్దిష్ట వినియోగ షరతులు లేని వనరులను అందిస్తుంది. దీనివల్ల రాష్ట్రాలు తమ వ్యయ ప్రాధాన్యాలను తామే నిర్ణయించుకోవచ్చు.

2. నిర్మాణం, అర్హతలు మరియు పనితీరు

ఆర్థిక సంఘంలో రాష్ట్రపతి నియమించే ఒక అధ్యక్షుడు, మరో నలుగురు సభ్యులు ఉంటారు. వారి అర్హతలను, ఎంపిక విధానాన్ని నిర్ణయించే అధికారాన్ని అధికరణం 280 పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది. ఆర్థిక సంఘం (ఇతర నిబంధనలు) చట్టం, 1951 ఈ చట్టపరమైన చట్రాన్ని అందిస్తుంది; అయితే, ఈ సంస్థ ఉనికి నేరుగా రాజ్యాంగం నుంచి సంక్రమించినందున, ఈ చట్టం సంస్థను చట్టబద్ధ సంస్థగా మార్చదు.

అధ్యక్షుడికి ప్రజా వ్యవహారాల్లో అనుభవం ఉండాలి. ఇతర సభ్యులను హైకోర్టు న్యాయమూర్తులుగా నియమితులయ్యేందుకు అర్హత కలిగిన వ్యక్తులు, ప్రభుత్వ ఆర్థిక వ్యవహారాలు, ఖాతాలపై ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం కలిగిన వ్యక్తులు, ఆర్థిక వ్యవహారాలు, పరిపాలనలో విస్తృత అనుభవం కలిగిన వ్యక్తులు లేదా అర్థశాస్త్రంలో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం కలిగిన వ్యక్తుల నుంచి ఎంపిక చేస్తారు. ఇవి ప్రత్యామ్నాయ అర్హత వర్గాలు; తప్పనిసరిగా పదవిలో ఉన్న న్యాయమూర్తినే నియమించాల్సిన అవసరం లేదు.

రాష్ట్రపతి నియామక ఉత్తర్వులో పేర్కొన్న కాలం వరకు సభ్యులు పదవిలో కొనసాగుతారు; వారు పునర్నియామకానికి అర్హులు. దివాలా తీయడం, మానసిక అస్వస్థత, నైతిక అధఃపతనంతో కూడిన నేరంలో దోషిగా నిర్ధారణ కావడం, విధుల నిర్వహణను ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేసే అవకాశం ఉన్న ఆర్థిక లేదా ఇతర ప్రయోజనాలు కలిగి ఉండటం వంటి అంశాలకు సంబంధించిన అనర్హతలను ఈ చట్టం నిర్దేశిస్తుంది. ఆర్థిక సంఘం తన కార్యవిధానాన్ని తానే నిర్ణయించుకుంటుంది; సాక్ష్యాలు, పత్రాలను పొందేందుకు దానికి నిర్దిష్ట సివిల్ కోర్టు అధికారాలు ఉంటాయి.

ఆచరణలో, ఆర్థిక సంఘం కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, స్థానిక ప్రభుత్వ ప్రతినిధులు, నిపుణులతో సంప్రదింపులు జరుపుతుంది; ద్రవ్య సంబంధిత గణాంకాలను పరిశీలిస్తుంది; ఆదాయాలు, వ్యయ అవసరాలను అంచనా వేస్తుంది. అధికరణం 281 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సులతోపాటు వాటిపై తీసుకున్న చర్యలకు సంబంధించిన వివరణాత్మక నివేదికను పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు ఉంచేలా చేస్తారు. సిఫార్సులు స్వయంచాలకంగా కట్టుబడి ఉండాల్సినవిగా మారవు; వాటంతట అవే అమలులోకి రావు.

3. విధులు మరియు సంబంధిత రాజ్యాంగ నిబంధనలు

అధికరణం 280(3)(a), కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య పంచుకునే లేదా పంచుకోదగిన పన్నుల నికర రాబడిని వాటి మధ్య పంపిణీ చేయడం, రాష్ట్రాలకు వాటి వాటాలను కేటాయించడం గురించి పేర్కొంటుంది. అధికరణం 280(3)(b), భారత సంఘటిత నిధి నుంచి రాష్ట్రాల రెవెన్యూకు సహాయక గ్రాంట్లు అందించడాన్ని నియంత్రించే సూత్రాలకు సంబంధించినది. ఈ గ్రాంట్ల వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవడానికి అధికరణం 275 ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది.

వరుసగా డెబ్బై మూడవ మరియు డెబ్బై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా చేర్చిన అధికరణాలు 280(3)(bb), 280(3)(c), పంచాయతీలు మరియు పురపాలక సంస్థల వనరులను పరిపుష్టం చేయడానికి రాష్ట్ర సంఘటిత నిధిని పెంపొందించే చర్యలపై సిఫారసులు చేయాలని నిర్దేశిస్తాయి. ఈ సిఫారసులు రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా ఉండాలి. అందువల్ల స్థానిక సంస్థల ఆర్థిక పరిస్థితిపై రాష్ట్ర స్థాయిలో జరిగే మదింపును కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం భర్తీ చేయదు.

పటిష్ఠమైన ఆర్థిక నిర్వహణ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా, అధికరణం 280(3)(d) కింద రాష్ట్రపతి ఏ ఇతర అంశాన్నైనా ఆర్థిక సంఘం పరిశీలనకు అప్పగించవచ్చు. అందువల్ల నిర్దిష్ట పరిశీలనాంశాల్లో కోశ స్థిరీకరణ, రుణం లేదా విపత్తు నిర్వహణకు ఆర్థిక వనరుల సమకూర్పు వంటి అంశాలు ఉండవచ్చు. ఇటువంటి అదనపు బాధ్యతలను రాజ్యాంగ పాఠ్యం స్వతంత్రంగా, శాశ్వతంగా అప్పగించిన విధులతో కలిపి చూడకూడదు.

పంచాయతీల ఆర్థిక పరిస్థితిని సమీక్షించడానికి గవర్నర్ ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని అధికరణం 243-I నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 243-Y ఈ సమీక్షను పురపాలక సంస్థలకు కూడా విస్తరిస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, అధికరణం 279A కింద ఏర్పాటైన GST మండలి, GST రూపకల్పన మరియు అమలుకు సంబంధించిన అంశాలపై సిఫారసులు చేస్తుంది. ఇది ఆర్థిక సంఘాన్ని భర్తీ చేయదు; రాష్ట్రాల మధ్య సాధారణ పన్నుల పంపిణీ సూత్రాన్ని కూడా నిర్ణయించదు.

4. విభాజ్య నిధి మరియు పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం పంపిణీ సూత్రం

కేంద్ర పన్నుల పంపిణీకి సంబంధించిన ప్రధాన వ్యవస్థను అధికరణం 270 నియంత్రిస్తుంది. విభాజ్య నిధి, కేంద్ర స్థూల పన్ను రాబడితో సమానం కాదు: మినహాయింపులకు లోబడి, రాజ్యాంగపరంగా పంచుకోదగిన నికర రాబడులు ఇందులో ఉంటాయి. అధికరణం 271 కింద విధించే సర్‌చార్జీలు మరియు నిర్దిష్ట ప్రయోజనాల కోసం విధించే సెస్‌లు అధికరణం 270 కింద ఉన్న విభాజ్య నిధి నుంచి మినహాయించబడతాయి. వసూలు వ్యయాలను తీసివేసిన తరువాత మిగిలే మొత్తాన్ని నికర రాబడిగా అధికరణం 279 నిర్వచిస్తుంది; భారత కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ వాటిని ధ్రువీకరిస్తారు, ఆ ధ్రువీకరణే అంతిమమైనది.

ఎనభయ్యవ రాజ్యాంగ సవరణ, 2000, గతంలో ఆదాయపు పన్ను మరియు కేంద్ర ఎక్సైజ్ సుంకాలపై ప్రధానంగా కేంద్రీకృతమైన పన్నుల పంపిణీ వ్యవస్థను మరింత విస్తరించింది. పరీక్షల దృష్ట్యా, విభాజ్య నిధి పరిమాణానికి, రాష్ట్రాలకు కేటాయించే శాతానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. విభాజ్య నిధి నుంచి మినహాయించిన సెస్‌లు, సర్‌చార్జీలపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం వల్ల, ప్రకటించిన పంపిణీ శాతాన్ని మార్చకుండానే కేంద్ర స్థూల పన్ను వసూళ్లలో పంచుకోదగిన భాగం నిష్పత్తి తగ్గవచ్చు.

N. K. Singh అధ్యక్షతన ఏర్పాటైన పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం, 2021–26 కాలానికి విభాజ్య పన్నుల నిధిలో 41% రాష్ట్రాలకు కేటాయించాలని సిఫార్సు చేసింది. పద్నాలుగవ ఆర్థిక సంఘం 2015–20 కాలానికి 42% కేటాయించాలని సిఫార్సు చేసింది. పూర్వపు జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రాన్ని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించిన తరువాత దాని హోదాలో వచ్చిన మార్పును ఈ ఒక శాతం పాయింటు సర్దుబాటు ప్రతిబింబిస్తుంది; ఆ సందర్భాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా దీనిని అర్థం చేసుకోకూడదు.

రాష్ట్రాల మధ్య సమాంతర పంపిణీ కోసం పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం ఆదాయ అంతరానికి 45%, 2011 జనగణన ఆధారిత జనాభాకు 15%, విస్తీర్ణానికి 15%, అడవులు, పర్యావరణానికి 10%, జనాభా సంబంధిత పనితీరుకు 12.5%, పన్ను, విత్తపరమైన కృషికి 2.5% భారితాలను కేటాయించింది. ఆదాయ అంతరం అనే ప్రమాణం తక్కువ ఆదాయం గల రాష్ట్రాలకు అధిక ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం ద్వారా సమానీకరణకు తోడ్పడుతుంది. జనాభా సంబంధిత పనితీరు అనే ప్రమాణం జనాభా నియంత్రణలో సాధించిన విజయాలను గుర్తిస్తుంది; పర్యావరణ ప్రమాణం అడవుల పరిరక్షణకు సంబంధించిన తోడ్పాటును గుర్తిస్తుంది.

• నిలువు పంపిణీ సమాధానమిచ్చే ప్రశ్న: రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి ఎంత నిష్పత్తిలో వాటా లభిస్తుంది?
• సమాంతర పంపిణీ సమాధానమిచ్చే ప్రశ్న: ఆ ఉమ్మడి వాటాను ఒక్కో రాష్ట్రానికి ఎలా పంపిణీ చేస్తారు?
• 41% సిఫారసు విభాజ్య నిధికి వర్తిస్తుంది; కేంద్ర ప్రభుత్వ మొత్తం రాబడులకు లేదా స్థూల పన్ను రాబడికి కాదు.

5. ప్రాధాన్యం, పరిమితులు మరియు పరీక్షా దృక్పథం

ఆర్థిక సంఘం పునఃపంపిణీని ప్రోత్సాహకాలతో సమన్వయం చేస్తుంది. ఒకే స్థాయి ఫలితాలను సాధించడానికి ఒకే స్థాయి ఆదాయ సమీకరణ కృషి చేయాలనే అవసరం లేకుండా, బలహీనమైన పన్ను ఆధారాలు గల రాష్ట్రాలు ప్రజాసేవలను అందించగలిగేలా చేయడమే సమానీకరణ లక్ష్యం. పనితీరు ఆధారిత ప్రమాణాలు, సహాయ గ్రాంట్లు ఆదాయ సమీకరణను, పారదర్శకతను, సంస్థాగత మెరుగుదలలను ప్రోత్సహించగలవు. అయితే, అవసరం, సామర్థ్యం, జనాభా, పర్యావరణం, విత్త క్రమశిక్షణల మధ్య సమతుల్యత సాధించడంలో పరస్పరం పోటీపడే డిమాండ్లను ఎదుర్కోవడం అనివార్యం.

రాష్ట్రాలతో పంచుకోని పన్ను విధింపులపై పెరుగుతున్న ఆధారపడటం, రాష్ట్రాల విత్త గణాంకాల నాణ్యతలో వ్యత్యాసాలు, రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాల ప్రక్రియల్లో జాప్యం లేదా బలహీనతలు ప్రధాన సవాళ్లలో ఉన్నాయి. షరతులతో కూడిన సహాయ గ్రాంట్లు జాతీయ ప్రాధాన్యాలను ముందుకు తీసుకెళ్లవచ్చు; అయితే, అవి స్థానిక స్థాయిలో అవసరాలకు అనుగుణంగా వ్యవహరించే సౌలభ్యాన్ని పరిమితం చేయవచ్చు. అందువల్ల, ముందుగా అంచనా వేయగలిగే నిధుల విడుదలలు, విశ్వసనీయ విత్త అంచనాలు, పారదర్శక సూత్రాలు, పటిష్ఠమైన స్థానిక ప్రభుత్వ ఖాతాల నిర్వహణ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సులకు ముఖ్యమైన అనుబంధ అంశాలు.

ప్రిలిమ్స్ కోసం నియామక అధికారం కలిగిన వ్యవస్థను, రాజ్యాంగ అధికరణాలను, చట్టబద్ధ అర్హతలను, సిఫార్సులకు అమలుకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని గవర్నర్ ఏర్పాటు చేస్తారని, కేంద్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారని గుర్తుంచుకోవాలి. చివరగా, సిఫార్సులు వర్తించే కాలవ్యవధులను జాగ్రత్తగా వేరు చేయాలి: పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం 2021–26 కాలానికి చేసిన సిఫార్సులను, పదహారవ ఆర్థిక సంఘం 2026–31 కాలానికి చేసిన కేటాయింపుల సిఫార్సులుగా పేర్కొనకూడదు.

ఆర్థిక సంఘం: రాజ్యాంగ రూపకల్పన మరియు విత్త సమాఖ్యవాదం

భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో విత్త అసమతుల్యతలను పరిష్కరించేందుకు ఆర్థిక సంఘం ఒక రాజ్యాంగబద్ధ యంత్రాంగం. అధికరణం 280 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి లేదా అవసరమైతే అంతకంటే ముందుగానే దీనిని ఏర్పాటు చేస్తారు. పంచుకోదగిన కేంద్ర పన్నుల రాబడిని కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీ చేయడాన్ని నిలువు పంపిణీ (vertical devolution) అంటారు; రాష్ట్రాల మధ్య ఆ రాబడిని కేటాయించడాన్ని సమాంతర పంపిణీ (horizontal devolution) అంటారు. ఈ రెండింటిపై ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సులు చేస్తుంది. ఇవి రెండు వేర్వేరు ప్రశ్నలు: రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి ఎంత మొత్తం లభిస్తుంది, ఆ మొత్తాన్ని వాటి మధ్య ఎలా విభజించాలి.

రాష్ట్రాల రెవెన్యూలకు సహాయక గ్రాంట్లను అందించడానికి వర్తించే సూత్రాలు కూడా దీని విధి పరిధిలోకి వస్తాయి. రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాల సిఫార్సుల ఆధారంగా పంచాయతీలు, పురపాలక సంస్థల వనరులకు అనుబంధ నిధులను సమకూర్చేందుకు రాష్ట్రాల సంచిత నిధులను పెంపొందించే చర్యలు కూడా ఇందులో భాగమే. దీని సిఫార్సులు సలహా స్వభావం కలిగినవే తప్ప, స్వయంచాలకంగా బద్ధం చేసేవి కావు; అధికరణం 281 ప్రకారం, వాటిపై తీసుకున్న చర్యల వివరణాత్మక నివేదికతోపాటు ఆ సిఫార్సులను పార్లమెంటుకు సమర్పించాలి. మెయిన్స్ కోసం ఈ వ్యవస్థను సమన్యాయం, రాష్ట్రాల స్వయంప్రతిపత్తి, ముందుగా అంచనా వేయగల నిధుల బదిలీలతో అనుసంధానించండి. అందించిన మెటాడేటా భారత ఆర్థిక సంఘాన్ని గుర్తిస్తుంది; అయితే, నిర్దిష్ట సంఘం, సమావేశం లేదా సభ్యత్వ వివరాలను నిర్ధారించదు.

• పన్నుల వాటా బదిలీ విభాజ్య పన్నుల నిధికి సంబంధించినది మాత్రమే; కేంద్రానికి వచ్చే ప్రతి రాబడికీ సంబంధించినది కాదు. రాజ్యాంగపరంగా ఈ నిధి నుంచి మినహాయించిన సెస్‌లు, సర్‌ఛార్జీలు తరచుగా గందరగోళానికి కారణమవుతాయి.
• రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాలు స్థానిక ప్రభుత్వాల ఆర్థిక వ్యవహారాలను సమీక్షిస్తాయి; అవి కేంద్ర ఆర్థిక సంఘానికి భిన్నమైన సంస్థలు, దాని అధీన కార్యాలయాలు కావు.
• GST మండలి GST సంబంధిత విషయాలపై సిఫార్సులు చేస్తుంది; పన్నుల పంపిణీ, సహాయ గ్రాంట్లకు సంబంధించి ఆర్థిక సంఘానికి ఉన్న విస్తృత విధి పరిధిని అది భర్తీ చేయదు.

సాధన ప్రశ్నలు