లోక్‌పాల్

1. ఆవిర్భావం, చట్టపరమైన ప్రాతిపదిక, సంస్థాగత ఉద్దేశం

ప్రభుత్వ అధికార సంస్థలపై వచ్చే ఫిర్యాదులను స్వతంత్రంగా పరిశీలించే సంస్థను అంబుడ్స్‌మన్ అంటారు. భారతదేశం ఈ భావనను కేంద్ర స్థాయిలో లోక్‌పాల్, రాష్ట్రాల్లో లోకాయుక్తల రూపంలో స్వీకరించింది. పౌరుల ఫిర్యాదుల పరిష్కారంపై మొదటి పరిపాలనా సంస్కరణల సంఘం 1966లో సమర్పించిన మధ్యంతర నివేదికలో ఈ రెండంచెల వ్యవస్థను సిఫారసు చేసింది. ఆ తరువాత అనేక శాసన ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ, లోక్‌పాల్ మరియు లోకాయుక్తల చట్టం, 2013 ద్వారానే కేంద్ర స్థాయి సంస్థ ఏర్పడింది.

ఈ చట్టానికి 1 జనవరి 2014న రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించింది; ఇది 16 జనవరి 2014న అమలులోకి వచ్చింది. నిర్దేశిత ప్రజా పదవీధారులపై వచ్చిన అవినీతి ఆరోపణలను విచారించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. అవినీతికి సంబంధించిన నేర చట్టాన్ని భర్తీ చేయకుండా, సవరణలతో కూడిన అవినీతి నిరోధక చట్టం, 1988కు అనుబంధంగా ఇది పనిచేస్తుంది.

లోక్‌పాల్ ఒక చట్టబద్ధమైన, బహుళ సభ్య సంస్థ; ఇది రాజ్యాంగబద్ధమైన అధికరణం గానీ, న్యాయస్థానం గానీ, సాధారణ ప్రజా ఫిర్యాదుల పరిష్కార సంఘం గానీ కాదు. దీని అధికార పరిధి ఈ చట్టంపై ఆధారపడి ఉంటుంది: సాధారణ సేవా సంబంధిత ఫిర్యాదు లేదా ప్రభుత్వ విధానంతో విభేదించడం అనేవి స్వయంచాలకంగా లోక్‌పాల్ పరిధిలోకి రావు. అధికరణం 14 ప్రకారం చట్టం ముందు సమానత్వం, ప్రజాధికార వినియోగంలో జవాబుదారీతనం అనే అంశాల్లో దీని విస్తృత రాజ్యాంగ ప్రాధాన్యం ఇమిడి ఉంది.

• లోక్‌పాల్: కేంద్ర స్థాయి అవినీతి నిరోధక సంస్థ.
• లోకాయుక్త: సంబంధిత రాష్ట్ర చట్టానికి అనుగుణంగా పనిచేసే రాష్ట్ర స్థాయి సంస్థ.
• కేంద్ర నిఘా సంఘం (Central Vigilance Commission), CBI వేర్వేరు చట్టపరమైన ప్రాతిపదికలు, బాధ్యతలు కలిగిన ప్రత్యేక సంస్థలుగా కొనసాగుతున్నాయి.

2. నిర్మాణం, నియామకం, స్వతంత్రతకు రక్షణలు

అధ్యక్షుడు భారత మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి లేదా నిర్దేశిత నిజాయితీ, నైపుణ్యం, అనుభవ ప్రమాణాలను నెరవేర్చే ప్రముఖ వ్యక్తి అయి ఉండాలి. లోక్‌పాల్‌లో గరిష్ఠంగా ఎనిమిది మంది సభ్యులు ఉండవచ్చు. కనీసం సగం మంది న్యాయ సభ్యులు అయి ఉండాలి; న్యాయ సభ్యుడు ప్రస్తుత లేదా మాజీ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి లేదా ప్రస్తుత లేదా మాజీ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి అయి ఉండాలి.

న్యాయేతర సభ్యులకు మచ్చలేని నిజాయితీ, అసాధారణ సామర్థ్యం, అవినీతి నిరోధక విధానం, ప్రభుత్వ పరిపాలన, నిఘా, విత్తం, న్యాయశాస్త్రం లేదా నిర్వహణ వంటి సంబంధిత రంగాల్లో కనీసం 25 సంవత్సరాల ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం, నైపుణ్యం ఉండాలి. సభ్యుల్లో కనీసం సగం మంది షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు, మైనారిటీలు, మహిళల నుంచి ఉండాలి. ఇది ఈ వర్గాలన్నింటికీ కలిపి వర్తించే ప్రాతినిధ్య నిబంధన; ప్రతి వర్గానికి విడిగా 50% కోటా కాదు.

ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడిగా, లోక్‌సభ స్పీకర్, లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేదా ఆయన నామినేట్ చేసిన సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి, ఒక ప్రముఖ న్యాయవేత్త సభ్యులుగా ఉండే ఎంపిక కమిటీ సిఫార్సు మేరకు రాష్ట్రపతి చైర్‌పర్సన్‌ను, సభ్యులను నియమిస్తారు. మిగిలిన నలుగురు సభ్యుల సిఫార్సు మేరకు రాష్ట్రపతి ఆ న్యాయవేత్తను నామినేట్ చేస్తారు. అన్వేషణ కమిటీ ఎంపిక ప్రక్రియకు సహకరిస్తుంది.

కనీస వయస్సు 45 సంవత్సరాలు. పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు లేదా 70 సంవత్సరాల వయస్సు వచ్చే వరకు—వీటిలో ఏది ముందైతే అది వర్తిస్తుంది. పునర్నియామకం నిషిద్ధం. పదవీకాలం అనంతరం చేపట్టే పదవులు, ఉద్యోగాలపై ఈ చట్టం ఆంక్షలు విధిస్తుంది. పరిపాలనా వ్యయం భారత సంచిత నిధిపై భారితమై ఉంటుంది. ఈ రక్షణలు కార్యనిర్వాహక వర్గంపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించేందుకు ఉద్దేశించినవి. అయితే, వాస్తవ స్వతంత్రతకు సకాలంలో నియామకాలు, తగినంత సిబ్బంది, సమర్థవంతమైన దర్యాప్తు సహకారం కూడా అవసరం.

• సభ్యులు ఏకకాలంలో పార్లమెంటు సభ్యులుగా (MPs) లేదా రాష్ట్ర శాసనమండళ్ల సభ్యులుగా ఉండకూడదు; రాజకీయ పార్టీతో సంబంధాన్ని కూడా కొనసాగించకూడదు.
• దుష్ప్రవర్తన కారణంగా తొలగించేందుకు, చట్టం నిర్దేశించిన ప్రక్రియ ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఆ విషయాన్ని సుప్రీంకోర్టుకు నివేదిస్తారు; కనీసం 100 మంది పార్లమెంటు సభ్యులు (MPs) సంతకం చేసిన పిటిషన్ అటువంటి నివేదనకు దారితీయవచ్చు.
• దివాలా తీయడం, నిషేధిత వేతన సహిత ఉద్యోగంలో చేరడం లేదా శారీరక లేదా మానసిక అశక్తత వంటి నిర్దేశిత కారణాలపై రాష్ట్రపతి తొలగించేందుకు కూడా ఈ చట్టం విడిగా అనుమతిస్తుంది.

3. అధికార పరిధి మరియు ముఖ్యమైన మినహాయింపులు

ప్రస్తుతం ప్రధానమంత్రిగా, కేంద్ర మంత్రులుగా, పార్లమెంటు సభ్యులుగా (MPs), కేంద్ర ప్రభుత్వంలోని A, B, C, D గ్రూపుల అధికారులుగా ఉన్నవారు లేదా గతంలో ఆ పదవుల్లో పనిచేసినవారు లోక్‌పాల్ అధికార పరిధిలోకి వస్తారు. పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా స్థాపించిన సంస్థలు లేదా కేంద్ర ప్రభుత్వం పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా నిధులు సమకూర్చే లేదా నియంత్రించే సంస్థల్లోని నిర్దిష్ట పదవీధారులు కూడా ఈ పరిధిలోకి వస్తారు. ప్రభుత్వ ఆర్థిక సహాయం లేదా విదేశీ విరాళాలు పొందే మరికొన్ని సొసైటీలు, సంఘాలు, ట్రస్టులు చట్టం నిర్దేశించిన షరతుల ప్రకారం ఈ పరిధిలోకి వస్తాయి.

ప్రధానమంత్రికి పూర్తి మినహాయింపు లేదు. అయితే, అంతర్జాతీయ సంబంధాలు, బాహ్య లేదా అంతర్గత భద్రత, ప్రజా శాంతిభద్రతలు, అణుశక్తి, అంతరిక్షానికి సంబంధించిన ఆరోపణలపై లోక్‌పాల్ విచారణ జరపలేదు. ప్రధానమంత్రిపై ఇతర విచారణలు చేపట్టాలంటే పూర్తి ధర్మాసనం వాటిని పరిశీలించాలి; అందులోని సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల మంది ఆమోదించాలి. అటువంటి విచారణలు బహిరంగంగా కాకుండా రహస్యంగా (in camera) జరుగుతాయి. ఫిర్యాదును కొట్టివేస్తే, విచారణ రికార్డులను ప్రచురించకూడదు లేదా అందుబాటులో ఉంచకూడదు.

పార్లమెంటు సభ్యుల (MPs) విషయంలో, పార్లమెంటులో లేదా దాని కమిటీల్లో మాట్లాడిన ఏ విషయానికైనా లేదా వేసిన ఏ ఓటుకైనా సంబంధించి అధికరణం 105(2) కింద పార్లమెంటరీ ప్రత్యేకాధికారాల రక్షణ పొందే అంశాలను ఈ చట్టం మినహాయిస్తుంది. ఇది అవినీతి సంబంధిత చర్యల నుంచి సంపూర్ణ రక్షణ కాదు. సీతా సోరెన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2024 కేసులో, ప్రసంగం లేదా ఓటుతో ముడిపడిన లంచగొండితనానికి శాసనసభా ప్రత్యేకాధికారాలు రక్షణ కల్పించవని ఏడుగురు న్యాయమూర్తులతో కూడిన సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం తీర్పునిచ్చింది. తద్వారా పి.వి. నరసింహారావు వర్సెస్ స్టేట్, 1998 కేసులో ఇచ్చిన విరుద్ధ తీర్పును తోసిపుచ్చింది.

ఆరోపించిన నేరం జరిగిన నాటి నుంచి ఏడు సంవత్సరాలు గడిచిన తర్వాత దాఖలైన ఫిర్యాదుపై లోక్‌పాల్ విచారణ జరపలేదు. దీని అధికార పరిధి నేరం ఆధారంగా నిర్ణయించబడుతుంది; చట్టం నిర్దేశించిన పరిమితులకు లోబడి ఉంటుంది. ఇది ప్రతి ప్రభుత్వ సంస్థపై పర్యవేక్షణాధికారం కలిగిన సంస్థ కాదు. న్యాయమూర్తులు కేవలం ప్రభుత్వ పదవిలో ఉన్నారనే కారణంతో ఈ పరిధిలోకి రారు.

• ప్రధానమంత్రి: పరిధిలోకి వస్తారు; అయితే, కొన్ని విషయాలకు సంబంధించిన మినహాయింపులు, ప్రత్యేక ప్రక్రియాపరమైన రక్షణలు వర్తిస్తాయి.
• పార్లమెంటు సభ్యులు (MPs): రాజ్యాంగపరమైన ప్రత్యేకాధికారాలు వర్తించే శాసనసభా కార్యకలాపాలకు రక్షణ ఉంటుంది; లంచాలు స్వీకరించడానికి కాదు.
• రాష్ట్ర మంత్రులు, రాష్ట్ర అధికారులు: సాధారణంగా సంబంధిత రాష్ట్ర వ్యవస్థ పరిధిలోకి వస్తారు. కేవలం రాష్ట్ర పదవిలో ఉన్నంత మాత్రాన కేంద్ర లోక్‌పాల్ పరిధిలోకి రారు.

4. విచారణ, దర్యాప్తు మరియు అభియోగ నిర్వహణ

ఫిర్యాదు అందిన తర్వాత, అందులోని ఆరోపణ తన అధికార పరిధిలోకి వస్తుందో లేదో లోక్‌పాల్ పరిశీలిస్తుంది. తదుపరి చర్యలు చేపట్టాలని నిర్ణయిస్తే, ప్రథమ దృష్ట్యా కేసు ఉన్నదో లేదో నిర్ధారించడానికి తన విచారణ విభాగం ద్వారా లేదా CBI సహా మరొక సంస్థ ద్వారా ప్రాథమిక విచారణకు ఆదేశించవచ్చు. ఇప్పటికే ప్రథమ దృష్ట్యా కేసు ఉన్నప్పుడు, చట్టంలో నిర్దేశించిన రక్షణ నిబంధనలకు లోబడి దర్యాప్తునకు ఆదేశించవచ్చు.

కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారులకు సంబంధించి, కేంద్ర నిఘా సంఘం (CVC) భాగస్వామ్యంతో కేసులను నివేదించే యంత్రాంగాన్ని ఈ చట్టం ఏర్పాటు చేసింది. గ్రూప్ A, గ్రూప్ B అధికారులకు సంబంధించిన ప్రాథమిక విచారణ ఫలితాలను CVC లోక్‌పాల్‌కు నివేదిస్తుంది. గ్రూప్ C, గ్రూప్ D అధికారులకు సంబంధించిన విషయాల్లో మాత్రం తనకు వర్తించే చట్టం ప్రకారం చర్యలు చేపడుతుంది. అందువల్ల, లోక్‌పాల్ చట్టం పరిధిలోకి రావడం అంటే ప్రక్రియలోని ప్రతి దశనూ లోక్‌పాల్ నేరుగా నిర్వహిస్తుందని అర్థం కాదు.

ప్రాథమిక విచారణ సాధారణంగా 90 రోజుల్లో పూర్తికావాలి. కారణాలను నమోదు చేసి, మరో 90 రోజుల వరకు అదనపు వ్యవధిని అనుమతించవచ్చు. దర్యాప్తు సాధారణంగా ఆరు నెలల్లో పూర్తికావాలి; ప్రతిసారీ ఆరు నెలల వరకు గడువు పొడిగించడానికి లిఖితపూర్వక కారణాలు అవసరం. దర్యాప్తు నివేదికను పరిశీలించిన తర్వాత, లోక్‌పాల్ నిర్దేశిత యంత్రాంగం ద్వారా అభియోగ నిర్వహణను ప్రారంభించవచ్చు, శాఖాపరమైన చర్యలను సిఫార్సు చేయవచ్చు లేదా ఆ వ్యవహారాన్ని ముగించవచ్చు.

నిర్దిష్ట విచారణ ప్రయోజనాల కోసం వ్యక్తులను హాజరుకావాలని సమన్లు జారీ చేయడం, పత్రాలను సమర్పించాలని కోరడం సహా సివిల్ న్యాయస్థానానికి ఉండే తరహా అధికారాలు లోక్‌పాల్‌కు ఉన్నాయి. తాను నివేదించిన కేసుల్లో CBIపై లోక్‌పాల్ పర్యవేక్షణాధికారాన్ని వినియోగిస్తుంది. అటువంటి కేసులను దర్యాప్తు చేస్తున్న అధికారులను దాని ఆమోదం లేకుండా బదిలీ చేయరాదు. అభియోగ నిర్వహణకు అనుమతి, సోదాలు, అవినీతి ద్వారా సమకూరినవిగా అనుమానిస్తున్న ఆస్తుల జప్తునకు సంబంధించిన అధికారాలను కూడా ఈ చట్టం కల్పిస్తుంది. అయితే, నేరం రుజువైందో లేదో నిర్ధారించడం, శిక్ష విధించడం అధికార పరిధి కలిగిన న్యాయస్థానాల బాధ్యత; లోక్‌పాల్ స్వయంగా వీటిని నిర్ణయించదు.

• ఈ చట్టం విచారణ విభాగం, అభియోగ నిర్వహణ విభాగం ఏర్పాటుకు వీలు కల్పిస్తుంది.
• ఒక ప్రభుత్వ ఉద్యోగి తన పదవిలో కొనసాగడం వల్ల విచారణకు విఘాతం కలిగే అవకాశం ఉన్నప్పుడు, ఆ ఉద్యోగిని బదిలీ చేయాలని లేదా సస్పెండ్ చేయాలని లోక్‌పాల్ సిఫార్సు చేయవచ్చు.
• ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు నేర విచారణలను నిర్వహిస్తాయి; లోక్‌పాల్ స్వయంగా నేర విచారణ జరిపే న్యాయస్థానం కాదు.

5. లోకాయుక్తలు, జవాబుదారీతనం మరియు అమలులో సవాళ్లు

లోకాయుక్త లేని రాష్ట్రాలు ఈ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన ఒక సంవత్సరంలోపు రాష్ట్ర చట్టం ద్వారా లోకాయుక్తను ఏర్పాటు చేయాలని సెక్షన్ 63 నిర్దేశించింది. కేంద్ర చట్టం అన్ని రాష్ట్రాలకూ పూర్తిగా ఒకే విధమైన సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని నిర్బంధంగా విధించలేదు. ఫలితంగా, నియామక విధానాలు, ముఖ్యమంత్రులను అధికార పరిధిలో చేర్చడం, దర్యాప్తు ఏర్పాట్లు, అమలు అధికారాల విషయంలో రాష్ట్రాల మధ్య తేడాలు ఉన్నాయి. లోకాయుక్త అనేది లోక్‌పాల్‌కు శాఖ కాదు; లోకాయుక్త నిర్ణయాలపై అప్పీళ్లను విచారించే అధికారం కూడా లోక్‌పాల్‌కు లేదు.

లోక్‌పాల్ రాష్ట్రపతికి వార్షిక నివేదికను సమర్పిస్తుంది. రాష్ట్రపతి ఆ నివేదికను పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు ఉంచేలా చేస్తారు. నివేదికలను ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచడం, కారణసహిత నిర్ణయాలు తీసుకోవడం, న్యాయ సమీక్ష సంస్థాగత జవాబుదారీతనానికి తోడ్పడతాయి. సంస్థ స్వతంత్రతను విధానపరమైన నిష్పాక్షికత, చట్టబద్ధమైన నిర్ణయ ప్రక్రియకు రక్షణ, దురుద్దేశపూర్వక ఫిర్యాదుల నుంచి రక్షణ చర్యలతో సమతుల్యం చేయాలి.

నియామకాల్లో జాప్యం, ఖాళీలు, ప్రజల్లో అవగాహన, ఫిర్యాదు ప్రక్రియ అందుబాటు, బాహ్య దర్యాప్తు సంస్థలపై ఆధారపడటం అమలులో ఎదురయ్యే ప్రధాన సమస్యలు. రెండవ పరిపాలనా సంస్కరణల సంఘం తన ‘పాలనలో నైతికత’ నివేదికలో విస్తృతమైన నిష్ఠా వ్యవస్థ అవసరాన్ని నొక్కిచెప్పింది. పారదర్శక ప్రభుత్వ కొనుగోళ్లు, అవినీతిని వెల్లడించేవారికి రక్షణ, పౌర సేవా పత్రాలు, శాఖాపరమైన నిఘా, సత్వర న్యాయ విచారణలతో కలిసి పనిచేసినప్పుడు అంబుడ్స్‌మన్ అత్యుత్తమ ఫలితాలను సాధిస్తుంది. పరీక్ష సమాధానాల్లో ఒక సంస్థను ఏర్పాటు చేయడానికి, అది కార్యాచరణపరంగా సమర్థవంతంగా పనిచేసేలా చూడటానికి మధ్య ఉన్న తేడాను స్పష్టంగా చూపాలి.

• 2016 సవరణ ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల ఆస్తులు, అప్పుల ప్రకటనలకు సంబంధించిన చట్టబద్ధ వ్యవస్థను సవరించింది.
• లోక్‌పాల్, CVC, CBI, శాఖాపరమైన నిఘా వ్యవస్థలు, రాష్ట్ర లోకాయుక్తలు పరస్పరం అనుసంధానమై ఉన్నప్పటికీ, చట్టపరంగా వేర్వేరు పాత్రలు కలిగిన జవాబుదారీతన వ్యవస్థగా పనిచేస్తాయి.

సాధన ప్రశ్నలు