రాజ్యాంగ చరిత్ర

1. కంపెనీ పాలన మరియు పార్లమెంటరీ నియంత్రణ ఆరంభం

1765లో బెంగాల్, బిహార్, ఒరిస్సాల దివానీ హక్కులను కంపెనీ పొందడంతో దాని రెవెన్యూ, పాలనా బాధ్యతలు విస్తరించాయి. ఆర్థిక ఇబ్బందులు, పరిపాలనలో అధికార దుర్వినియోగాలు, రాజకీయ ఆందోళనలు బ్రిటిష్ పార్లమెంటు జోక్యానికి దారితీశాయి. ఈ తొలి చట్టాలు సామ్రాజ్య అధికారాన్ని నియంత్రించాయి; అవి భారతీయుల సమ్మతిపై ఆధారపడిన రాజ్యాంగాలు కావు.

రెగ్యులేటింగ్ చట్టం, 1773 బెంగాల్ గవర్నర్‌ను బెంగాల్ గవర్నర్-జనరల్‌గా నియమించి, ఆయనకు సహాయంగా నలుగురు సభ్యులతో కూడిన మండలిని ఏర్పాటు చేసింది. వారెన్ హేస్టింగ్స్ ఈ పదవిని చేపట్టిన మొదటి వ్యక్తి. నిర్దిష్ట అంశాల్లో, ముఖ్యంగా యుద్ధం, శాంతికి సంబంధించిన విషయాల్లో బొంబాయి, మద్రాసులను బెంగాల్‌కు అధీనంగా ఉంచారు. ఈ చట్టం కలకత్తాలో సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటుకు కూడా వీలు కల్పించింది; అది 1774లో స్థాపించబడింది. న్యాయ, కార్యనిర్వాహక అధికారాల మధ్య పరిధులు స్పష్టంగా లేకపోవడంతో వివాదాలు తలెత్తాయి. 1781 నాటి సవరణ చట్టం వీటిని కొంతవరకు పరిష్కరించింది.

పిట్స్ ఇండియా చట్టం, 1784 పౌర, సైనిక, రెవెన్యూ వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించడానికి నియంత్రణ మండలిని (Board of Control) ప్రవేశపెట్టింది. వాణిజ్య నిర్వహణ మాత్రం డైరెక్టర్ల మండలి (Court of Directors) ఆధీనంలోనే కొనసాగింది. ఈ ఏర్పాటును సాధారణంగా ద్వంద్వ నియంత్రణ అంటారు. దీనిని 1919లో ప్రావిన్సులలో ప్రవేశపెట్టిన ద్వంద్వ పాలనతో పొరబడకూడదు.

చార్టర్ చట్టం, 1813 కంపెనీకి భారతదేశంలో ఉన్న వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యాన్ని రద్దు చేసింది; అయితే తేయాకు వ్యాపారాన్ని, చైనాతో వాణిజ్యాన్ని మినహాయించింది. చార్టర్ చట్టం, 1833 కంపెనీకి మిగిలి ఉన్న వాణిజ్య కార్యకలాపాలను కూడా రద్దు చేసి, బెంగాల్ గవర్నర్-జనరల్‌ను భారత గవర్నర్-జనరల్‌గా మార్చింది; విలియం బెంటింక్ ఈ పదవిని చేపట్టిన మొదటి వ్యక్తి. ఈ చట్టం శాసనాధికారాన్ని కేంద్రీకరించింది. చార్టర్ చట్టం, 1853 గవర్నర్-జనరల్ మండలిలో శాసన, కార్యనిర్వాహక విధులను వేరు చేసి, పోటీ పరీక్షల ద్వారా సివిల్ సర్వీసుల్లో నియామకాలకు మార్గం సుగమం చేసింది. అనంతరం 1854 నాటి మెకాలే కమిటీ ఈ నియామక విధానానికి రూపకల్పన చేసింది.

2. బ్రిటిష్ రాజసింహాసన పాలన, పరిమిత భారతీయ ప్రాతినిధ్యం

1857 తిరుగుబాటు అనంతరం, భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1858 కంపెనీ పాలనను అంతం చేసి, పాలనను బ్రిటిష్ రాజసింహాసనానికి బదిలీ చేసింది. అంతకుముందున్న నియంత్రణ వ్యవస్థ స్థానంలో, భారత మండలి సహకారంతో పనిచేసే భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి వ్యవస్థ ఏర్పడింది. గవర్నర్-జనరల్ బ్రిటిష్ రాజసింహాసన ప్రతినిధిగా కూడా వ్యవహరించారు; ఈ హోదాలో ఆయనను సాధారణంగా వైస్రాయ్ అని పిలిచేవారు. లార్డ్ కానింగ్ మొదటి వైస్రాయ్.

భారత మండళ్ల చట్టం, 1861 నామినేట్ చేసిన భారతీయులను శాసన కార్యకలాపాల్లో భాగస్వాములను చేసి, బొంబాయి, మద్రాసులకు శాసనాధికారాలను పునరుద్ధరించింది. ఇది శాఖల కేటాయింపు విధానాన్ని (పోర్ట్‌ఫోలియో వ్యవస్థ) గుర్తించి, అత్యవసర పరిస్థితుల్లో ఆర్డినెన్సులు జారీ చేసే అధికారాన్ని గవర్నర్-జనరల్‌కు కల్పించింది. ప్రాతినిధ్యం పరిమితంగానే కొనసాగింది: నామినేషన్ విధానం బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని గానీ, ప్రజా సార్వభౌమాధికారాన్ని గానీ నెలకొల్పలేదు.

భారత మండళ్ల చట్టం, 1892 శాసన మండళ్లను విస్తరించి, పరిమితులకు లోబడి బడ్జెట్‌లపై చర్చించడానికి, ప్రశ్నలు అడగడానికి అనుమతించింది. నిర్దిష్ట సంస్థల సిఫారసుల ద్వారా పరోక్ష ఎన్నిక అంశాన్ని ప్రవేశపెట్టినా, దానిని ఎన్నికగా స్పష్టంగా పేర్కొనలేదు. మోర్లే–మింటో సంస్కరణలతో ముడిపడిన భారత మండళ్ల చట్టం, 1909 మండళ్లను విస్తరించి, ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను ప్రవేశపెట్టింది. కేంద్ర శాసనసభలో అధికార సభ్యుల మెజారిటీ కొనసాగింది. ఈ సంస్కరణలు భాగస్వామ్యాన్ని విస్తృతం చేస్తూనే, మత ప్రాతిపదికన ప్రాతినిధ్యాన్ని సంస్థాగతం చేశాయి.

3. 1919, 1935 చట్టాలు: సార్వభౌమాధికారం లేని అధికార వికేంద్రీకరణ

భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1919 మాంటేగు–చెమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణలను అమలు చేసింది. ఇది ప్రావిన్సులలో ద్వంద్వ పాలనను ప్రవేశపెట్టింది: విద్య, ప్రజారోగ్యం వంటి బదిలీ చేసిన అంశాలను ప్రావిన్షియల్ శాసనసభలకు బాధ్యత వహించే మంత్రులు నిర్వహించగా, పోలీసు, ఆర్థిక వ్యవహారాలు సహా రిజర్వు చేసిన అంశాలు గవర్నర్, కార్యనిర్వాహక మండలి సభ్యుల ఆధీనంలోనే కొనసాగాయి. ఇది కేంద్రంలో ద్విసభా శాసన వ్యవస్థను కూడా ప్రవేశపెట్టింది. అయితే, కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం శాసన వ్యవస్థకు బాధ్యత వహించకుండా కొనసాగింది.

భారతీయ సభ్యులెవరూ లేకుండా 1927లో నియమించిన సైమన్ కమిషన్ రాజ్యాంగ ఏర్పాట్ల పనితీరును సమీక్షించింది. దానికి వ్యతిరేకంగా వెల్లువెత్తిన నిరసనలు, 1930–32 నాటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు, తదనంతర బ్రిటిష్ ప్రతిపాదనలు భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935కు నేపథ్యంగా నిలిచాయి. భారతీయుల రాజ్యాంగపరమైన డిమాండ్లు ఈ అధికారిక ప్రక్రియలతో సంబంధం లేకుండా స్వతంత్రంగా, తరచూ వాటికి వ్యతిరేకంగా అభివృద్ధి చెందాయి.

1935 చట్టం ప్రావిన్సులలో ద్వంద్వ పాలనను రద్దు చేసి, ప్రావిన్షియల్ స్వయంప్రతిపత్తిని ప్రవేశపెట్టింది. ఈ ఏర్పాటు కింద 1937 ఎన్నికల అనంతరం మంత్రివర్గాలు అధికారంలోకి వచ్చాయి. అయినప్పటికీ, గవర్నర్లు విచక్షణాధికారాలను, ప్రత్యేక బాధ్యతలను కలిగి ఉండటం వల్ల బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం పరిమితులకు లోనైంది. బ్రిటిష్ భారత ప్రావిన్సులు, స్వదేశీ సంస్థానాలతో కూడిన అఖిల భారత సమాఖ్యను ఈ చట్టం ప్రతిపాదించింది. అయితే, తగిన సంఖ్యలో స్వదేశీ సంస్థానాలు సమాఖ్యలో చేరకపోవడంతో అది ఏర్పాటు కాలేదు.

ఈ చట్టం కేంద్రంలో ద్వంద్వ పాలనకు నిబంధనలు కల్పించింది. అయితే, సమాఖ్య పథకం అమలులోకి రాకపోవడంతో అది ఎన్నడూ అమలు కాలేదు. సమాఖ్య, ప్రావిన్షియల్, ఉమ్మడి జాబితాల ద్వారా శాసన అంశాలను విభజించి, అవశిష్ట శాసనాధికారం కేటాయింపును గవర్నర్-జనరల్ విచక్షణకు వదిలివేసింది. సమాఖ్య న్యాయస్థానం 1937లో పనిచేయడం ప్రారంభించింది. రాజ్యాంగంపై ఈ చట్టం సంస్థాగత ప్రభావం గణనీయంగా ఉన్నప్పటికీ, ఇందులో సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు, సార్వభౌమాధికారం కలిగిన ఎన్నికైన శాసన వ్యవస్థ, భాగం IIIతో పోల్చదగిన, న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోగల ప్రాథమిక హక్కుల వ్యవస్థ లేవు.

4. జాతీయవాద రాజ్యాంగ భావనలు మరియు అధికార బదిలీ

రాజ్యాంగ వికాసం కేవలం బ్రిటిష్ వారు వరుసగా కల్పించిన రాయితీల సమాహారం కాదు. మోతీలాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షతన ఏర్పాటైన కమిటీ రూపొందించిన 1928 నెహ్రూ నివేదిక అధినివేశ ప్రతిపత్తి (డొమినియన్ హోదా), బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం, ప్రాథమిక హక్కులను ప్రతిపాదించింది. 1931 కరాచీ కాంగ్రెస్ తీర్మానం పౌర స్వేచ్ఛలను సామాజిక, ఆర్థిక కట్టుబాట్లతో అనుసంధానించింది. ఈ చొరవలు హక్కులు, సంక్షేమాన్ని రాజ్యాంగ ప్రధాన ప్రాధాన్యాలుగా స్థిరపరచడంలో తోడ్పడ్డాయి.

ఎం. ఎన్. రాయ్ 1934లో రాజ్యాంగ పరిషత్తు ఆలోచనను ముందుకు తెచ్చారు. కాంగ్రెస్ 1935లో రాజ్యాంగ పరిషత్తును ఏర్పాటు చేయాలని అధికారికంగా డిమాండ్ చేసింది. 1940 ఆగస్టు ప్రతిపాదన భవిష్యత్ రాజ్యాంగ పథక రూపకల్పనలో భారతీయుల పాత్రను గుర్తించింది. 1942 క్రిప్స్ ప్రతిపాదనలు యుద్ధానంతరం రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించుకునే అవకాశాన్ని కల్పిస్తామని పేర్కొన్నప్పటికీ, అంగీకారాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాయి.

1946 నాటి క్యాబినెట్ మిషన్ ప్రణాళిక రాజ్యాంగ పరిషత్తు ఏర్పాటుకు రూపరేఖలను అందించింది. దాని ప్రతిపాదిత సభ్యుల సంఖ్య 389: గవర్నర్ల పాలిత ప్రావిన్సుల నుంచి 292 మంది ప్రతినిధులు, చీఫ్ కమిషనర్ల పాలిత ప్రావిన్సుల నుంచి నలుగురు, సంస్థానాల నుంచి 93 మంది. ప్రావిన్సుల ప్రతినిధులను శాసనసభలు నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో ఏక బదిలీ ఓటు ద్వారా పరోక్షంగా ఎన్నుకున్నాయి; సంస్థానాల ప్రతినిధులను నామినేట్ చేయాలని నిర్ణయించారు.

భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం, 1947 ద్వారా 15 ఆగస్టు 1947 నుంచి భారతదేశం, పాకిస్తాన్ స్వతంత్ర డొమినియన్లుగా ఏర్పడ్డాయి. ఈ చట్టం సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధిపత్యాన్ని అంతం చేసి, రాజ్యాంగాలను రూపొందించే అధికారాన్ని ఆయా దేశాల రాజ్యాంగ పరిషత్తులకు కల్పించింది. కొత్త రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చే వరకు, తగిన మార్పులతో స్వీకరించిన భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 ప్రకారం భారతదేశ పాలన కొనసాగింది. విభజన కారణంగా భారత రాజ్యాంగ పరిషత్తు సభ్యుల సంఖ్య 299కి తగ్గింది.

5. రాజ్యాంగ నిర్మాణం మరియు గణతంత్ర వ్యవస్థగా పరివర్తన

రాజ్యాంగ పరిషత్తు తొలిసారిగా 9 డిసెంబర్ 1946న సమావేశమైంది. సచ్చిదానంద సిన్హా తాత్కాలిక అధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించారు; 11 డిసెంబర్‌న రాజేంద్ర ప్రసాద్ దాని అధ్యక్షుడయ్యారు. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ 13 డిసెంబర్ 1946న లక్ష్యాల తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు; దానిని 22 జనవరి 1947న ఆమోదించారు. ఇది అందించిన పునాది సూత్రాలు అనంతరం రాజ్యాంగ ప్రవేశికలో ప్రతిబింబించాయి.

వివిధ కమిటీలు సవివరమైన రూపకల్పన బాధ్యతలను నిర్వహించాయి. కేంద్ర అధికారాల కమిటీకి, కేంద్ర రాజ్యాంగ కమిటీకి నెహ్రూ అధ్యక్షత వహించారు. ప్రావిన్సుల రాజ్యాంగ కమిటీకి, ప్రాథమిక హక్కులు, అల్పసంఖ్యాక వర్గాలు, గిరిజన మరియు మినహాయించబడిన ప్రాంతాలపై సలహా కమిటీకి వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ అధ్యక్షత వహించారు. 29 ఆగస్టు 1947న నియమించిన ముసాయిదా కమిటీకి బి. ఆర్. అంబేడ్కర్ అధ్యక్షత వహించారు. బి. ఎన్. రావు రాజ్యాంగ సలహాదారుగా పనిచేశారు; ఆయన ముసాయిదా కమిటీ సభ్యుడు కాదు.

రాజ్యాంగ పరిషత్తు రెండు సంవత్సరాల పదకొండు నెలల పద్దెనిమిది రోజులపాటు చర్చలు జరిపింది. 26 నవంబర్ 1949న రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించింది; 24 జనవరి 1950న 284 మంది సభ్యులు దానిపై సంతకాలు చేశారు. 1930లో స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని పాటించిన సందర్భానికి గుర్తుగా, రాజ్యాంగంలోని అత్యధిక నిబంధనలు 26 జనవరి 1950న అమలులోకి వచ్చాయి. మూల రాజ్యాంగంలో 395 అధికరణలు, ఎనిమిది షెడ్యూళ్లు ఉన్నాయి.

రాజ్యాంగానికి అధికారం బ్రిటిష్ శాసనం నుంచి కాకుండా, ‘భారత ప్రజలమైన మేము’ అనే ప్రజాధికార భావన నుంచి సంక్రమించింది. పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానం, సమాఖ్య సంస్థలు, పరిపాలనా కొనసాగింపులతోపాటు అధికరణ 326 కింద సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు, న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోగల ప్రాథమిక హక్కులు, న్యాయ సమీక్షలను సమన్వయం చేశారు. అధికరణ 372 రాజ్యాంగానికి లోబడి అప్పటికే ఉన్న చట్టాల కొనసాగింపునకు వీలు కల్పించి, చట్టపరమైన శూన్యత ఏర్పడకుండా నిరోధించింది.

రాజ్యాంగ చరిత్ర సంస్థల మూలాలను వివరించడంలో సహాయపడుతుంది; అయితే అది ఒక్కటే ప్రస్తుత రాజ్యాంగ అర్థాన్ని నిర్ణయించదు. కేశవానంద భారతి వర్సెస్ కేరళ రాష్ట్రం (1973) కేసులో, అధికరణ 368 కింద పార్లమెంటుకు ఉన్న సవరణాధికారం రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపాన్ని నాశనం చేయరాదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. అనంతర కాలంలో రూపొందిన ఈ సిద్ధాంతం రాజ్యాంగ నిర్మాణ ప్రక్రియ ద్వారా స్థాపితమైన రాజ్యాంగ వ్యవస్థను పరిరక్షిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు