ప్రధాన లక్షణాలు

1. లిఖిత, సమగ్ర, సర్వోన్నత రాజ్యాంగం

భారతదేశానికి లిఖితపూర్వకమైన, అసాధారణంగా విపులమైన రాజ్యాంగం ఉంది. ఇది ప్రభుత్వ సంస్థలను ఏర్పాటు చేస్తుంది, అధికారాలను పంపిణీ చేస్తుంది, హక్కులను పరిరక్షిస్తుంది, సామాజిక పరివర్తనకు లక్ష్యాలను నిర్దేశిస్తుంది. భారతదేశ వైవిధ్యం, పరిపాలనాపరమైన వివరాలను చేర్చడం, కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రెండింటికీ సంబంధించిన నిబంధనలు, వెనుకబడిన వర్గాలకు రక్షణలు కల్పించడం వంటి అంశాలు రాజ్యాంగ విస్తృతికి కారణాలు. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలకు భిన్నంగా, భారతదేశంలో సాధారణంగా ఒక్కో రాష్ట్రానికి ప్రత్యేక రాజ్యాంగం ఉండదు. జమ్మూ కశ్మీర్‌కు సంబంధించి గతంలో ఉన్న ప్రత్యేక రాజ్యాంగ వ్యవస్థను 2019లో మౌలికంగా మార్చారు.

రాజ్యాంగమే సర్వోన్నతమైనది: శాసన వ్యవస్థలు, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలు, న్యాయస్థానాలు తమ అధికారాన్ని రాజ్యాంగం నుంచే పొందుతాయి. ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధంగా ఉన్న చట్టాలు, ఆ విరుద్ధత ఉన్న మేరకు చెల్లవని అధికరణం 13 నిర్దేశిస్తుంది. రాజ్యాంగపరమైన అధికారాల పంపిణీ శాసన నిర్మాణాధికార పరిధిని పరిమితం చేస్తుంది. కార్యనిర్వాహక చర్యలు రాజ్యాంగపరమైన, చట్టపరమైన నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉండాలి. అందువల్ల పార్లమెంటు శక్తిమంతమైనదే అయినప్పటికీ, చట్టపరంగా అపరిమిత అధికారాలు కలిగినది కాదు.

రాజ్యాంగ నిర్మాతలు విదేశీ నమూనాలను యాంత్రికంగా అనుకరించకుండా, భారతదేశ అవసరాలకు అనుగుణంగా స్వీకరించారు. పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానం ప్రధానంగా బ్రిటిష్ సంప్రదాయాల నుంచి స్వీకరించబడింది; ప్రాథమిక హక్కులు, న్యాయ సమీక్షపై అమెరికా ప్రభావం ఉంది; ఆదేశిక సూత్రాలకు ఐర్లాండ్ స్ఫూర్తినిచ్చింది; ఉమ్మడి జాబితాపై ఆస్ట్రేలియా ప్రభావం ఉంది. భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 సంస్థాగత, పరిపాలనాపరమైన పునాదులను గణనీయంగా సమకూర్చింది. అయితే, ఈ ప్రభావాల ఆధారంగా రూపొందిన భారత రాజ్యాంగ నిబంధనలు ఎలా అమలవ్వాలనేది ఆ విదేశీ ప్రభావాలు నిర్ణయించవు.

• లిఖిత రాజ్యాంగం అంటే ప్రతి రాజ్యాంగ ఆచరణ క్రోడీకరించబడిందని కాదు: ప్రభుత్వ ఏర్పాటు, పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల నిర్వహణను సంప్రదాయాలు కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి.
• పీఠిక రాజ్యాంగ లక్ష్యాలను వ్యక్తపరుస్తుంది; అయితే అది శాసనాధికారానికి స్వతంత్ర మూలం కాదు.

2. పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానంతో కూడిన ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం

భారతదేశంలో రాజ్యాధినేత వంశపారంపర్య వారసత్వం ద్వారా పదవిని చేపట్టకుండా, ఎన్నిక ద్వారా ఆ పదవిని పొందుతారు కాబట్టి భారతదేశం ఒక గణతంత్రం. ప్రజాస్వామ్యం ప్రాతినిధ్య సంస్థలు, రాజకీయ సమానత్వం, నిర్ణీత కాలవ్యవధుల్లో ఎన్నికలు, రాజకీయ భాగస్వామ్యానికి రాజ్యాంగపరమైన రక్షణలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. రాజ్యాంగం అనుమతించిన అనర్హతలకు లోబడి, లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికల్లో వయోజన ఓటు హక్కును అధికరణం 326 కల్పిస్తుంది. 61వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1988 ఓటు హక్కు వయస్సును 21 నుంచి 18కి తగ్గించింది.

కేంద్ర స్థాయిలో రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగ అధినేతగా ఉంటారు; ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి రాజకీయ కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని వినియోగిస్తుంది. అధికరణం 74 మంత్రిమండలి సహాయం, సలహాకు సంబంధించిన నిబంధనను కల్పిస్తుంది. మంత్రిమండలి ఇచ్చిన సలహాను ఒకసారి పునఃపరిశీలించాలని రాష్ట్రపతి కోరవచ్చు. అయితే, పునఃపరిశీలన అనంతరం ఇచ్చిన సలహా ప్రకారమే రాష్ట్రపతి వ్యవహరించాలి. అధికరణం 75(3) ప్రకారం, మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది; పార్లమెంటు మొత్తానికి కాదు.

పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానంలో శాసన, కార్యనిర్వాహక శాఖల్లోని వ్యక్తుల మధ్య కఠినమైన విభజనకు బదులుగా, ఆ రెండు శాఖల మధ్య సన్నిహిత సంబంధం ఉంటుంది. మంత్రులు సాధారణంగా శాసనసభలో సభ్యులై ఉంటారు; వరుసగా ఆరు నెలలపాటు పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాని మంత్రి తన పదవిని కోల్పోతారు. అధికరణాలు 163, 164 కింద రాష్ట్రాలు కూడా స్థూలంగా ఇదే తరహా విధానాన్ని అనుసరిస్తాయి. అయితే, గవర్నర్లకు రాజ్యాంగం గుర్తించిన కొన్ని అంశాల్లో విచక్షణాధికారాలు ఉంటాయి. శాసనపరమైన పరిశీలన, ప్రశ్నలు, కమిటీలు, విశ్వాస నిర్ధారణ ప్రక్రియలు జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించడానికి తోడ్పడతాయి.

• ప్రజాస్వామ్యం అంటే ప్రతి రాజ్యాంగ పదవికీ ప్రత్యక్ష ఎన్నిక జరగాలని కాదు: రాష్ట్రపతి పరోక్షంగా ఎన్నికవుతారు.
• గణతంత్రం, ప్రజాస్వామ్యం వేర్వేరు భావనలు; రాజ్యాధినేత ఎన్నిక కావడం ఒక్కటే ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వానికి హామీ ఇవ్వదు.

3. బలమైన కేంద్రంతో కూడిన సమాఖ్య ప్రభుత్వం

అధికరణం 1 భారతదేశాన్ని రాష్ట్రాల సమాఖ్యగా వర్ణిస్తుంది. రెండు ప్రధాన స్థాయిలలో ప్రభుత్వాలు, లిఖితమైన మరియు సర్వోన్నతమైన రాజ్యాంగం, శాసనాధికారాల పంపిణీ, స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ, సమాఖ్య నిబంధనలను సవరించడానికి ప్రత్యేక ప్రక్రియలు సమాఖ్య లక్షణాల్లో భాగంగా ఉంటాయి. అధికరణం 246, ఏడవ షెడ్యూల్ అంశాలను కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాలుగా విభజిస్తాయి. అధికరణం 246A వస్తు సేవల పన్నుకు సంబంధించిన శాసనాధికారాలకు ప్రత్యేకంగా రాజ్యాంగ ప్రాతిపదికను కల్పిస్తుంది.

అయినప్పటికీ, కేంద్రం తులనాత్మకంగా బలమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. అధికరణం 246Aకు లోబడి, అధికరణం 248 కింద పార్లమెంటుకు అవశిష్ట శాసనాధికారం ఉంటుంది. అధికరణం 249 కింద జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా రాజ్యసభ తీర్మానం చేయడం సహా, నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశాలపై పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చు. అధికరణం 3 కింద పార్లమెంటు రాష్ట్రాల సరిహద్దులను లేదా పేర్లను మార్చవచ్చు: సంబంధిత రాష్ట్ర శాసనసభకు తన అభిప్రాయాలను తెలియజేసే అవకాశం తప్పనిసరిగా ఇవ్వాలి; అయితే, దాని సమ్మతి తప్పనిసరి కాదు.

ఏక పౌరసత్వం, ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ, అఖిల భారత సర్వీసులు, అత్యవసర పరిస్థితులకు సంబంధించిన నిబంధనలు కేంద్రీకరణకు దోహదపడే ఇతర లక్షణాలు. రాజ్యసభలో అన్ని రాష్ట్రాలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం లేదు. అయినప్పటికీ, ఈ లక్షణాలు రాష్ట్రాలను కేంద్రానికి చెందిన కేవలం పరిపాలనా సంస్థలుగా మార్చవు. ఎస్. ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994) కేసులో, సమాఖ్య వ్యవస్థ రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగమని సుప్రీంకోర్టు ధ్రువీకరించింది; అధికరణం 356 కింద జారీ చేసే ప్రకటనలను న్యాయ సమీక్షకు లోబరిచింది. భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ రాజ్యాంగ రక్షణ కలిగిన రాష్ట్ర అధికారాలను సహకారం, జాతీయ సమన్వయ యంత్రాంగాలతో మేళవిస్తుంది.

• ఏక పౌరసత్వం అంటే రాష్ట్రానికి ప్రత్యేకమైన రాజ్యాంగపరమైన పౌరసత్వం ఉండదని అర్థం.
• బలమైన కేంద్రం ఉన్నంత మాత్రాన సమాఖ్య వ్యవస్థ లేకుండా పోదు; అర్ధ సమాఖ్య వంటి పదాలు విశ్లేషణాత్మక వర్ణనలే తప్ప రాజ్యాంగంలో ఉపయోగించిన పదాలు కావు.

4. హక్కులు, సంక్షేమం, లౌకికవాదం మరియు రాజ్యాంగపరమైన పౌరసత్వం

భాగం IIIలో న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోగల ప్రాథమిక హక్కులు ఉన్నాయి. ఇవి సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, మత స్వాతంత్ర్యం, ఇతర ప్రయోజనాలను పరిరక్షిస్తాయి. అయితే, వీటి పరిధి, వీటిపై విధించడానికి అనుమతించిన పరిమితులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కును అధికరణం 32 హామీ ఇస్తుంది. అధికరణం 226 కింద హైకోర్టులకు మరింత విస్తృతమైన రిట్ అధికార పరిధి ఉంది; ఇది ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఇతర చట్టబద్ధమైన హక్కులకూ వర్తిస్తుంది. అధికరణం 19లోని స్వేచ్ఛలతో సహా కొన్ని హక్కులు పౌరులకు మాత్రమే పరిమితం; అధికరణాలు 14, 21 పౌరసత్వంతో నిమిత్తం లేకుండా వ్యక్తులను మరింత విస్తృతంగా పరిరక్షిస్తాయి.

భాగం IVలో రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రాలు ఉన్నాయి. అధికరణం 37 ప్రకారం వీటిని న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోలేము. అయినప్పటికీ, దేశ పరిపాలనలో ఇవి మౌలికమైనవని పేర్కొంటూ, చట్టాల రూపకల్పనలో వీటిని అన్వయించాలని రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. ఇవి సంక్షేమం, సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయం, సంస్థాగత లక్ష్యాలను ప్రోత్సహిస్తాయి. అధికరణం 51A కింద ఉన్న ప్రాథమిక విధులు, హక్కులకు, ఆదేశిక సూత్రాలకు అనుబంధంగా ఉంటాయి. ఇవి భాగం IVAలో ఉన్నాయనే కారణంతో మాత్రమే సాధారణంగా రిట్ ద్వారా అమలు చేయించలేము; అయితే, చట్టాల ద్వారా వీటికి ఆచరణాత్మక రూపం కల్పించవచ్చు.

భారత లౌకికవాదం అంతరాత్మ స్వేచ్ఛను, మత స్వాతంత్ర్యాన్ని పరిరక్షిస్తూనే, రాజ్యాంగం అనుమతించిన నియంత్రణకు, సామాజిక సంస్కరణలకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. సమానత్వం, అల్పసంఖ్యాక వర్గాల రక్షణలకు సంబంధించిన నిబంధనలతో పాటు అధికరణాలు 25–28 ఇందులో ప్రధానమైనవి. 1976లో ప్రవేశికలో లౌకికవాదం అనే పదాన్ని చేర్చకముందే, రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో లౌకికవాదం అంతర్భాగంగా ఉంది. అదేవిధంగా, సామ్యవాదం అంటే రాజ్యాంగపరంగా సంపూర్ణ రాజ్య యాజమాన్యం తప్పనిసరి అని కాదు; అది సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయం పట్ల నిబద్ధతను వ్యక్తం చేస్తుంది. మినర్వా మిల్స్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1980) కేసులో, ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సామరస్యాన్ని రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగంగా న్యాయస్థానం పరిగణించింది.

• ఆస్తి హక్కు అధికరణం 300A కింద రాజ్యాంగపరమైన హక్కు; ఇది ప్రాథమిక హక్కు కాదు.
• సమానత్వం రాజ్యాంగపరంగా సమర్థనీయమైన సానుకూల చర్యలను అనుమతిస్తుంది; ప్రతి సందర్భంలోనూ అందరినీ ఒకే విధంగా పరిగణించాలని అది కోరదు.

5. స్వతంత్ర సంస్థలు, న్యాయ సమీక్ష, రాజ్యాంగ అనుకూలన సామర్థ్యం

స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ హక్కులను పరిరక్షిస్తుంది, రాజ్యాంగ సంబంధిత వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది, శాసన, కార్యనిర్వాహక చర్యలను సమీక్షిస్తుంది. భారతదేశంలో పూర్తిగా వేర్వేరైన సమాఖ్య, రాష్ట్ర న్యాయస్థాన వ్యవస్థలకు బదులుగా, సుప్రీంకోర్టు అత్యున్నత స్థానంలో ఉన్న ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ ఉంది. నియామకం, పదవీకాలం, తొలగింపు, సర్వీసు నిబంధనలకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనలు న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతకు తోడ్పడతాయి. అధికార విభజన అనేది సంస్థల మధ్య విధుల విభజన, పరస్పర నియంత్రణలు, సమతుల్యతల ద్వారా అమలవుతుంది; అంతేగానీ, సంస్థల విధులు ఒకదానితో మరొకటి మిళితమవడాన్ని పూర్తిగా నిషేధించడం ద్వారా కాదు.

రాజ్యాంగ సవరణ వ్యవస్థ సౌలభ్యాన్ని, దృఢత్వాన్ని మిళితం చేస్తుంది. అధికరణాలు 3, 4 కింద రాష్ట్రాలను పునర్వ్యవస్థీకరించే చట్టాల వంటి కొన్ని రాజ్యాంగ మార్పులు, అధికరణం 368 కింద సవరణలుగా పరిగణించబడవు. అధికరణం 368 ప్రకారం సాధారణంగా ప్రతి సభలోని మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో పాటు, హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీ అవసరం. సమాఖ్య నిర్మాణాన్ని ప్రభావితం చేసే నిర్దిష్ట మార్పులకు అదనంగా కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం అవసరం.

కేశవానంద భారతి వర్సెస్ కేరళ రాష్ట్రం (1973) కేసులో, పార్లమెంటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించవచ్చని, కానీ దాని మౌలిక నిర్మాణాన్ని దెబ్బతీయరాదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. ఈ సిద్ధాంతం న్యాయవ్యవస్థ ద్వారా రూపొందించబడింది; దాని అంశాలన్నీ రాజ్యాంగ పాఠ్యంలో సమగ్రంగా జాబితా చేయబడలేదు. అధికరణం 324 కింద ఎన్నికల సంఘం, అధికరణం 148 కింద కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్‌తో సహా స్వతంత్ర రాజ్యాంగ సంస్థలు ఎన్నికల రాజకీయాలకు అతీతంగా జవాబుదారీతనాన్ని బలోపేతం చేస్తాయి.

• రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుపై ఉభయ సభల మధ్య తలెత్తే భేదాభిప్రాయాన్ని పరిష్కరించడానికి సంయుక్త సమావేశం ఏర్పాటు చేసే నిబంధన లేదు.
• రాజ్యాంగం తన మౌలిక స్వరూపాన్ని ధ్వంసం చేయడానికి అనుమతించకుండానే విస్తృత సంస్కరణలకు అవకాశం కల్పిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు