1950లో భారత రాజ్యాంగ సభ సమావేశం. కుడివైపు పైభాగంలో కూర్చున్న బి.ఆర్. అంబేద్కర్‌ను చూడవచ్చు.
Credit: Unknown authorUnknown author · Public domain · source
లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్ చిత్రం
Credit: Wikimedia Commons · Public domain · source
1. మూలాధారాలను అర్థం చేసుకోవడం: అనుకూలీకరణే తప్ప యాంత్రిక అనుకరణ కాదు
భారత రాజ్యాంగ మూలాధారాలను పరస్పర సంబంధం ఉన్న మూడు వర్గాలుగా విభజించవచ్చు: వలసపాలన కాలపు రాజ్యాంగ చట్టాలు, సంస్థలు; విదేశీ రాజ్యాంగ నమూనాలు; స్వదేశీ రాజకీయ ఆకాంక్షలు. దేశ విభజన, సామాజిక అసమానతలు, భాషా వైవిధ్యం, సంస్థానాల విలీనం, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం అవసరం వంటి భారతీయ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి రాజ్యాంగ పరిషత్తు వివిధ దేశాల తులనాత్మక అనుభవాలను ఉపయోగించుకుంది. అందువల్ల, ఒక భావనను ఇతర దేశం నుంచి స్వీకరించినంత మాత్రాన భారత రాజ్యాంగంలోని సంబంధిత నిబంధన ఆ విదేశీ నిబంధన మాదిరిగానే పనిచేస్తుందని భావించరాదు.
రాజ్యాంగానికి చట్టబద్ధత ప్రజల పేరిట రాజ్యాంగ పరిషత్తు దానిని ఆమోదించడం ద్వారా లభించింది; సంస్థాగత పూర్వ నమూనాలను అందించిన దేశాల నుంచి కాదు. పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం, న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోగల హక్కులు, సామాజిక పరివర్తన, బలమైన కేంద్రం వంటి అంశాలను సమ్మిళితం చేయడం ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసిన రాజ్యాంగపరమైన ఎంపిక. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ 13 డిసెంబర్ 1946న ప్రవేశపెట్టగా, 22 జనవరి 1947న ఆమోదించిన లక్ష్యాల తీర్మానం రాజ్యాంగ ఉద్దేశాలను తెలియజేసే ముఖ్యమైన స్వదేశీ ప్రకటనగా నిలిచింది.
రాజ్యాంగ సలహాదారు బి. ఎన్. రావు వివిధ దేశాల రాజ్యాంగాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలించి, ప్రాథమిక ముసాయిదాను సిద్ధం చేశారు. బి. ఆర్. అంబేడ్కర్ అధ్యక్షతన 29 ఆగస్టు 1947న ఏర్పాటైన ముసాయిదా కమిటీ ఆ పాఠ్యాన్ని క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి, మరింత అభివృద్ధి చేసింది. రాజ్యాంగ పరిషత్తు చర్చలు, కమిటీ నివేదికలు, ప్రజల స్పందనలు తుది నిబంధనల రూపకల్పనకు దోహదపడ్డాయి. పరీక్షల దృష్ట్యా మూలాధారం, దానికి సంబంధించిన లక్షణం, భారతదేశంలో చేసిన మార్పు—ఈ మూడింటినీ కలిపి నేర్చుకోవాలి.
- ఒక నిబంధనకు మూలాధారం అంటే దానిపై ప్రభావం చూపిన అంశం లేదా పూర్వ నమూనా; అది తప్పనిసరిగా ఆ నిబంధనకు ఏకైక మూలం కానవసరం లేదు.
- మూల రాజ్యాంగంలో ఉన్న లక్షణాలను, తరువాతి సవరణల ద్వారా ప్రవేశపెట్టిన లక్షణాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
2. భారతీయ, వలసపాలనా పునాదులు
భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 సంస్థాగత నిర్మాణానికి అవసరమైన చట్రాన్ని చాలావరకు అందించింది. శాసన సంబంధిత అంశాల విభజన, ప్రావిన్సుల పరిపాలన, గవర్నర్ పదవి, పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు, అత్యవసర పరిస్థితులకు సంబంధించిన ఏర్పాట్లలో దాని ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ఆ చట్టం ప్రతిపాదించిన అఖిల భారత సమాఖ్య ఎన్నడూ అమలులోకి రాలేదు; అయితే ప్రావిన్సుల స్వయంప్రతిపత్తి అమలులోకి వచ్చింది. సార్వభౌమ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ఎన్నికైన ప్రతినిధులకు ప్రభుత్వాన్ని బాధ్యత వహించేలా చేయడం ద్వారా, వారసత్వంగా లభించిన ఈ చట్రాన్ని రాజ్యాంగం పరివర్తన చేసింది.
పూర్వపు వలస పాలన చట్టాలు కూడా సంస్థాగత పరిణామానికి దోహదపడ్డాయి. భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1919 ప్రావిన్సులలో ద్వంద్వ పాలనను, కేంద్రంలో ద్విసభా శాసన వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టింది. భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం, 1947 బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారాన్ని అంతం చేసి, రాజ్యాంగ పరిషత్తు సార్వభౌమ రాజ్యాంగ నిర్మాణ అధికారాన్ని వినియోగించుకునేందుకు వీలు కల్పించింది. ఈ చర్యలు చారిత్రక పూర్వ పరిణామాలే తప్ప సమానమైన సూత్రపరమైన పునాదులు కావు: వలస ప్రభుత్వం, ప్రజా సార్వభౌమాధికారంపై ఆధారపడిన ప్రభుత్వం నుంచి మౌలికంగా భిన్నమైనదిగానే కొనసాగింది.
భారతీయుల రాజకీయ డిమాండ్లు రాజ్యాంగానికి ప్రజాస్వామిక, సామాజిక అంశాలను సమకూర్చాయి. 1928 నాటి నెహ్రూ నివేదిక రాజ్యాంగబద్ధ ప్రభుత్వాన్ని, హక్కులను సమర్థించింది; 1931 నాటి కరాచీ తీర్మానం పౌర స్వేచ్ఛలను సామాజిక-ఆర్థిక న్యాయంతో అనుసంధానించింది. స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో వివక్ష, నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటన సమానత్వం, స్వేచ్ఛలు, దోపిడీ నుంచి రక్షణ కల్పించే నిబంధనల రూపకల్పనకు దిశానిర్దేశం చేసింది. అధికరణం 326 కింద కల్పించిన సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు, వలస పాలనలో పరిమిత వర్గాలకే ఉన్న ఓటు హక్కు విధానం నుంచి నిర్ణయాత్మకమైన మార్పును సూచించింది.
- అధికరణం 40లోని గ్రామ పంచాయతీలు, అధికరణం 43లోని కుటీర పరిశ్రమలు, అధికరణం 47లోని మద్యనిషేధ సంబంధిత విధానంలో గాంధేయ ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి.
- సామాజిక ప్రజాస్వామ్యం, వ్యక్తి గౌరవం, సమాజంలో బలంగా పాతుకుపోయిన సామాజిక అంతస్తుల ఆధిపత్యం నుంచి రక్షణకు అంబేడ్కర్ ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం కూడా రాజ్యాంగ దార్శనికతలో ప్రతిబింబించింది.
3. పార్లమెంటరీ సంస్థలు, హక్కులు మరియు న్యాయపరమైన రక్షణలు
పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం, మంత్రివర్గ బాధ్యత, శాసన ప్రక్రియ, పార్లమెంటరీ ప్రత్యేకాధికారాలు, స్పీకర్ పదవిపై బ్రిటిష్ నమూనా ప్రభావం చూపింది. రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా అందించేందుకు మంత్రిమండలి ఉండాలని అధికరణం 74 నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 75(3) ఆ మంత్రిమండలిని లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహించేలా చేస్తుంది. అందువల్ల, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలోని అధ్యక్ష తరహా కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు భిన్నంగా, భారత కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ శాసనసభ విశ్వాసంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
భారతదేశం బ్రిటిష్ పార్లమెంటరీ సార్వభౌమాధికారాన్ని స్వీకరించలేదు. పార్లమెంటు లిఖిత, సర్వోన్నత రాజ్యాంగానికి లోబడి పనిచేస్తుంది; అది రూపొందించే చట్టాలు న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయి. అధికరణాలు 105, 194 కింద ఉన్న పార్లమెంటరీ ప్రత్యేకాధికారాలు కూడా భారత రాజ్యాంగ చట్రంలోనే అమలవుతాయి. బ్రిటిష్ సంప్రదాయంలోని న్యాయపాలన భావన భారత రాజ్యాంగ ఆలోచనా విధానాన్ని ప్రభావితం చేసింది. అయితే, భారతదేశం సమానత్వాన్ని, ఏకపక్ష చర్యల నుంచి రక్షణను న్యాయపరంగా అమలు చేయదగిన రాజ్యాంగ నిబంధనల ద్వారా, ముఖ్యంగా అధికరణం 14 ద్వారా వ్యక్తీకరించింది.
ప్రాథమిక హక్కులు, స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ, న్యాయ సమీక్ష, రాష్ట్రపతి అభిశంసన, ఉపరాష్ట్రపతి పదవి విషయంలో అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు ప్రభావం చూపాయి. రాజ్యాంగ హక్కుల పరిరక్షణలో అధికరణాలు 13, 32, 226 కీలకమైనవి కాగా, అధికరణం 61 రాష్ట్రపతి అభిశంసన ప్రక్రియను నిర్దేశిస్తుంది. అయినప్పటికీ, అమెరికాలోని అధ్యక్ష తరహా వ్యవస్థకు, వేర్వేరుగా ఉండే సమాఖ్య, రాష్ట్ర న్యాయస్థాన వ్యవస్థలకు భిన్నంగా, భారతదేశంలో పార్లమెంటరీ కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ, ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థా శ్రేణి ఉన్నాయి.
అధికరణం 21లోని ‘చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన ప్రక్రియ’ అనే పదబంధానికి మూలంగా జపాన్‌ను సాధారణంగా గుర్తిస్తారు. అయితే, మేనకా గాంధీ వర్సెస్ భారత యూనియన్, 1978 కేసులో, ఒక వ్యక్తి స్వేచ్ఛను హరించే ప్రక్రియ నిష్పాక్షికంగా, న్యాయబద్ధంగా, సహేతుకంగా ఉండాలని తీర్పు ఇచ్చారు. స్వీకరించిన ఒక పదబంధం అర్థాన్ని భారత న్యాయవ్యాఖ్యానం గణనీయంగా ఎలా విస్తరించగలదో ఇది వివరిస్తుంది.
- కేశవానంద భారతి వర్సెస్ కేరళ రాష్ట్రం, 1973 కేసులో, రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణాన్ని పార్లమెంటు నాశనం చేయజాలదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది.
- భారతదేశంలో రాష్ట్రపతిపై అభిశంసన విధానాన్ని, అధ్యక్ష తరహా ప్రభుత్వ విధానాన్ని స్వీకరించడంతో సమానంగా భావించవద్దు.
4. సమాఖ్య నిర్మాణం మరియు రాజ్యాంగ మార్పు
బలమైన కేంద్రంతో కూడిన భారత సమాఖ్య, కేంద్రానికి అవశిష్ట అధికారాలు, కేంద్రం ద్వారా రాష్ట్ర గవర్నర్ల నియామకం, సుప్రీంకోర్టు సలహా అధికార పరిధి వంటి అంశాలపై కెనడా ప్రభావం ఉంది. కేంద్ర జాబితాలోని నమోదు 97తో కలిపి చదివినప్పుడు, అధికరణం 248, అధికరణం 246Aకు లోబడి, అవశిష్ట శాసనాధికారాన్ని పార్లమెంటుకు అప్పగిస్తుంది. అధికరణం 155 రాష్ట్రపతి ద్వారా గవర్నర్ల నియామకానికి అవకాశం కల్పిస్తుంది; అధికరణం 143 రాష్ట్రపతి సుప్రీంకోర్టు సలహా కోసం విషయాలను నివేదించేందుకు అనుమతిస్తుంది.
ఉమ్మడి జాబితా, వర్తక వాణిజ్య స్వేచ్ఛ, పార్లమెంటు సంయుక్త సమావేశాలపై ఆస్ట్రేలియా ప్రభావం ఉంది. ఉమ్మడి జాబితా ఏడవ షెడ్యూల్‌లో ఉంది; అధికరణం 301 రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి వర్తక, వాణిజ్య, రాకపోకల స్వేచ్ఛకు సంబంధించినది. నిర్దిష్ట శాసన ప్రతిష్టంభనలను పరిష్కరించేందుకు అధికరణం 108 సంయుక్త సమావేశాలకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఈ విధానం ద్రవ్య బిల్లులకు లేదా రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు వర్తించదు.
రాజ్యాంగ సవరణ ప్రక్రియలోని కొన్ని అంశాలు, రాజ్యసభ సభ్యుల ఎన్నికపై దక్షిణాఫ్రికా ప్రభావం ఉంది. రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు, ఒకే బదిలీ చేయగల ఓటు ద్వారా నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో రాజ్యసభకు రాష్ట్రాల ప్రతినిధులను ఎన్నుకోవాలని అధికరణం 80 నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 368 ప్రకారం, రాజ్యాంగ సవరణలకు సాధారణంగా పార్లమెంటులో ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరం; సమాఖ్య వ్యవస్థకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట మార్పులకు కనీసం సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం కూడా అవసరం.
ఈ ప్రభావాలను భారత అవసరాలతో సమన్వయం చేశారు. రాజ్యాంగం అధికరణం 1లో భారతదేశాన్ని ‘రాష్ట్రాల సమాఖ్య’గా వర్ణిస్తుంది; అధికరణం 3 కింద రాష్ట్రాల సరిహద్దులను మార్చేందుకు పార్లమెంటుకు అనుమతిస్తుంది; ఏక పౌరసత్వాన్ని కల్పిస్తుంది. ఇటువంటి లక్షణాలు భారతదేశాన్ని ఏదైనా విదేశీ సమాఖ్యకు యథాతథ ప్రతిరూపంగా పరిగణించరాదని సూచిస్తాయి.
- సంయుక్త సమావేశం ఆస్ట్రేలియా ప్రభావంతో స్వీకరించబడింది; రాజ్యసభకు రాష్ట్రాల ప్రతినిధులను ఎన్నుకునే పద్ధతి దక్షిణాఫ్రికాతో సంబంధం కలిగి ఉంది.
- ప్రతి రాజ్యాంగ మార్పు అధికరణం 368 ప్రకారం జరగదు: అధికరణాలు 2, 3 కింద చేసే శాసనాలతో సహా కొన్ని మార్పులు దాని సవరణ ప్రక్రియ పరిధికి వెలుపల ఉంటాయి.
5. సామాజిక లక్ష్యాలు, విధులు మరియు అత్యవసర పరిస్థితులకు సంబంధించిన నిబంధనలు
భాగం IVలోని ఆదేశిక సూత్రాలపై ఐర్లాండ్ ప్రభావం ఉంది. అధికరణం 37 ప్రకారం వీటిని న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించడం సాధ్యం కాదు; అయితే ఇవి దేశ పరిపాలనలో మౌలికమైనవి. చట్టాలను రూపొందించేటప్పుడు వీటిని వర్తింపజేయాల్సిన బాధ్యతను ఇది రాజ్యంపై విధిస్తుంది. రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం, ఎగువ సభకు సభ్యులను నామినేట్ చేసే భావనపై కూడా ఐరిష్ రాజ్యాంగ ఏర్పాట్లు ప్రభావం చూపాయి. భారతదేశంలో, నిర్దిష్ట రంగాలలో పరిజ్ఞానం లేదా ఆచరణాత్మక అనుభవం కలిగిన పన్నెండు మందిని రాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు నామినేట్ చేయడానికి అధికరణం 80 వీలు కల్పిస్తుంది.
స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ సిఫారసుల మేరకు నలభై రెండవ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1976 ద్వారా భాగం IVAగా చేర్చిన ప్రాథమిక విధులపై సోవియట్ రాజ్యాంగం ప్రభావం ఉంది. అధికరణం 51Aలో మొదట పది విధులు ఉండేవి; ఎనభై ఆరవ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2002 ద్వారా ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు విద్యావకాశాలు కల్పించడానికి సంబంధించిన తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకుల విధిని చేర్చారు. ఫ్రెంచ్ విప్లవ సంప్రదాయాన్ని సాధారణంగా గణతంత్రవాదంతోనూ, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం అనే ఆదర్శాలతోనూ అనుసంధానిస్తారు.
అత్యవసర పరిస్థితుల్లో హక్కుల నిలుపుదలకు సంబంధించి జర్మనీ వైమర్ రాజ్యాంగం ప్రభావాన్ని సాధారణంగా ప్రస్తావిస్తారు. గుర్తుంచుకునే చిట్కా కంటే భారతదేశంలోని ఖచ్చితమైన నిబంధనలను తెలుసుకోవడం ముఖ్యం: యుద్ధం లేదా విదేశీ దురాక్రమణ కారణంగా ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితిలో అధికరణం 19కు సంబంధించిన అంశాలను అధికరణం 358 నిర్దేశిస్తుంది. భాగం IIIలోని నిర్దిష్ట హక్కుల అమలు కోసం న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించే హక్కును నిలిపివేయడానికి అధికరణం 359 వీలు కల్పిస్తుంది; అయితే అధికరణాలు 20, 21లను ఈ నిలుపుదల పరిధిలోకి తీసుకురాలేరు. ఈ రక్షణలు నలభై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1978 ద్వారా చేసిన మార్పులను ప్రతిబింబిస్తాయి.
ఈ అంశాలన్నింటినీ సమన్వయపరచి రూపొందించిన తుది రాజ్యాంగం విశిష్టమైన భారతీయ స్వరూపాన్ని కలిగి ఉంది. మినర్వా మిల్స్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 1980 కేసులో సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సామరస్యాన్ని నొక్కిచెప్పింది. ప్రిలిమ్స్ కోసం, ఇతర దేశాల నుంచి స్వీకరించిన నిబంధనలు ఆయా దేశాల్లోని అర్థాన్నే ఇక్కడా కలిగి ఉంటాయని, అత్యవసర పరిస్థితిలో అన్ని హక్కులూ అంతరించిపోతాయని, లేదా ప్రతి రాజ్యాంగ లక్షణమూ 1950లోనే ఉనికిలో ఉండేదని సూచించే నిరపేక్ష ప్రకటనలను నివారించాలి.
- హక్కులు న్యాయపరంగా అమలు చేయించుకోగల పరిమితులు, హామీలు; ఆదేశిక సూత్రాలు పరిపాలనకు మార్గదర్శకత్వం వహిస్తాయి; ప్రాథమిక విధులు పౌర బాధ్యతలను తెలియజేస్తాయి.
- విదేశీ మూలాల జాబితాలు పునశ్చరణకు ఉపయోగకరమైన సాధనాలు; అయితే, వాస్తవ న్యాయ నియమాన్ని నిర్ధారించేది రాజ్యాంగ పాఠ్యమే.
కాలరేఖ
1928
నెహ్రూ నివేదిక హక్కులు, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని పొందుపరుస్తూ భారతీయ రాజ్యాంగ చట్రాన్ని ప్రతిపాదించింది.
1935
భారత ప్రభుత్వ చట్టం ఒక ప్రధాన సంస్థాగత చట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసింది; అనంతరం రాజ్యాంగం దానిని అవసరాలకు అనుగుణంగా మలచుకుని స్వీకరించింది.
22 January 1947
రాజ్యాంగ పరిషత్తు లక్ష్యాల తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది.
29 August 1947
బి. ఆర్. అంబేద్కర్ అధ్యక్షుడిగా ముసాయిదా కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు.
26 November 1949
రాజ్యాంగ పరిషత్తు రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించింది.
26 January 1950
రాజ్యాంగం పూర్తిస్థాయిలో అమలులోకి వచ్చింది.
వివిధ రాజ్యాంగాల ప్రభావాలు భారత రాజ్యాంగ నిబంధనలుగా ఎలా రూపుదిద్దుకున్నాయి
- 1. భారతదేశ రాజకీయ, సామాజిక, పరిపాలనా అవసరాలను గుర్తించడం
- 2. దేశీయ అనుభవాన్ని, విదేశీ రాజ్యాంగ నమూనాలను పరిశీలించడం
- 3. రాజ్యాంగ సభ కమిటీల ద్వారా, రాజ్యాంగ సలహాల ఆధారంగా ప్రతిపాదనలను రూపొందించడం
- 4. రాజ్యాంగ సభలో నిబంధనలను నిశితంగా పరిశీలించి, చర్చించడం
- 5. సమగ్ర రాజ్యాంగ పాఠాన్ని ఆమోదించడం
- 6. సవరణలు, న్యాయవ్యాఖ్యానం ద్వారా రాజ్యాంగ అమలు తీరును అభివృద్ధి చేయడం
| మూలాధారం | సంబంధిత లక్షణాలు | గమనించవలసిన ముఖ్యమైన ప్రత్యేకత |
|---|---|---|
| భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 | పరిపాలనా చట్రం, శాసనాధికార జాబితాలు, గవర్నర్లు, పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు | వలస పాలనా సంస్థలను ప్రజాస్వామ్య రాజ్యాంగ వ్యవస్థకు అనుగుణంగా పరివర్తన చేశారు. |
| యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ | పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం, మంత్రివర్గ బాధ్యత, శాసనసభల విశేషాధికారాలు | భారతదేశం రాజ్యాంగ సర్వోన్నతత్వాన్ని అనుసరిస్తుంది; అపరిమిత పార్లమెంటరీ సార్వభౌమాధికారాన్ని కాదు. |
| యునైటెడ్ స్టేట్స్ | ప్రాథమిక హక్కులు, న్యాయ సమీక్ష, రాష్ట్రపతి అభిశంసన | భారతదేశం అధ్యక్ష తరహా కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థను స్వీకరించలేదు. |
| ఐర్లాండ్ | ఆదేశిక సూత్రాలు, రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం, ఎగువ సభకు సభ్యుల నామినేషన్లు | భారత రాజ్యాంగ నిబంధనలకు ప్రత్యేకమైన ఎన్నికల, నామినేషన్ నియమాలు ఉన్నాయి. |
| కెనడా | బలమైన కేంద్రం, కేంద్రానికి అవశిష్ట అధికారాలు, సలహాపూర్వక న్యాయాధికార పరిధి | భారత సమాఖ్య నిర్మాణం వలస పాలనా అనుభవాన్ని, దేశీయ అనుభవాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. |
| ఆస్ట్రేలియా | ఉమ్మడి జాబితా, ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం, వాణిజ్య స్వేచ్ఛ | ద్రవ్య బిల్లులు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశ నిబంధన వర్తించదు. |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
మేనకా గాంధీ: స్వీకరించిన న్యాయ పదబంధానికి విస్తృత అర్థాన్ని కల్పించడం
మేనకా గాంధీ పాస్‌పోర్టును స్వాధీనం చేసుకోవడం వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛపై 1978 నాటి చరిత్రాత్మక తీర్పుకు దారితీసింది. సుప్రీంకోర్టు అధికరణం 21ను అధికరణాలు 14, 19లతో కలిపి వ్యాఖ్యానించి, అనుసరించే ప్రక్రియ నిష్పాక్షికంగా, న్యాయబద్ధంగా, సహేతుకంగా ఉండాలని నిర్దేశించింది. ఈ విధంగా జపాన్‌తో సంబంధం ఉన్న ఒక పదబంధం, హక్కులను పరిరక్షించే విశిష్టమైన భారతీయ వ్యాఖ్యానాన్ని సంతరించుకుంది.
ఉగ్రవాద నిరోధక చట్టంపై 2002 నాటి సంయుక్త సమావేశం
ఉగ్రవాద నిరోధక బిల్లును రాజ్యసభ తిరస్కరించిన తరువాత, అధికరణం 108 కింద మార్చి 2002లో జరిగిన ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం దానిని ఆమోదించింది. ఇది ఆస్ట్రేలియాతో సంబంధం ఉన్న ఒక యంత్రాంగం ఆచరణలో పనిచేసే విధానాన్ని చూపించింది. ఈ విధానాన్ని వినియోగించుకునే అవకాశం కేవలం ఉభయ సభల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలపై కాకుండా, రాజ్యాంగపరంగా ఆ బిల్లు ఏ వర్గానికి చెందినదనే అంశంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
2023 · GS-II: పార్లమెంటరీ సార్వభౌమాధికారం పట్ల బ్రిటిష్, భారతీయ విధానాలను పోల్చి, వాటి మధ్య సారూప్యాలు, భేదాలను వివరించండి.
- పార్లమెంటరీ సార్వభౌమాధికారానికి సంబంధించిన సాంప్రదాయ బ్రిటిష్ సిద్ధాంతాన్ని వివరించండి.
- భారతదేశంలోని లిఖిత రాజ్యాంగం, సమాఖ్య అధికారాల విభజన, న్యాయ సమీక్షలను బ్రిటిష్ విధానంతో పోల్చి, భేదాలను వివరించండి.
- అధికరణం 368, మౌలిక స్వరూపం విధించే పరిమితి గురించి చర్చించండి.
- వాటి రాజ్యాంగ అధికారాన్ని సమానంగా పరిగణించకుండా, ఇరు దేశాలలో ఉమ్మడిగా ఉన్న పార్లమెంటరీ సంస్థలను గుర్తించండి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. కెనడా — కేంద్రానికి అవశిష్ట శాసనాధికారాలు; 2. ఆస్ట్రేలియా — ఉమ్మడి జాబితా; 3. ఐర్లాండ్ — ప్రాథమిక విధులు. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
ప్రశ్న 2
బ్రిటిష్ పార్లమెంటరీ నమూనాను భారతదేశం తన పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మలచుకున్న విధానాన్ని ఏ ప్రకటన అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?
- A. పార్లమెంటు సాధారణ చట్టం ద్వారా ప్రతి రాజ్యాంగ పరిమితినీ అధిగమించవచ్చు.
- B. మంత్రిమండలి ఉభయ సభలకు సమానంగా సమష్టి బాధ్యత వహిస్తుంది.
- C. పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం సర్వోన్నతమైన లిఖిత రాజ్యాంగానికి లోబడి పనిచేస్తుంది.
- D. పార్లమెంటు రూపొందించిన చట్టాలను న్యాయస్థానాలు సమీక్షించలేవు.
ప్రశ్న 3
రాజ్యాంగంపై ప్రభావాలు, భారతదేశంలో వాటి అమలుకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుపై ప్రతిష్టంభనను పరిష్కరించడానికి అధికరణం 108 సంయుక్త సమావేశాన్ని అనుమతిస్తుంది. 2. మూల రాజ్యాంగంలో ప్రాథమిక విధులు లేవు. 3. అధికరణం 359 కింద జారీ చేసిన రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు, అధికరణాలు 20, 21ల అమలు కోసం న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించే హక్కును నిలిపివేయలేదు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భారత రాజ్యాంగం ఇతర దేశాల నుంచి స్వీకరించిన నిబంధనల యాంత్రిక సంకలనం కాకుండా, విభిన్న రాజ్యాంగ అనుభవాల సృజనాత్మక సమన్వయం. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- మూలాధారాలను వలసపాలన సంస్థలు, విదేశీ నమూనాలు, స్వదేశీ ఆకాంక్షలుగా వర్గీకరించండి.
- బ్రిటిష్ పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం, అమెరికన్ హక్కులు, ఐరిష్ ఆదేశిక సూత్రాలు, కెనడియన్ సమాఖ్య ప్రభావాలను ఉదాహరణలతో వివరించండి.
- రాజ్యాంగ సర్వోన్నతత్వం, ఏకీకృత న్యాయస్థాన వ్యవస్థ, బలమైన కేంద్రం ద్వారా భారతదేశం చేసిన మార్పులను వివరించండి.
- పరివర్తనాత్మక స్వదేశీ దృక్పథాన్ని చూపించడానికి సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు, సామాజిక న్యాయాన్ని ఉపయోగించండి.
- తదనంతర రాజ్యాంగ వికాసానికి ఉదాహరణలుగా మేనకా గాంధీ కేసును, మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తావించండి.
- ఎంపిక చేసిన అంశాలను అనుకూలంగా మలచుకొని స్వీకరించడం ద్వారా భారతీయ పరిస్థితులకు తగిన సమన్వయపూర్వక వ్యవస్థ ఏర్పడిందని ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Legislative Department, Government of India: Constitution of India, official text.
- Constituent Assembly Debates, especially the Objectives Resolution debate and Ambedkar’s speech introducing the Draft Constitution on 4 November 1948.
- NCERT: Indian Constitution at Work, Class XI.
- D. D. Basu: Introduction to the Constitution of India.
- B. Shiva Rao: The Framing of India’s Constitution: A Study.