భారతదేశంలోని న్యూఢిల్లీలో రాజ్‌పథ్‌పై ఉన్న ప్రభుత్వ భవనాల సముదాయం
Credit: A.Savin · FAL · source
భారత సుప్రీంకోర్టు లోపల, భగవాన్‌దాస్ రోడ్, న్యూఢిల్లీ
Credit: Pinakpani · CC BY-SA 4.0 · source
1. అర్థం, రాజ్యాంగ పునాదులు
సమాఖ్య విధానం ప్రజాపాలనా అధికారాన్ని జాతీయ ప్రభుత్వానికి, సమాఖ్యలోని ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలకు మధ్య విభజిస్తుంది. ఈ ప్రభుత్వాలన్నీ రాజ్యాంగం నుంచి అధికారాన్ని పొందుతాయి. తమ రాజ్యాంగ పరిధుల్లో రాష్ట్రాలు కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిపాలనా ప్రతినిధులు కావు. ఈ లక్షణం సమాఖ్యను సాధారణ వికేంద్రీకరణ నుంచి వేరు చేస్తుంది. సాధారణ వికేంద్రీకరణలో కేంద్ర అధికారం కొన్ని అధికారాలను దిగువ స్థాయికి అప్పగిస్తుంది; వాటిని సాధారణ చట్టం ద్వారా సాధారణంగా తిరిగి ఉపసంహరించుకోగలదు.
భారతదేశం జాతీయ స్థాయిలో ఉమ్మడి పాలనను, ప్రాంతీయ స్థాయిలో స్వపరిపాలనను మేళవిస్తుంది. లిఖితపూర్వకమైన, సర్వోన్నతమైన రాజ్యాంగం, రాజ్యాంగబద్ధంగా నిర్వచించిన అధికారాల విభజన, కేంద్ర–రాష్ట్ర సంస్థలు, రాజ్యాంగ వివాదాలపై న్యాయస్థానాల తీర్పులు, నిర్దిష్ట రాజ్యాంగ సవరణల్లో రాష్ట్రాల భాగస్వామ్యం భారత సమాఖ్యకు పునాదులు. సమాఖ్య విధానం స్వయంప్రతిపత్తితోపాటు సమన్వయానికి కూడా సంబంధించినది; ప్రతి ప్రభుత్వ విధి పూర్తిగా వేరుగా ఉండాలని దీని అర్థం కాదు.
అధికరణం 1 భారతదేశాన్ని ‘రాష్ట్రాల సమాఖ్య’గా పేర్కొంటుంది. ఈ సమాఖ్య రాష్ట్రాల మధ్య ఒప్పందం ఫలితంగా ఏర్పడలేదని, ఏ రాష్ట్రానికీ విడిపోయే హక్కు లేదని రాజ్యాంగ పరిషత్తులో బి. ఆర్. అంబేడ్కర్ వివరించారు. అందువల్ల భారతదేశాన్ని సాధారణంగా భూభాగాలను మార్చగల రాష్ట్రాలతో కూడిన విచ్ఛిన్నం చేయలేని సమాఖ్యగా వర్ణిస్తారు. కె. సి. వేర్‌తో ముడిపడిన ‘అర్ధ సమాఖ్య’ (Quasi-federal) అనేది విద్యాపరమైన వర్ణన మాత్రమే; అది రాజ్యాంగంలో ఉపయోగించిన పదం కాదు.
- అధికరణం 1లో భారతదేశాన్ని వర్ణించడానికి ‘ఫెడరేషన్’ అనే పదాన్ని ఉపయోగించలేదు; అయినప్పటికీ, రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో సమాఖ్య లక్షణాలు ఉన్నాయి.
- ఏక పౌరసత్వం సమాఖ్యవాదాన్ని తొలగించదు: సమాఖ్య వ్యవస్థలు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లోని ప్రతి లక్షణాన్నీ యథాతథంగా అనుసరించాల్సిన అవసరం లేదు.
2. రాజ్యాంగబద్ధమైన అధికారాల విభజన
అధికరణం 246, ఏడవ షెడ్యూల్ శాసన అంశాలను కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాల మధ్య విభజిస్తాయి. రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు కేంద్ర జాబితాలో ఉంటాయి; ప్రజా శాంతిభద్రతలు, పోలీసు, వ్యవసాయం ప్రధానంగా రాష్ట్ర అంశాలు; నేర చట్టం, వివాహం, విద్య ఉమ్మడి జాబితాలోకి వస్తాయి. 1976 నాటి నలభై రెండవ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా విద్యను రాష్ట్ర జాబితా నుంచి ఉమ్మడి జాబితాకు మార్చారు. అధికారాలను సంబంధిత జాబితా అంశాలు, రాజ్యాంగ మినహాయింపులతో కలిపి అర్థం చేసుకోవాలి.
ఉమ్మడి జాబితాలోని అంశాలపై పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు రెండూ చట్టాలు చేయవచ్చు. అధికరణం 254 ప్రకారం, చట్టాల మధ్య వైరుధ్యం ఉన్నప్పుడు సాధారణంగా పార్లమెంటు చట్టానికే ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. అయితే, రాష్ట్రపతి పరిశీలన కోసం రిజర్వు చేసి, ఆయన ఆమోదం పొందిన రాష్ట్ర చట్టం ఆ రాష్ట్ర పరిధిలో ప్రాధాన్యం పొందవచ్చు; అయినప్పటికీ, తదనంతరం దానిని అధిగమించే చట్టాన్ని చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంటుంది. కేంద్ర చట్టం ప్రతి రాష్ట్ర చట్టాన్ని స్వయంచాలకంగా తొలగించదు: ముందుగా చట్టం చేసే అధికార పరిధిని, వర్తించే చట్ట వైరుధ్య పరిష్కార నియమాన్ని నిర్ధారించాలి.
అసాధారణ పరిస్థితుల్లో కేంద్రానికి మరింత బలమైన స్థానం ఉంటుంది. రాజ్యసభలో హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల మద్దతుతో తీర్మానం ఆమోదించిన అనంతరం, రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశంపై చట్టం చేయడానికి అధికరణం 249 పార్లమెంటుకు అనుమతిస్తుంది. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో అటువంటి చట్టం చేయడానికి అధికరణం 250 అనుమతిస్తుంది. సమ్మతించిన రాష్ట్రాల కోసం చట్టం చేయడానికి అధికరణం 252 అనుమతించగా, అంతర్జాతీయ బాధ్యతలను అమలు చేయడానికి పార్లమెంటు చట్టం చేసే వీలును అధికరణం 253 కల్పిస్తుంది.
రాజ్యాంగపరమైన పరిమితులకు లోబడి, అధికరణలు 73 మరియు 162 ప్రకారం కార్యనిర్వాహక అధికారం స్థూలంగా శాసనాధికార పరిధిని అనుసరిస్తుంది. నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో కేంద్రం ఆదేశాలు జారీ చేయడానికి అధికరణలు 256 మరియు 257 వీలు కల్పిస్తాయి. ఈ నిబంధనలు సాధారణ బాధ్యతల పంపిణీతోపాటు, జాతీయ స్థాయిలో ఆదేశాల అమలును, సమన్వయాన్ని నిర్ధారించే యంత్రాంగాలను సమ్మిళితం చేస్తాయి.
- జాబితాల్లో పేర్కొనని అంశాలపై పన్నులు విధించే అధికారంతో సహా అవశిష్ట అధికారాలు సాధారణంగా పార్లమెంటుకు చెందుతాయి.
- అధికరణం 246A, GST కోసం ప్రత్యేక శాసన చట్రాన్ని ఏర్పాటు చేస్తుంది; అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలపై GST విషయంలో పార్లమెంటుకు ప్రత్యేక అధికారం ఉంటుంది.
3. సమాఖ్య సమతుల్యతను పరిరక్షించే సంస్థలు
రాజ్యాంగ సర్వోన్నతత్వం అంటే పార్లమెంటుకు గానీ, రాష్ట్ర శాసనసభకు గానీ అపరిమిత అధికారం ఉండదని అర్థం. శాసనాధికార పరిధిని అధిగమించే లేదా రాజ్యాంగ పరిమితులను ఉల్లంఘించే చట్టాలను న్యాయస్థానాలు చెల్లనివిగా ప్రకటించవచ్చు. రాజ్యాంగపరమైన మినహాయింపులకు లోబడి, చట్టబద్ధమైన హక్కు ఉనికి లేదా పరిధికి సంబంధించిన ప్రభుత్వాల మధ్య నిర్దిష్ట వివాదాలపై అధికరణ 131 సుప్రీంకోర్టుకు ప్రత్యేక ప్రాథమిక విచారణాధికారాన్ని కల్పిస్తుంది. ప్రతి రాజకీయ విభేదమూ ఈ పరిధిలోకి రాదు.
రాజ్యసభ పార్లమెంటులో రాష్ట్రాలకు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. అయితే, రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం సమానంగా ఉండదు; అది ప్రధానంగా జనాభా ఆధారంగా ఉంటుంది. రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు, ఒకే బదిలీ చేయగల ఓటు ద్వారా నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో రాష్ట్ర ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు. రాజ్యసభ సమాఖ్య పాత్ర ముఖ్యంగా అధికరణ 249 మరియు అధికరణ 312లో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఇవి వరుసగా రాష్ట్ర అంశాలపై చట్టాలు చేయడం, అఖిల భారత సర్వీసులను ఏర్పాటు చేయడానికి సంబంధించినవి.
అధికరణ 368(2)లోని పరంతుకం ప్రకారం, నిర్దిష్ట సమాఖ్య నిబంధనలను ప్రభావితం చేసే సవరణలకు పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీతోపాటు, కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం అవసరం. ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని జాబితాలు, కేంద్ర, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాలకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట నిబంధనలు, పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం, అధికరణ 368కు చేసే మార్పులు వీటిలో ఉన్నాయి. అందువల్ల రాష్ట్రాలు రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ప్రవేశపెట్టలేకపోయినప్పటికీ, సమాఖ్య వ్యవస్థ పరిరక్షణలో భాగస్వాములవుతాయి.
కేశవానంద భారతి వర్సెస్ కేరళ రాష్ట్రం (1973) కేసులో, పార్లమెంటు రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపాన్ని ధ్వంసం చేయలేదని సుప్రీంకోర్టు నిర్ధారించింది. ఎస్. ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1994) కేసు సమాఖ్యవాద ప్రాముఖ్యతను ధ్రువీకరించి, అధికరణ 356 కింద జారీ చేసే ప్రకటనలను న్యాయ సమీక్షకు లోబరిచింది. బలమైన కేంద్రం ఉన్నంత మాత్రాన రాష్ట్రాలు రాజ్యాంగపరంగా అధీనంలోని పరిపాలనా విభాగాలుగా మారవు.
4. కేంద్రీకరణ లక్షణాలు, రాజ్యాంగ సౌలభ్యం
భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో కేంద్రీకరణ ధోరణి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. రాష్ట్రాల సరిహద్దులు, విస్తీర్ణాలు, పేర్లను మార్చడానికి లేదా కొత్త రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయడానికి అధికరణ 3 పార్లమెంటుకు అధికారం కల్పిస్తుంది. సంబంధిత ప్రతిపాదనపై అభిప్రాయాలను తెలుసుకోవడానికి రాష్ట్రపతి దానిని ప్రభావితమయ్యే రాష్ట్ర శాసనసభకు పంపాలి. అయితే, ఆ శాసనసభ సమ్మతి తప్పనిసరి కాదు. ఇటువంటి పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాలను అధికరణ 368 ప్రయోజనాల నిమిత్తం రాజ్యాంగ సవరణలుగా పరిగణించరని అధికరణ 4 స్పష్టం చేస్తుంది.
ఏక పౌరసత్వం, సమీకృత న్యాయవ్యవస్థ, కేంద్రం నియమించే గవర్నర్లు, రెండు ప్రభుత్వ స్థాయిలకూ సేవలందించే అఖిల భారత సర్వీసులు ఇతర కేంద్రీకరణ లక్షణాలలో ఉన్నాయి. అధికరణాలు 352–360లో కేంద్ర అధికారాన్ని గణనీయంగా బలోపేతం చేయగల అత్యవసర నిబంధనలు ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, అత్యవసర అధికారాలకు రాజ్యాంగపరమైన షరతులు ఉన్నాయి; అవి వర్తించే న్యాయ సమీక్షకు లోబడే ఉంటాయి. అవి కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు అపరిమిత విచక్షణాధికారాన్ని కల్పించవు.
భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ అసమమిత స్వభావాన్ని కూడా కలిగి ఉంది: వివిధ ప్రాదేశిక విభాగాలకు భిన్నమైన రాజ్యాంగ ఏర్పాట్లు ఉండవచ్చు. ఐదవ, ఆరవ షెడ్యూళ్లు గిరిజన ప్రాంతాలకు వేర్వేరు వ్యవస్థాగత ఏర్పాట్లను కల్పిస్తాయి. అధికరణం 371, దానికి సంబంధించిన నిబంధనలు కొన్ని రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లను నిర్దేశిస్తాయి. ఇటువంటి భిన్నత్వం సమాఖ్య విధానానికి విరుద్ధం కాకుండా, వైవిధ్యానికి అనుగుణంగా ఉండేందుకు దోహదపడుతుంది. IX, IXA భాగాల కింద ఉన్న స్థానిక ప్రభుత్వాలు వికేంద్రీకరణను మరింత బలోపేతం చేస్తాయి. అయితే, కేంద్ర–రాష్ట్ర శాసనాధికారాల విభజనలో వాటిని రాష్ట్రాలతో సమానంగా పరిగణించకూడదు.
5. విత్త సమాఖ్యవాదం, సహకార సమాఖ్యవాదం
విత్త సమాఖ్యవాదం అనేది పన్ను విధింపు అధికారాలు, వ్యయ బాధ్యతలు, ప్రభుత్వాల మధ్య విత్త బదిలీల కేటాయింపునకు సంబంధించినది. పన్నుల పంపిణీ, నిర్దేశిత ఇతర విత్త ఏర్పాట్లపై సిఫార్సులు చేయడానికి ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి లేదా అంతకంటే ముందే ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని అధికరణం 280 నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 275 సహాయక గ్రాంట్లకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. అధికరణం 282 ప్రకారం, ఒక ప్రభుత్వం తన శాసనాధికార పరిధికి వెలుపల ఉన్న ప్రజా ప్రయోజనాల కోసం కూడా గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు.
అధికరణం 279A కింద ఏర్పడిన GST మండలి ఉమ్మడి విత్త నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి ఒక రాజ్యాంగబద్ధ వేదిక. దాని ఓటింగ్ విధానంలో కేంద్రానికి మూడింట ఒక వంతు ఓట్ల విలువ, రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి మూడింట రెండు వంతుల ఓట్ల విలువ కేటాయించారు. నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల మొత్తం భారిత ఓట్లలో కనీసం నాలుగింట మూడు వంతుల మద్దతు అవసరం. భారత యూనియన్ వర్సెస్ మోహిత్ మినరల్స్ (2022) కేసులో, మండలి సిఫార్సులను కేంద్రం, రాష్ట్రాలు తప్పనిసరిగా అనుసరించాల్సిన అవసరం లేదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
నిర్దేశిత సమన్వయ విధుల కోసం అంతర్రాష్ట్ర మండలిని ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని అధికరణం 263 రాష్ట్రపతికి కల్పిస్తుంది; ఈ మండలి 1990లో ఏర్పాటైంది. ప్రాంతీయ మండళ్లు చట్టబద్ధ సంస్థలు కాగా, NITI ఆయోగ్ ఒక కార్యనిర్వాహక సంస్థ. సర్కారియా, పుంఛీ కమిషన్లు కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలను పరిశీలించి, సంప్రదింపులను మరింత బలోపేతం చేయాలని, కేంద్ర అధికారాలను జాగ్రత్తగా వినియోగించాలని సూచించాయి. సహకార సమాఖ్యవాదం అంటే సమస్యలను ఉమ్మడిగా పరిష్కరించుకోవడం. పోటీ సమాఖ్యవాదంలో పెట్టుబడులు, సేవలు, పాలనను మెరుగుపరచడానికి రాష్ట్రాలు పరస్పరం పోటీ పడతాయి.
ప్రిలిమ్స్ ప్రశ్నలో శాసనాధికార పరిధిని పరిశీలించడం
- 1. వాస్తవ అంశాన్ని, దానికి సంబంధించిన శాసన జాబితా ప్రవేశికను గుర్తించండి.
- 2. సాధారణంగా ఏ శాసనసభకు శాసనాధికారం ఉందో పరిశీలించండి.
- 3. అధికరణాలు 246A లేదా 249–253 వంటి ప్రత్యేక నిబంధనలు ఉన్నాయేమో పరిశీలించండి.
- 4. ఉమ్మడి జాబితాలోని అంశాలపై చేసిన చట్టాల మధ్య వైరుధ్యం ఉంటే, అధికరణం 254ను పరిశీలించండి.
- 5. ఇతర రాజ్యాంగ పరిమితులను విడిగా పరిశీలించండి.
| అంశం | సమాఖ్య లక్షణం | భారతదేశంలో దానికి ఉన్న పరిమితి |
|---|---|---|
| శాసనాధికారాలు | మూడు జాబితాల ద్వారా రాజ్యాంగబద్ధమైన అధికారాల విభజన | కేంద్రానికి అవశిష్ట అధికారాలు, అసాధారణ పరిస్థితుల్లో రాష్ట్ర జాబితా అంశాలపై శాసనం చేసే అధికారం |
| రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం | జాతీయ స్థాయిలో చట్టాల రూపకల్పనలో రాజ్యసభ భాగస్వామ్యం | రాష్ట్రాలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం లేదు |
| సవరణ | నిర్దిష్ట సమాఖ్య సంబంధిత మార్పులకు రాష్ట్రాల ఆమోదం | అత్యధిక సవరణలకు రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరం లేదు |
| ప్రాదేశిక వ్యవస్థీకరణ | రాష్ట్రాలకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు పొందిన ప్రభుత్వాలు ఉన్నాయి | రాష్ట్రాల సమ్మతి లేకుండానే పార్లమెంటు వాటిని పునర్వ్యవస్థీకరించవచ్చు |
| న్యాయవ్యవస్థ | రాజ్యాంగ సంబంధిత వివాదాలపై స్వతంత్ర న్యాయనిర్ణయం | కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు వేర్వేరు న్యాయవ్యవస్థలకు బదులుగా ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ఎస్. ఆర్. బొమ్మై: ఎన్నికైన రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పరిరక్షణ
1994 నాటి తీర్పు రాష్ట్రపతి పాలనను ఏకపక్షంగా విధించడాన్ని పరిమితం చేసింది. అధికరణం 356 కింద జారీ చేసే ప్రకటనలపై న్యాయ సమీక్షను ఇది గుర్తించింది. మంత్రిమండలి మెజారిటీపై వివాదం తలెత్తినప్పుడు, దానిని శాసనసభలో బలపరీక్ష ద్వారా నిర్ధారించాలని నొక్కిచెప్పింది. కేంద్రానికి బలమైన అత్యవసర అధికారాలు ఉన్నప్పటికీ, న్యాయపరమైన రక్షణలు సమాఖ్య వ్యవస్థను ఎలా పరిరక్షిస్తాయో ఇది వివరిస్తుంది.
GST: ఉన్నత స్థాయి శాసనవ్యవస్థ కంటే అధికార భాగస్వామ్యం
ఉమ్మడి పన్ను వ్యవస్థను సిఫార్సు చేయడానికి GST మండలి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను ఒకే వేదికపైకి తీసుకువస్తుంది. మోహిత్ మినరల్స్ (2022) తీర్పు, మండలి సిఫార్సులను తప్పనిసరిగా అనుసరించాల్సిన అవసరం లేదని స్పష్టం చేసింది. తద్వారా, రాజ్యాంగం కల్పించిన శాసనాధికారంతోపాటు సహకార సంస్థలు కూడా పనిచేస్తాయని ఈ తీర్పు నొక్కిచెప్పింది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది రాజ్యాంగ సవరణల్లో దేనికి కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల అనుసమర్థన అవసరం?
- A. ప్రాథమిక హక్కును ప్రభావితం చేసే ప్రతి సవరణ
- B. ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని శాసనాధికార జాబితాను మార్చే సవరణ
- C. పౌరసత్వానికి సంబంధించిన ప్రతి సవరణ
- D. ఆదేశిక సూత్రాన్ని చేర్చే ప్రతి సవరణ
ప్రశ్న 2
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అధికరణం 3 కింద పార్లమెంటు ఒక రాష్ట్ర సరిహద్దులను మార్చడానికి ముందు ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ సమ్మతి తప్పనిసరి. 2. రాజ్యసభలో రాష్ట్రాలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం ఉంది. 3. సమాఖ్యవాదం రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగం. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశంపై చట్టం చేయడానికి పార్లమెంటుకు అనుమతినిచ్చే రాజ్యాంగపరమైన మార్గాన్ని ఏ జత సరిగ్గా గుర్తిస్తుంది?
- A. అధికరణం 249 — లోక్‌సభ తీర్మానం మాత్రమే
- B. అధికరణం 250 — జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమలులో ఉండటం
- C. అధికరణం 252 — ఏదైనా ఒక రాష్ట్రం మాత్రమే చేసిన అభ్యర్థన
- D. అధికరణం 253 — ఆర్థిక సంఘం సిఫారసు
మెయిన్స్: భారతదేశంలో బలమైన కేంద్రంతోపాటు రాజ్యాంగపరంగా రక్షించబడిన రాష్ట్రాల స్వయంప్రతిపత్తి కూడా సహజీవనం చేస్తోంది. రాజ్యాంగంలోని సమాఖ్య లక్షణాలను ప్రస్తావిస్తూ వివరించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- సమాఖ్యవాదాన్ని రాజ్యాంగపరంగా విభజించిన అధికారంగా నిర్వచించండి; అప్పగించిన పరిపాలనా బాధ్యతగా కాదు.
- ఏడవ షెడ్యూల్, న్యాయ సమీక్ష, రాజ్యసభ, అధికరణం 368 కింద అనుసమర్థన గురించి వివరించండి.
- వీటిని అవశిష్ట అధికారాలు, అధికరణం 3, అత్యవసర నిబంధనలతో సమతుల్యంగా విశ్లేషించండి.
- సమాఖ్యవాదానికి న్యాయపరమైన రక్షణను వివరించడానికి ఎస్. ఆర్. బొమ్మై కేసును ఉపయోగించండి.
- విత్త సమన్వయం, సంప్రదింపులు, రాష్ట్రాల స్వయంప్రతిపత్తి పట్ల గౌరవాన్ని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Legislative Department: Constitution of India, Parts I, XI, XII, XVIII and XX; Seventh Schedule.
- NCERT: Indian Constitution at Work, chapter on Federalism.
- Ministry of Home Affairs: Sarkaria Commission and Punchhi Commission reports on Centre–State relations.
- GST Council: constitutional provisions and official institutional material.
- Supreme Court judgments: S. R. Bommai v. Union of India (1994); Union of India v. Mohit Minerals (2022).