ప్రాథమిక విధులు

1. రాజ్యాంగపరమైన ఆవిర్భావం మరియు ఉద్దేశ్యం

1949లో ఆమోదించిన రాజ్యాంగంలో ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు ఉన్నాయి; అయితే ప్రాథమిక విధులకు ప్రత్యేక జాబితా లేదు. అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ రాజ్యాంగంలో విధులను చేర్చాలని సిఫార్సు చేసింది. 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1976 ద్వారా భాగం IVA, అధికరణం 51A చేర్చబడ్డాయి. ప్రారంభంలో ఇందులో పది విధులు ఉండేవి. అనంతరం 86వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2002 ద్వారా క్లాజు (k)ను చేర్చడంతో మొత్తం విధుల సంఖ్య పదకొండుకు చేరింది.

వీటి రూపకల్పనపై ప్రత్యక్షంగా ప్రభావం చూపిన విదేశీ రాజ్యాంగం సోవియట్ యూనియన్ రాజ్యాంగం. అయినప్పటికీ, ఈ విధులు భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటం, బహుళ సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు, పౌరసత్వానికి ప్రజాజీవితంలో భాగస్వామ్యం అవసరమనే భావన నుంచి కూడా ప్రేరణ పొందాయి. వ్యక్తిగత హక్కులను వినియోగించుకోవడంతోపాటు ఇతర వ్యక్తులు, ప్రజా సంస్థలు, పర్యావరణం, దేశం పట్ల బాధ్యతల మధ్య సమతుల్యతను సాధించడమే వీటి ఉద్దేశం.

అధికరణం 51A ‘భారతదేశంలోని ప్రతి పౌరుని విధి ఏమనగా’ అనే పదాలతో ప్రారంభమవుతుంది. అందువల్ల ఇందులోని బాధ్యతలు పౌరులకు వర్తిస్తాయి గానీ, భారతదేశంలో ఉన్న ప్రతి వ్యక్తికీ వర్తించవు. ఈ విషయంలో ప్రాథమిక హక్కులకు, ప్రాథమిక విధులకు తేడా ఉంది: అధికరణం 19లోని స్వేచ్ఛల వంటి కొన్ని ప్రాథమిక హక్కులు పౌరులకు మాత్రమే వర్తిస్తాయి; అధికరణాలు 14, 21తో సహా మరికొన్ని సాధారణంగా వ్యక్తులందరికీ వర్తిస్తాయి. అయితే, ప్రత్యేకంగా చట్టం ద్వారా విధించిన బాధ్యత పౌరులు కానివారికి కూడా వర్తించవచ్చు.

• భాగం IVAలో ఒకే అధికరణం ఉంది: అధికరణం 51A.
• ఈ విధులు రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చబడ్డాయి; ఇవి మూల రాజ్యాంగ పాఠ్యంలో భాగంగా లేవు.
• వీటిని చేర్చినంత మాత్రాన ప్రాథమిక హక్కులను అనుభవించడానికి ముందుగా ప్రతి విధినీ నిర్వర్తించాలనే షరతు ఏర్పడదు.

2. పదకొండు విధులు: క్లాజులవారీ వివరణ

ప్రిలిమ్స్‌కు ఈ ఖండికలలోని ఖచ్చితమైన పదజాలం, వాటి పరిధి ముఖ్యమైనవి. స్థూలంగా, ఇవి రాజ్యాంగం పట్ల విధేయత, జాతీయ ఐక్యత, సామాజిక సంస్కరణ, పర్యావరణ బాధ్యత, మేధో వికాసం, విద్యాపరమైన బాధ్యతలను కలిగి ఉంటాయి. అనేక ఖండికలలో బహుళ అంశాలు ఉన్నాయి; కేవలం సంక్షిప్త శీర్షికను మాత్రమే గుర్తుంచుకోవడం వల్ల తప్పు సమాధానాలను ఎంచుకునే అవకాశం ఉంది.

• అధికరణం 51A(a): రాజ్యాంగానికి కట్టుబడి ఉండటం; దాని ఆదర్శాలను, సంస్థలను, జాతీయ పతాకాన్ని, జాతీయ గీతాన్ని గౌరవించడం.
• అధికరణం 51A(b): జాతీయ స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి ప్రేరణనిచ్చిన ఉన్నత ఆదర్శాలను ఆదరించి, అనుసరించడం.
• అధికరణం 51A(c): భారతదేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, ఐక్యతను, సమగ్రతను నిలబెట్టి, పరిరక్షించడం.
• అధికరణం 51A(d): దేశాన్ని రక్షించడం; పిలుపు వచ్చినప్పుడు దేశసేవ చేయడం. ఈ నిబంధన ఒక్కటే అందరికీ తప్పనిసరి సైనిక సేవను ప్రవేశపెట్టదు.
• అధికరణం 51A(e): మత, భాషా, ప్రాంతీయ లేదా వర్గపరమైన వైవిధ్యాలకు అతీతంగా భారత ప్రజలందరిలో సామరస్యాన్ని, ఉమ్మడి సౌభ్రాతృత్వ భావాన్ని పెంపొందించడం; మహిళల గౌరవానికి భంగం కలిగించే ఆచారాలను విడనాడటం.
• అధికరణం 51A(f): భారతదేశ సమ్మిళిత సంస్కృతికి చెందిన సుసంపన్నమైన వారసత్వాన్ని విలువైనదిగా భావించి, పరిరక్షించడం. ఇక్కడ ఉపయోగించిన పదబంధం ‘సమ్మిళిత సంస్కృతి’; ఏదో ఒక సముదాయానికి చెందిన సంస్కృతి కాదు.
• అధికరణం 51A(g): అడవులు, సరస్సులు, నదులు, వన్యప్రాణులతో సహా సహజ పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించి, మెరుగుపరచడం; జీవుల పట్ల దయ కలిగి ఉండటం.
• అధికరణం 51A(h): శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని, మానవతావాదాన్ని, అన్వేషణా స్ఫూర్తిని, సంస్కరణాభిలాషను పెంపొందించడం. ఇది ప్రశ్నించకుండా అనుసరించడం కంటే హేతుబద్ధంగా ప్రశ్నించడాన్ని సమర్థిస్తుంది.
• అధికరణం 51A(i): ప్రజా ఆస్తులను కాపాడటం; హింసను విడనాడటం.
• అధికరణం 51A(j): దేశం నిరంతరం కృషిలోనూ, సాధనలోనూ ఉన్నత స్థాయులకు ఎదిగేలా వ్యక్తిగత, సమష్టి కార్యకలాపాల అన్ని రంగాల్లో అత్యుత్తమ స్థాయిని సాధించేందుకు కృషి చేయడం.
• అధికరణం 51A(k): తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకులు ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల తమ సంతానానికి లేదా తమ సంరక్షణలోని పిల్లలకు విద్యావకాశాలను కల్పించాలి.

3. అమలు చేయించగల స్వభావం మరియు హక్కులతో సంబంధం

ప్రాథమిక విధులను సాధారణంగా న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించలేనివిగా పేర్కొంటారు: ప్రకరణ 51A స్వయంగా శిక్షలను నిర్దేశించదు; ప్రతి పౌరుడూ ప్రతి విధిని నిర్వర్తించేలా న్యాయస్థానాలు నిర్బంధించడానికి సాధారణ యంత్రాంగాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేయదు. ఒక విధిని నిర్వర్తించకపోవడం దానంతట అదే క్రిమినల్ నేరం కాదు. సాధారణంగా, అమలు చేయించడానికి నిషేధిత ప్రవర్తనను, దాని పర్యవసానాలను, సంబంధిత ప్రక్రియను నిర్వచించే చెల్లుబాటయ్యే చట్టం అవసరం.

పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు తమ తమ శాసనాధికారాల పరిధిలో ఈ విధులకు తోడ్పడే చట్టాలను రూపొందించవచ్చు. ప్రకరణ 51A అపరిమిత శాసనాధికారాన్ని స్వతంత్రంగా ప్రసాదించదు. ఇటువంటి చట్టాలు ప్రాథమిక హక్కులకు, న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయి. కేవలం ఒక విధిని ప్రస్తావించడం ద్వారా వాక్ స్వాతంత్ర్యం, సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకునే స్వేచ్ఛ లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛపై పరిమితులను నియంత్రించే రాజ్యాంగ నిబంధనలను శాసనసభ తప్పించుకోలేదు.

అయినప్పటికీ, న్యాయస్థానాలు ప్రాథమిక విధులను వ్యాఖ్యానానికి సహాయకాలుగా ఉపయోగిస్తాయి. AIIMS స్టూడెంట్స్ యూనియన్ వర్సెస్ AIIMS, 2001 కేసులో సుప్రీంకోర్టు, హక్కుల మాదిరిగానే విధులను రిట్ ద్వారా అమలు చేయించలేకపోయినప్పటికీ, రాజ్యాంగపరమైన, చట్టపరమైన ప్రశ్నలను వ్యాఖ్యానించడంలో అవి విలువైన మార్గదర్శకత్వాన్ని అందిస్తాయని నొక్కిచెప్పింది. ప్రజా ప్రయోజనాలను అంచనా వేయడంలో విధులు న్యాయస్థానాలకు సహాయపడవచ్చు; అయితే, స్పష్టంగా పేర్కొన్న ప్రాథమిక హక్కును అవి స్వయంచాలకంగా అధిగమించవు.

విద్యకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ చట్రం పరస్పర పూరకత్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించాల్సిన బాధ్యతను ప్రకరణ 21A రాజ్యంపై ఉంచుతుంది. ప్రకరణ 51A(k) ఇందుకు సంబంధించిన బాధ్యతను తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకులపై ఉంచుతుంది. సవరించిన ప్రకరణ 45 ఆరు సంవత్సరాల లోపు పిల్లల బాల్యదశ సంరక్షణ, విద్యకు సంబంధించినది. తల్లిదండ్రుల బాధ్యత, ప్రకరణ 21A కింద రాజ్యానికి ఉన్న బాధ్యతను తొలగించదు.

• ప్రకరణ 51Aను మాత్రమే అమలు చేయించడానికి ప్రకరణ 32 సాధారణ పరిహార మార్గం కాదు; అది ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకు సంబంధించినది.
• ప్రాథమిక విధులు, ప్రకరణ 19 కింద హక్కులపై పరిమితులు విధించడానికి స్పష్టంగా పేర్కొన్న ప్రాతిపదికలను సవరించవు లేదా విస్తరించవు.
• శాసనం ద్వారా ఒక విధికి చట్టపరంగా అమలు చేయించగల స్వరూపం లభించవచ్చు; అయితే, దానివల్ల ఆ విధిలోని ప్రతి అంశం న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించదగినదిగా మారదు.

4. చట్టాలు, కమిటీలు మరియు న్యాయస్థానాల అనువర్తనం

ప్రాథమిక విధులను ఆచరణలోకి తీసుకురావడంపై నియమించిన జస్టిస్ J. S. వర్మ కమిటీ, 1999లో సమర్పించిన నివేదికలో, వాటి అమలుకు సంబంధించిన ప్రస్తుత చట్టపరమైన నిబంధనలను గుర్తించి, విద్యాపరమైన చర్యలపై దృష్టి సారించింది. విధులు కేవలం అమూర్త ప్రకటనలుగా మిగిలిపోవాల్సిన అవసరం లేదని చూపడమే ఈ కమిటీ ప్రాధాన్యం: అనేక విధులకు అప్పటికే చట్టాల మద్దతు ఉంది; వీటిలో ప్రాథమిక విధులను రాజ్యాంగంలో చేర్చడానికి ముందే రూపొందించిన చట్టాలు కూడా ఉన్నాయి.

జాతీయ గౌరవానికి అవమానాల నివారణ చట్టం, 1971 జాతీయ చిహ్నాలకు సంబంధించి నిర్దేశిత ప్రవర్తనలను నియంత్రిస్తుంది. ప్రజా ఆస్తుల నష్ట నివారణ చట్టం, 1984 ప్రజా ఆస్తుల రక్షణకు తోడ్పడుతుంది. పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, 1986, వన్యప్రాణుల (సంరక్షణ) చట్టం, 1972 సహా పర్యావరణ చట్టాలు అధికరణం 51A(g)లో ప్రతిబింబించే అంశాల సాధనకు దోహదపడతాయి. ఈ చట్టాలకు సొంత నిర్వచనాలు, నిబంధనలు ఉన్నాయి; చట్టపరమైన బాధ్యత ఆయా చట్టాల ఆధారంగా ఏర్పడుతుంది తప్ప, కేవలం రాజ్యాంగ ప్రకటన ఆధారంగా కాదు.

M. C. మెహతా వర్సెస్ భారత యూనియన్, 1991 కేసులో సుప్రీంకోర్టు పర్యావరణ విద్య, అవగాహనకు సంబంధించిన ఆదేశాలను జారీ చేసింది. అధికరణం 48A కింద రాజ్యానికి ఉన్న పర్యావరణ బాధ్యతతో కలిపి అధికరణం 51A(g)ను చదివినప్పుడు, పర్యావరణ పరిరక్షణలో ప్రభుత్వ అధికార యంత్రాంగంతోపాటు పౌరులూ భాగస్వాములు కావాలనే దృక్పథం బలపడుతుంది.

భారత యూనియన్ వర్సెస్ నవీన్ జిందాల్, 2004 కేసులో సుప్రీంకోర్టు, అనుమతించదగిన పరిమితులకు లోబడి, జాతీయ పతాకాన్ని గౌరవంగా, హుందాగా ఎగురవేయడాన్ని అధికరణం 19(1)(a) కింద రక్షణ పొందే భావప్రకటనగా గుర్తించింది. భావప్రకటన స్వేచ్ఛ, జాతీయ చిహ్నాల పట్ల గౌరవం పరస్పర విరుద్ధ సూత్రాలుగా కాకుండా ఎలా సహజీవనం చేయగలవో ఈ తీర్పు వివరిస్తుంది.

• స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ: ప్రాథమిక విధులను రాజ్యాంగంలో చేర్చాలని సిఫార్సు చేయడంతో సంబంధం కలిగి ఉంది.
• జస్టిస్ జె. ఎస్. వర్మ కమిటీ: చట్టపరమైన, విద్యాపరమైన చర్యల ద్వారా ఇప్పటికే ఉన్న విధులను ఆచరణలోకి తీసుకురావడంతో సంబంధం కలిగి ఉంది.
• జాతీయ చిహ్నాలను గౌరవించడం అంటే వాటికి సంబంధించిన ప్రతి ప్రభుత్వ ఆదేశానికి స్వయంచాలకంగా చట్టబద్ధమైన బలం ఉంటుందని అర్థం కాదు.

5. ప్రాధాన్యం, పరిమితులు మరియు పరీక్షా దృక్పథం

ప్రాథమిక విధులు నేర చట్టాలను పాటించడానికే పరిమితం కాకుండా, రాజ్యాంగబద్ధ పౌరసత్వానికి విస్తృత భావనాత్మక భాషను అందిస్తాయి. సామరస్యం, మహిళల గౌరవం, శాస్త్రీయ దృక్పథం, కరుణ తరగతి గది కార్యకలాపాలకు, వృత్తిపరమైన ప్రవర్తనకు, సామాజిక కార్యక్రమాలకు మార్గనిర్దేశం చేయగలవు. నీటిని సంరక్షించడం, ప్రజా సౌకర్యాలను నిర్వహించడం, నిరసనల సమయంలో హింసను తిరస్కరించడం వంటి సమష్టి చర్య అవసరమైన సందర్భాల్లో వాటి విలువ ప్రత్యేకంగా స్పష్టమవుతుంది.

విస్తృతార్థాన్ని ఇచ్చే పదప్రయోగం, ప్రజల్లో అసమాన స్థాయిలో ఉన్న అవగాహన, ప్రజాదరణ లేని అభిప్రాయాలకు వ్యతిరేకంగా వాటిని ఎంపిక చేసి ప్రయోగించే ప్రమాదం వాటి పరిమితుల్లో ఉన్నాయి. రాజ్యాంగ విధేయతను, అప్పటి ప్రభుత్వంతో ప్రశ్నించకుండా ఏకీభవించడంగా పొరబడకూడదు. శాస్త్రీయ అన్వేషణకు, సంస్కరణ స్ఫూర్తికి భిన్నాభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేసే అవకాశం అవసరం. అందువల్ల సమర్థవంతమైన అమలు అనేది కేవలం శిక్షపైనే ఆధారపడకుండా, పౌర విద్యను, జవాబుదారీతనం గల సంస్థలను, దామాషా సూత్రానికి అనుగుణమైన చట్టాలను మిళితం చేస్తుంది.

వస్తునిష్ఠ ప్రశ్నల్లో, రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా పేర్కొన్న విధికి, ఆచరించడం అభిలషణీయమైన పౌర ప్రవర్తనకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. ఓటు వేయడం, పన్నులు చెల్లించడం ముఖ్యమైన బాధ్యతలే అయినప్పటికీ, వాటిని అధికరణం 51Aలో పేర్కొనలేదు. అదేవిధంగా, పర్యావరణ పరిరక్షణ అధికరణం 51A(g) కింద పౌరుల విధుల్లోనూ, అధికరణం 48A కింద రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రాల్లోనూ భాగంగా ఉంది. విద్యకు సంబంధించిన విధి ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు విద్యావకాశాలు కల్పించడానికి సంబంధించినది; పద్నాలుగు సంవత్సరాల లోపు పిల్లలందరికీ సంబంధించినది కాదు.

• సంబంధిత బాధ్యత ఎవరిపై ఉందో పరిశీలించండి: పౌరుడిపైనా, తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకుడిపైనా, లేక రాజ్యంపైనా.
• వయోపరిమితిని పరిశీలించండి: అధికరణం 51A(k), అధికరణం 21A కింద ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాలు; అధికరణం 45 కింద ఆరు సంవత్సరాల లోపు.
• చట్టపరమైన ఆధారాన్ని పరిశీలించండి: రాజ్యాంగ ప్రబోధం, చట్టబద్ధ బాధ్యత, న్యాయపరంగా అమలు చేయించుకోగల ప్రాథమిక హక్కు వేర్వేరు వర్గాలు.

సాధన ప్రశ్నలు