జీవించే హక్కు మరియు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ

1. రాజ్యాంగ పునాది మరియు పరిధి

రాజ్యాంగంలోని IIIవ భాగంలో అధికరణం 21 ఉంది. దీని పదజాలం రాజ్యాధికారంపై పరిమితి విధిస్తుంది: ప్రాణాన్ని లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించాలంటే చట్టబద్ధమైన అధికారం, రాజ్యాంగబద్ధంగా చెల్లుబాటయ్యే ప్రక్రియ అవసరం. కార్యనిర్వాహక సౌలభ్యం, చట్టపరమైన ఆధారం లేని పోలీసు ఆదేశం లేదా పరిపాలనాపరమైన విచక్షణాధికారం మాత్రమే స్వేచ్ఛను హరించడాన్ని సమర్థించలేవు. ఈ రక్షణ రాజ్యాంగపరంగా దాని పరిధిలోకి వచ్చే ప్రతి వ్యక్తికీ, విదేశీయులతో సహా, వర్తిస్తుంది. అయితే, దీనివల్ల విదేశీయులకు అధికరణం 19 కింద పౌరులకు లభించే భారతదేశంలో నివసించే, స్థిరపడే హక్కులు సంక్రమించవు.

జీవితం అంటే కేవలం జీవశాస్త్రపరంగా ప్రాణాలతో ఉండటం మాత్రమే కాదు. న్యాయస్థానాల వ్యాఖ్యానం దానిని మానవ గౌరవంతోనూ, అర్థవంతంగా జీవించడానికి అవసరమైన ప్రాథమిక పరిస్థితులతోనూ అనుసంధానిస్తుంది. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలో శారీరక సమగ్రత, సంచారం, అత్యంత వ్యక్తిగత విషయాల్లో ఎంపికలు, స్వయంనిర్ణయాధికారానికి సంబంధించిన విస్తృతమైన స్వేచ్ఛలు ఉంటాయి. అయితే, అధికరణం 21 ప్రతి ఇష్టమైన కార్యకలాపాన్నీ ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చదు; అలాగే కారాగారవాసాన్ని, చట్టబద్ధమైన నియంత్రణను లేదా అన్ని రకాల నిర్బంధపూర్వక రాజ్య చర్యలను నిషేధించదు.

అధికరణం 21 ఇతర హామీలతో కలసి అమలవుతుంది. అధికరణం 14 రాజ్యం చేపట్టే ఏకపక్ష చర్యలను నిషేధిస్తుంది; అధికరణం 19 పౌరుల నిర్దిష్ట స్వేచ్ఛలను పరిరక్షిస్తుంది; అధికరణం 20 నేర సంబంధిత విషయాల్లో రక్షణలను కల్పిస్తుంది; అధికరణం 22 అరెస్టు, నిర్బంధానికి సంబంధించినది. అధికరణాలు 32, 226 రాజ్యాంగపరమైన పరిహారాలను కల్పిస్తాయి. అధికరణం 21ను ప్రధానంగా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా అమలు చేయించుకోవచ్చు. అయితే, ప్రైవేటు వ్యక్తులు లేదా సంస్థల నుంచి ఎదురయ్యే ముప్పుల నుంచి ప్రాణాన్ని, స్వేచ్ఛను రక్షించడానికి రాజ్యం క్రియాశీల చర్యలు చేపట్టవలసిన బాధ్యతలను కూడా న్యాయస్థానాలు గుర్తిస్తాయి.

• అధికరణం 32: ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.
• అధికరణం 226: ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం, ఇతర చట్టపరమైన ప్రయోజనాల కోసం హైకోర్టులు రిట్లు జారీ చేయవచ్చు.
• హెబియస్ కార్పస్ నిర్బంధం చట్టబద్ధతను పరీక్షిస్తుంది; ప్రైవేటు వ్యక్తులు చట్టవిరుద్ధంగా నిర్బంధించిన సందర్భాల్లోనూ పరిహారం కల్పించవచ్చు.

2. కేవల చట్టబద్ధత నుంచి న్యాయసమ్మతమైన ప్రక్రియ వైపు

A.K. గోపాలన్ వర్సెస్ మద్రాస్ రాష్ట్రం (1950) కేసులో సుప్రీంకోర్టు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ విషయంలో సంకుచిత దృక్పథాన్ని అనుసరించింది; వివిధ ప్రాథమిక హక్కులను చాలావరకు ఒకదానితో మరొకటి సంబంధం లేని వేర్వేరు విభాగాలుగా పరిగణించింది. చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన ప్రక్రియను, అమెరికాలోని విస్తృతమైన సముచిత న్యాయ ప్రక్రియ (due process) భావన ఆధారంగా కాకుండా, ప్రధానంగా శాసనంగా రూపొందించిన చట్టం ఉనికి ఆధారంగా అర్థం చేసుకుంది. ఈ దృక్పథం స్వేచ్ఛను హరించే చట్టంలోని న్యాయసమ్మతతను పరీక్షించడానికి తులనాత్మకంగా పరిమిత అవకాశాన్నే కల్పించింది.

బ్యాంకుల జాతీయీకరణకు సంబంధించిన R.C. కూపర్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1970) కేసు, హక్కులపై రాజ్య చర్యల ప్రభావాన్ని నొక్కిచెప్పడం ద్వారా ప్రాథమిక హక్కులను వేర్వేరు విభాగాలుగా చూసే దృక్పథాన్ని బలహీనపరిచింది. పాస్‌పోర్టును స్వాధీనంలో ఉంచుకోవడం నుంచి ఉత్పన్నమైన మేనకా గాంధీ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1978) కేసులో, అధికరణం 21 కింద ప్రక్రియ సముచితంగా, న్యాయబద్ధంగా, నిష్పాక్షికంగా ఉండాలని న్యాయస్థానం తీర్పునిచ్చింది. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను ప్రభావితం చేసే చట్టం అధికరణం 14లోని ప్రమాణాలను, వర్తించే సందర్భాల్లో అధికరణం 19లోని ప్రమాణాలను కూడా సంతృప్తిపరచాలి.

రాజ్యాంగ పాఠ్యంలో ఇప్పటికీ ‘చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన ప్రక్రియ’ అనే ఉంది; ‘సముచిత న్యాయ ప్రక్రియ’ అని లేదు. అయినప్పటికీ, న్యాయ సమీక్ష ఇప్పుడు న్యాయబద్ధతను, ఏకపక్షత లేకపోవడాన్ని పరిశీలిస్తూ, భారత రాజ్యాంగ న్యాయంలోకి సారభూత సముచిత న్యాయ ప్రక్రియకు సంబంధించిన తార్కికతను తీసుకువచ్చింది. ఏకపక్షంగా హక్కులను హరించడాన్ని కేవలం చట్టంలో నిర్దేశించడం ద్వారా పార్లమెంటు చెల్లుబాటు అయ్యేలా చేయలేదు. అదే విధంగా, మరో విధానం మరింత మెరుగైనదిగా కనిపిస్తోందనే కారణంతోనే న్యాయస్థానాలు ఒక విధానాన్ని చెల్లనిదిగా ప్రకటించవు; రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన జరిగిందని నిరూపించాలి.

అత్యవసర పరిస్థితి అనుభవం ఈ రక్షణలను మరింత పటిష్ఠం చేసింది. ADM జబల్‌పూర్ వర్సెస్ శివకాంత్ శుక్లా (1976) కేసులో, అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో జారీ చేసిన నిలుపుదల ఉత్తర్వు అమలులో ఉన్న సందర్భంలో సమర్థవంతమైన హెబియస్ కార్పస్ ఉపశమనాన్ని నిరాకరించిన తీర్పు అపఖ్యాతి పొందింది. అనంతరం నలభై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ, అధికరణం 359 కింద అధికరణాలు 20 మరియు 21 అమలును నిలిపివేయకుండా రక్షణ కల్పించింది. 2017 గోప్యతా హక్కు తీర్పులో సుప్రీంకోర్టు ADM జబల్‌పూర్ తీర్పును స్పష్టంగా తిరస్కరించింది.

• పరీక్ష దృష్ట్యా గుర్తుంచుకోవలసిన తేడా: అధికరణం 358, అధికరణం 19కు సంబంధించినది; అధికరణం 359, నిర్దిష్ట హక్కుల అమలు కోసం న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించే హక్కును నిలిపివేయడానికి సంబంధించినది.
• నిలిపివేత నుంచి రక్షణ ఉన్నంత మాత్రాన అధికరణం 21 నిరపేక్షమైనది కాదు: రాజ్యాంగబద్ధంగా చెల్లుబాటయ్యే రక్షణలకు లోబడి ప్రాణాన్ని లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను చట్టబద్ధంగా హరించడం ఇప్పటికీ సాధ్యమే.

3. గౌరవం మరియు జీవనానికి విస్తృత అర్థం

గౌరవప్రదమైన జీవనం నుంచి న్యాయస్థానం అనేక రక్షణలను ఉత్పన్నం చేసింది. ఫ్రాన్సిస్ కొరాలీ ముల్లిన్ వర్సెస్ అడ్మినిస్ట్రేటర్, కేంద్రపాలిత ప్రాంతం ఢిల్లీ (1981) కేసు జీవనాన్ని గౌరవంతోనూ, కనీస అవసరాలతోనూ అనుసంధానించింది. ఓల్గా టెల్లిస్ వర్సెస్ బొంబాయి మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (1985) కేసులో జీవనోపాధిని జీవించే హక్కులో భాగంగా గుర్తించారు; అయితే, ప్రజా కాలిబాటలను ఆక్రమించుకునేందుకు బేషరతు హక్కును కల్పించలేదు. అందువల్ల, హక్కుల గుర్తింపును అన్ని రకాల నియంత్రణలు లేదా ఖాళీ చేయింపుల నుంచి మినహాయింపుగా భావించకుండా, వాటి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

ఆరోగ్యం, పర్యావరణ పరిరక్షణ ముఖ్యమైన పార్శ్వాలు. పశ్చిమ్ బంగా ఖేత్ మజ్దూర్ సమితి వర్సెస్ పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం (1996) కేసులో, ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులు సకాలంలో చికిత్స అందించడంలో విఫలమవడం అధికరణం 21 ఉల్లంఘనకు సంబంధించిన అంశమైంది. పరమానంద్ కటారా వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1989) కేసు, ప్రక్రియాపరమైన లాంఛనాలు చికిత్సకు ఆటంకం కలిగించకుండా, ప్రాణాలను కాపాడేందుకు తక్షణ వైద్య సహాయం అందించాల్సిన అవసరాన్ని నొక్కిచెప్పింది. సుభాష్ కుమార్ వర్సెస్ బిహార్ రాష్ట్రం (1991) కేసు, కాలుష్యరహిత నీరు, గాలిని పొందడాన్ని అధికరణం 21 పరిధిలో గుర్తించింది.

రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానం, సవరణ మధ్య సంబంధాన్ని విద్య స్పష్టం చేస్తుంది. ఉన్ని కృష్ణన్ వర్సెస్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం (1993) కేసులో అధికరణం 21 కింద, ముఖ్యంగా పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు వరకు, విద్య పొందే హక్కును గుర్తించారు. ఎనభై ఆరవ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2002 ద్వారా అధికరణం 21Aను చేర్చారు. దీని ప్రకారం, ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు చట్టం నిర్దేశించే విధానంలో ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను కల్పించాలి. ఉచిత, నిర్బంధ విద్య పొందే బాలల హక్కు చట్టం, 2009 ఈ హామీని కార్యరూపంలోకి తీసుకువస్తుంది.

ఆదేశిక సూత్రాలు స్వతంత్రంగా అమలు చేయించుకోగల ప్రాథమిక హక్కులుగా స్వయంచాలకంగా మారకుండానే, ఈ బాధ్యతలను వ్యాఖ్యానించడంలో తోడ్పడతాయి. అధికరణాలు 39A, 41, 42 మరియు 47 న్యాయ సహాయం, ప్రభుత్వ సహాయం, మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రజారోగ్యానికి మార్గనిర్దేశం చేస్తాయి. అధికరణం 51A కింద పర్యావరణ పరిరక్షణ వంటి విధులు హక్కులకు అనుబంధంగా ఉంటాయి; అయితే రాజ్యాంగ రక్షణలను పక్కనపెట్టేందుకు రాజ్యానికి అధికారం ఇవ్వవు.

• అధికరణం 21A ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు వర్తిస్తుంది; పద్దెనిమిది సంవత్సరాల లోపు పిల్లలందరికీ కాదు.
• అధికరణం 45 ఆరు సంవత్సరాల లోపు పిల్లలకు బాల్యదశ సంరక్షణ, విద్య కల్పించడానికి సంబంధించినది.
• అధికరణం 51A(k), ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు సంబంధించి తల్లి లేదా తండ్రి లేదా సంరక్షకునిపై విద్యకు సంబంధించిన విధిని ఉంచుతుంది.

4. గోప్యత, స్వయంప్రతిపత్తి, జీవితాంత దశకు సంబంధించిన ఎంపికలు

జస్టిస్ K.S. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2017) కేసులో, తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తులతో కూడిన ధర్మాసనం ఏకగ్రీవంగా గోప్యతను అధికరణం 21తోపాటు భాగం IIIలోని స్వేచ్ఛలు, హామీల ద్వారా రక్షణ పొందే ప్రాథమిక హక్కుగా గుర్తించింది. గోప్యతలో శారీరక సమగ్రత, నిర్ణయాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి, సమాచార గోప్యత అంతర్భాగాలు. గోప్యతపై విధించే పరిమితులకు చట్టబద్ధత, రాజ్యపు చట్టసమ్మత లక్ష్యం, అనుపాతబద్ధత వంటి రాజ్యాంగపరమైన సమర్థన ఉండాలి; దుర్వినియోగాన్ని నిరోధించే రక్షణలు కూడా ఉండాలి.

స్వయంప్రతిపత్తికి సంబంధించిన న్యాయసిద్ధాంతాలు అత్యంత వ్యక్తిగతమైన ఎంపికలను రక్షిస్తాయి. షఫిన్ జహాన్ వర్సెస్ అశోకన్ K.M. (2018) కేసు, జీవిత భాగస్వామిని ఎంచుకునే వయోజన వ్యక్తి స్వేచ్ఛను ధ్రువీకరించింది. నవ్‌తేజ్ సింగ్ జోహార్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2018) కేసులో, భారతీయ శిక్షాస్మృతిలోని సెక్షన్ 377 వయోజనుల మధ్య పరస్పర సమ్మతితో జరిగే లైంగిక సంబంధాలను నేరంగా పరిగణించిన మేరకు, అటువంటి సంబంధాలను నేరపరిధి నుంచి తొలగించారు. ఇటువంటి తీర్పులు గౌరవాన్ని, ఎంపిక స్వేచ్ఛను రక్షిస్తాయి; అయితే, కుటుంబ చట్టానికి సంబంధించిన ప్రతి ప్రత్యేక ప్రశ్ననూ ఇవి స్వయంచాలకంగా పరిష్కరిస్తాయని భావించకూడదు.

అధికరణం 21 సాధారణంగా మరణించే హక్కును కల్పించదు. జ్ఞాన్ కౌర్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం (1996) కేసులో, గౌరవప్రదంగా మరణించడాన్ని వేరుగా గుర్తిస్తూనే, మరణించే సాధారణ హక్కు ఉందనే వాదనను తిరస్కరించారు. కామన్ కాజ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2018) కేసులో ముందస్తు వైద్య ఆదేశాలను గుర్తించి, రక్షణ నిబంధనలకు లోబడి ప్రాణాధార చికిత్సను ప్రారంభించకుండా నిలిపి ఉంచడాన్ని లేదా ఉపసంహరించడాన్ని అనుమతించారు. న్యాయస్థానం 2023లో ఈ విధానాలను సరళీకరించింది. ఇది క్రియాశీల కారుణ్య మరణాన్ని చట్టబద్ధం చేయడం లేదా సహాయక మరణానికి అపరిమిత హక్కును కల్పించడం కంటే భిన్నమైనది.

• గోప్యత అనేది రహస్యంగా ఉంచడానికే పరిమితం కాదు; ఇంటికే పరిమితమైనది కూడా కాదు.
• సమ్మతి, గౌరవం, స్వయంప్రతిపత్తి ప్రధానమైనవి. అయితే, పరిమితులను, పరస్పరం పోటీపడే హక్కులను రాజ్యాంగపరంగా మదింపు చేయాలి.

5. అరెస్టు, నిర్బంధం, నేర న్యాయ వ్యవస్థ

అధికరణం 21 అదుపులో లేని వ్యక్తులతోపాటు నిందితులను, ఖైదీలను కూడా రక్షిస్తుంది. హుస్సేనారా ఖాతూన్ కేసులు (1979), న్యాయసమ్మతమైన నేర విచారణ ప్రక్రియలో సత్వర విచారణకు కేంద్రస్థానం కల్పించాయి; విచారణాధీన ఖైదీల సుదీర్ఘ కారాగారవాసాన్ని వెలుగులోకి తెచ్చాయి. అధికరణం 21ను అధికరణం 39Aతో కలిపి చదివినప్పుడు, ఆర్థిక స్తోమతలేని నిందితులకు ఉచిత న్యాయ సహాయం అందించడానికి ఆధారం లభిస్తుంది. D.K. బసు వర్సెస్ పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం (1997) కేసులో, దుర్వినియోగాన్ని నిరోధించేందుకు న్యాయస్థానం అరెస్టు, కస్టడీకి సంబంధించిన రక్షణ నిబంధనలను నిర్దేశించింది.

అధికరణం 22 ప్రకారం, సాధారణ పరిస్థితుల్లో అరెస్టయిన వ్యక్తికి అరెస్టుకు గల కారణాలను తెలియజేయాలి; న్యాయవాదిని సంప్రదించడానికి, ఆయన ద్వారా తన వాదనను వినిపించి రక్షణ పొందడానికి అనుమతించాలి; అవసరమైన ప్రయాణ సమయాన్ని మినహాయించి, ఇరవై నాలుగు గంటల్లోగా సమీప మేజిస్ట్రేట్ ఎదుట హాజరుపరచాలి. ఆ వ్యవధికి మించి నిర్బంధంలో ఉంచడానికి మేజిస్ట్రేట్ అనుమతి అవసరం. అధికరణం 22(3), శత్రు దేశాల విదేశీయులను, నివారక నిర్బంధ చట్టాల కింద నిర్బంధించిన వ్యక్తులను ఈ నిర్దిష్ట హామీల పరిధి నుంచి మినహాయిస్తుంది; నివారక నిర్బంధానికి బదులుగా అధికరణం 22(4)–(7)లోని ప్రత్యేక రక్షణలు వర్తిస్తాయి.

నివారక నిర్బంధం అనేది నిరూపితమైన నేరానికి శిక్ష విధించడం కంటే, జరగవచ్చని భావిస్తున్న చర్యలను నిరోధించేందుకు ఉద్దేశించినది. ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న రాజ్యాంగ వ్యవస్థ ప్రకారం, అధికరణం 22లోని నిబంధనలకు లోబడి, మూడు నెలలకు మించిన నిర్బంధానికి సాధారణంగా నిర్దేశిత సలహా మండలి ప్రక్రియ అవసరం. ఈ కాలపరిమితిని రెండు నెలలకు మార్చేందుకు నలభై నాలుగవ సవరణ ప్రతిపాదించిన నిబంధన ఇంకా అమలులోకి రాలేదు. ప్రక్రియాపరమైన ఉల్లంఘనలు, దురుద్దేశపూర్వక చర్యలు సహా రాజ్యాంగపరమైన, చట్టపరమైన లోపాల ఆధారంగా న్యాయస్థానాలు నిర్బంధాన్ని సమీక్షించవచ్చు.

మరణశిక్ష రాజ్యాంగ విరుద్ధమని ప్రకటించలేదు. బచ్చన్ సింగ్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం (1980) కేసులో సుప్రీంకోర్టు మరణశిక్ష రాజ్యాంగబద్ధతను సమర్థిస్తూనే, అత్యంత అరుదైన కేసుల్లో మాత్రమే దానిని విధించాలనే ప్రమాణాన్ని నిర్దేశించింది. సమర్థవంతమైన పోలీసు విధి నిర్వహణ పేరుతో కస్టడీలో చిత్రహింసలను, చట్టవిరుద్ధ హత్యలను సమర్థించలేరు. నీలాబతి బెహెరా వర్సెస్ ఒరిస్సా రాష్ట్రం (1993) కేసులో, కస్టడీ మరణం కారణంగా ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన జరిగినప్పుడు ప్రజా న్యాయ పరిధిలో పరిహారం చెల్లించాలనే సూత్రాన్ని ధృవీకరించారు.

• శిక్షాత్మక నిర్బంధం నేర చట్ట ప్రక్రియలను అనుసరిస్తుంది; నివారక నిర్బంధం చట్టబద్ధంగా నియంత్రితమైన నివారణాత్మక మదింపుపై ఆధారపడుతుంది.
• కారాగారవాసం కారణంగా చట్టబద్ధంగా పరిమితం చేసిన మేరకు మినహా, ఖైదీలు తమ ప్రాథమిక హక్కులను కలిగి ఉంటారు.

సాధన ప్రశ్నలు