సాధారణ బిల్లు

1. రాజ్యాంగపరమైన అర్థం మరియు పరిధి

రాజ్యాంగం సాధారణ బిల్లుకు ప్రత్యేక నిర్వచనాన్ని ఇవ్వలేదు. ఆర్టికల్ 110 కింద ద్రవ్య బిల్లులు, ఆర్టికల్ 368 కింద రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు భిన్నంగా, పార్లమెంటు సాధారణ శాసన ప్రక్రియకు లోబడి ఉండే శాసన ప్రతిపాదనలను ఈ పదం సూచిస్తుంది. నేర చట్టం, పర్యావరణ పరిరక్షణ, సంస్థలు, పౌర హక్కులను క్రమబద్ధీకరించే బిల్లులు ఇందుకు ఉదాహరణలు. ఆర్టికల్ 79 ప్రకారం, పార్లమెంటులో రాష్ట్రపతి, ఉభయ సభలు భాగంగా ఉంటాయి; అందువల్ల రాష్ట్రపతి ఆమోదం చట్ట నిర్మాణ ప్రక్రియలో అంతర్భాగం.

ద్రవ్య బిల్లులు, ఇతర ఆర్థిక బిల్లులకు సంబంధించిన ప్రత్యేక నిబంధనలకు లోబడి, ఏ సభలోనైనా బిల్లును ప్రవేశపెట్టేందుకు ఆర్టికల్ 107 అనుమతిస్తుంది. సాధారణ బిల్లు ఒక మంత్రి ప్రవేశపెట్టే ప్రభుత్వ బిల్లు కావచ్చు లేదా మంత్రి కాని ఏ సభ్యుడైనా ప్రవేశపెట్టే ప్రైవేటు సభ్యుని బిల్లు కావచ్చు. ఈ పేర్లు బిల్లును ప్రవేశపెట్టే వ్యక్తిని సూచిస్తాయి తప్ప, రాజ్యాంగపరమైన అధికారంలో వేర్వేరు స్థాయులను సూచించవు.

ఆర్టికల్ 110 పరిధిలోకి రాని ప్రతి బిల్లుకూ ఆర్థికపరమైన పరిమితులు వర్తించవని భావించకూడదు. ఆర్టికల్ 117(1) కింద ఆర్థిక బిల్లు ఉభయ సభలలో సాధారణ ఆమోద ప్రక్రియను అనుసరిస్తుంది; అయితే దానిని లోక్‌సభలోనే ప్రవేశపెట్టాలి, ప్రవేశపెట్టడానికి రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం. భారత సంఘటిత నిధి నుంచి వ్యయం చేయాల్సి వచ్చే బిల్లుకు ఆర్టికల్ 117(3) వర్తిస్తుంది: ఆ బిల్లును పరిశీలనకు తీసుకోవాలని రాష్ట్రపతి సిఫారసు చేస్తేనే ఏ సభ అయినా దానిని ఆమోదించగలదు.

• అధికరణాలు 245–246 మరియు ఏడవ షెడ్యూలు కింద లేదా చట్టం చేయడానికి అధికారం కల్పించే మరొక రాజ్యాంగ నిబంధన కింద శాసన నిర్మాణ అధికారం కూడా ఉండాలి.
• ఒక బిల్లు సాధారణ బిల్లు అవుతుందా లేదా అనేది దాని శీర్షిక లేదా విధానపరమైన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా నిర్ణయించబడదు.

2. ప్రవేశపెట్టడం, పరిశీలన మరియు మూడు పఠనాలు

వివరణాత్మక ప్రక్రియ ఆర్టికల్ 118 కింద ప్రతి సభ రూపొందించుకున్న నియమాల నుంచి ఉద్భవిస్తుంది. మొదటి పఠనంలో, బిల్లు బాధ్యత వహించే సభ్యుడు సాధారణంగా దానిని ప్రవేశపెట్టేందుకు సభ అనుమతి కోరతారు. అనుమతి లభించిన తర్వాత, బిల్లును ప్రవేశపెట్టి గెజిట్‌లో ప్రచురిస్తారు. సభాధ్యక్షుని అనుమతితో బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి ముందే ప్రచురించవచ్చు; అటువంటి సందర్భంలో, ప్రవేశపెట్టేందుకు అనుమతి కోరుతూ ప్రత్యేక తీర్మానాన్ని ప్రతిపాదించాల్సిన అవసరం లేదు.

రెండవ పఠనంలో బిల్లుపై విషయపరమైన పరిశీలన జరుగుతుంది. తొలుత సభ బిల్లులోని సూత్రాలు, సాధారణ నిబంధనలపై చర్చిస్తుంది. సభ బిల్లును పరిశీలనకు తీసుకోవచ్చు, ఆ సభకు చెందిన సెలెక్ట్ కమిటీకి లేదా ఉభయ సభల సంయుక్త కమిటీకి పంపవచ్చు లేదా అభిప్రాయాలను సేకరించేందుకు పంపిణీ చేయవచ్చు. వర్తించే ప్రక్రియ ద్వారా బిల్లులను శాఖా సంబంధిత పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘానికి కూడా పంపవచ్చు. కమిటీకి పంపడం ప్రయోజనకరమైనప్పటికీ, ప్రతి సాధారణ బిల్లును అలా పంపడం రాజ్యాంగపరంగా తప్పనిసరి కాదు.

కమిటీలు నిపుణులను సంప్రదించవచ్చు, సంబంధిత వర్గాల అభిప్రాయాలను వినవచ్చు, మార్పులను సిఫారసు చేయవచ్చు. వాటి నివేదికలు సలహా స్వభావం కలిగినవి: సిఫారసులను ఆమోదించే లేదా తిరస్కరించే అధికారం సభకే ఉంటుంది. క్లాజులవారీ పరిశీలన సమయంలో, సభ్యులు ఒక్కొక్క నిబంధనపై చర్చించి, అనుమతించదగిన సవరణలకు సంబంధించిన నియమాలకు లోబడి సవరణలను ప్రతిపాదిస్తారు. సవివరమైన శాసన పరిశీలనలో ఈ దశ కీలకమైనది.

మూడవ పఠనంలో చర్చ సాధారణంగా బిల్లును మొత్తంగా ఆమోదించాలా లేదా తిరస్కరించాలా అనే అంశానికే పరిమితమవుతుంది. బిల్లు ఆమోదానికి సాధారణంగా సభకు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల సాధారణ మెజారిటీ అవసరం. ఓటింగ్‌కు దూరంగా ఉండటాన్ని అనుకూల లేదా వ్యతిరేక ఓటుగా పరిగణించరు. అధికరణం 100 ప్రకారం, సభాధ్యక్షుడు మొదటి సందర్భంలో ఓటు వేయరు; అయితే ఓట్లు సమానంగా వచ్చినప్పుడు నిర్ణాయక ఓటు వేయవచ్చు. రాజ్యాంగం ప్రకారం సాధారణంగా సభ కోరమ్, ఆ సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో పదో వంతు.

3. రెండవ సభ మరియు శాసన ప్రతిష్టంభన

ఒక సభలో ఆమోదం పొందిన తరువాత బిల్లును మరో సభకు పంపుతారు. అక్కడ అది శాసన ప్రక్రియలోని దశలను అనుసరిస్తుంది. ఆ సభ బిల్లును యథాతథంగా ఆమోదించవచ్చు, సవరణలతో ఆమోదించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు లేదా పెండింగ్‌లో ఉంచవచ్చు. అధికరణం 107(2) ప్రకారం, సంయుక్త సమావేశ విధానం ద్వారా భేదాభిప్రాయం పరిష్కారమైతే తప్ప, ఉభయ సభలూ ఒకే పాఠ్యానికి అంగీకరించాలి. ద్రవ్య బిల్లుకు భిన్నంగా, తిరిగి పంపడానికి నిర్దేశించిన స్వల్ప గడువు ముగిసిందనే కారణంతో సాధారణ బిల్లు విషయంలో రాజ్యసభను పక్కనపెట్టడం సాధ్యం కాదు.

అధికరణం 108 సంయుక్త సమావేశానికి మూడు ప్రాతిపదికలను గుర్తిస్తుంది: మరో సభ బిల్లును తిరస్కరించడం; సవరణల విషయంలో ఉభయ సభల మధ్య అంతిమంగా భేదాభిప్రాయం ఏర్పడటం; లేదా మరో సభ బిల్లును స్వీకరించిన తరువాత దానిని ఆమోదించకుండా ఆరు నెలలకు పైగా గడవడం. ఈ ఆరు నెలలను లెక్కించేటప్పుడు, ఆ సభ సమావేశాల ముగింపు (ప్రొరోగేషన్) అమలులో ఉన్న కాలాన్ని లేదా వరుసగా నాలుగు రోజులకు మించి సభ వాయిదా పడిన కాలాన్ని మినహాయిస్తారు. సంయుక్త సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే తన ఉద్దేశాన్ని రాష్ట్రపతి ప్రకటించవచ్చు; ఇది స్వయంచాలకంగా జరగాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు.

సంయుక్త సమావేశానికి సాధారణంగా లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఆయన అందుబాటులో లేకపోతే, వరుస క్రమంలో డిప్యూటీ స్పీకర్, ఆ తరువాత రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్, వర్తించే పరిస్థితిని బట్టి అధ్యక్షత వహిస్తారు; తదుపరి ఏర్పాట్లు సంయుక్త సమావేశ నియమాల ప్రకారం జరుగుతాయి. ఉభయ సభల నుంచి హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల మెజారిటీతో బిల్లు ఆమోదం పొందుతుంది. అధికరణం 108 కింద అనుమతించిన సవరణలను మాత్రమే ప్రతిపాదించవచ్చు. లోక్‌సభలో సభ్యుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల సాధారణంగా దానికి సంఖ్యాపరమైన ఆధిక్యం లభిస్తుంది; అయితే ఇది చట్టపరంగా రాజ్యసభ పాత్రను తొలగించదు.

• ద్రవ్య బిల్లులు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుల విషయంలో ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి అవకాశం లేదు.
• రాజ్యసభ చైర్మన్ ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించరు.

4. రాష్ట్రపతి ఆమోదం మరియు అమలులోకి రావడం

పార్లమెంటులో బిల్లు ఆమోద ప్రక్రియ పూర్తయిన తరువాత, అధికరణం 111 కింద దానిని రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి సమర్పిస్తారు. రాష్ట్రపతి ఆమోదం తెలపవచ్చు, ఆమోదాన్ని నిరాకరించవచ్చు లేదా ద్రవ్య బిల్లు కాని బిల్లును పునఃపరిశీలన కోసం తిరిగి పంపవచ్చు. అలా తిరిగి పంపేటప్పుడు సవరణలను సిఫార్సు చేసే సందేశాన్ని కూడా జతచేయవచ్చు. ఈ విధులు అధికరణం 74లోని పార్లమెంటరీ కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ చట్రానికి లోబడి నిర్వహించబడతాయి; ఇవి అపరిమితమైన వ్యక్తిగత శాసన విచక్షణాధికారాలు కావు.

తిరిగి పంపిన బిల్లును పార్లమెంటు సవరణలతో లేదా సవరణలు లేకుండా మళ్లీ ఆమోదించి రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి సమర్పిస్తే, రాష్ట్రపతి ఆమోదాన్ని నిరాకరించలేరు. బిల్లును తిరిగి పంపారనే కారణంతో మాత్రమే ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరమని నిర్దేశించలేదు. రాష్ట్రపతి మొదటి నిర్ణయం తీసుకోవడానికి అధికరణం 111 స్పష్టమైన సంఖ్యాపరమైన కాలపరిమితిని విధించలేదు; అయితే బిల్లును తిరిగి పంపే నిబంధనలో 'వీలైనంత త్వరగా' అనే పదబంధాన్ని ఉపయోగించారు.

రాష్ట్రపతి ఆమోదం బిల్లును చట్టంగా మారుస్తుంది. అయితే, చట్టంగా రూపొందడం, అమల్లోకి రావడం అనేవి వేర్వేరు అంశాలు. ఒక చట్టం తక్షణమే, నిర్దేశించిన తేదీన లేదా ప్రభుత్వం నోటిఫై చేసిన తేదీన అమల్లోకి రావచ్చు. వేర్వేరు నిబంధనలు వేర్వేరు తేదీల్లో అమల్లోకి రావచ్చు. రూపొందించిన సాధారణ చట్టం కూడా శాసన నిర్మాణ అధికార పరిధి, ప్రాథమిక హక్కులతో సహా రాజ్యాంగపరమైన ఆవశ్యకతలకు అనుగుణంగా ఉందా అనే అంశాలపై న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుంది.

5. సమావేశాల సమాపనం, రద్దు మరియు పరీక్షల్లో తికమకపెట్టే అంశాలు

అధికరణం 107 సభ సమావేశాల సమాపనానికి, లోక్‌సభ రద్దుకు మధ్య తేడాను స్పష్టం చేస్తుంది. సమావేశాల సమాపనం వల్ల పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు కాలదోషం చెందదు. అయితే, లోక్‌సభ రద్దయితే, అందులో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు అక్కడే ప్రవేశపెట్టినదైనా లేదా రాజ్యసభ నుంచి వచ్చినదైనా కాలదోషం చెందుతుంది. లోక్‌సభ ఆమోదించి, రాజ్యసభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు కూడా కాలదోషం చెందుతుంది.

లోక్‌సభ ఆమోదించకుండా రాజ్యసభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు, లోక్‌సభ రద్దయినప్పుడు కాలదోషం చెందదు. ఉభయ సభలు ఇప్పటికే ఆమోదించి, రాష్ట్రపతి ఆమోదం కోసం వేచి ఉన్న బిల్లు కూడా కాలదోషం చెందదు. అధికరణం 108 మరో ముఖ్యమైన రక్షణను కల్పిస్తుంది: సంయుక్త సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే ఉద్దేశాన్ని రాష్ట్రపతి ఒకసారి నోటిఫై చేసిన తర్వాత, లోక్‌సభ రద్దయినా ఆ సమావేశం నిర్వహణకు, బిల్లు ఆమోదానికి ఆటంకం కలగదు.

వస్తునిష్ఠ ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చేటప్పుడు, ప్రక్రియాపరమైన నియమాలను వర్తింపజేయడానికి ముందు బిల్లు ఏ వర్గానికి చెందినదో గుర్తించాలి. 14 రోజుల నియమం, లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టడం, రాజ్యసభ సిఫారసులను పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా ఉండే లోక్‌సభ అధికారం అనేవి ద్రవ్య బిల్లు ప్రక్రియకు సంబంధించినవి. సాధారణ బిల్లులు మాత్రం ఉభయ సభల ఏకాభిప్రాయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; ప్రతిష్టంభనను అధిగమించడానికి రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన యంత్రాంగం ఉంటుంది.

సాధన ప్రశ్నలు