పార్లమెంటరీ కమిటీలు

అర్థం, రాజ్యాంగ ప్రాతిపదిక, ప్రాధాన్యం

పార్లమెంటరీ కమిటీ అనేది ఒక సభ నియమించే లేదా ఎన్నుకునే, లేదా ఆ సభ అధ్యక్ష స్థానంలో ఉన్న అధికారి నామినేట్ చేసే సంస్థ. ఇది ఆ అధికారి నిర్దేశంలో పనిచేస్తూ, తన నివేదికను సభకు లేదా ఆ అధికారికి సమర్పిస్తుంది. దీనికి లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ సచివాలయం కార్యనిర్వహణ సహాయాన్ని అందిస్తుంది. పరిమిత సమయం, సాంకేతిక సంక్లిష్టత, పరస్పరం పోటీపడే రాజకీయ ప్రాధాన్యతల కారణంగా సభ మొత్తం తగినంతగా పరిశీలించలేని అంశాలను పరిశీలించేందుకు కమిటీలు పార్లమెంటుకు వీలు కల్పిస్తాయి.

రాజ్యాంగం కమిటీలకు సంబంధించి సమగ్ర నిర్మాణాన్ని నిర్దేశించలేదు. చాలా కమిటీల కూర్పు, విధివిధానాలు పార్లమెంటరీ నియమాలు, ఆదేశాలు, తీర్మానాల ఆధారంగా నిర్ణయించబడతాయి. అధికరణం 118 ప్రకారం ప్రతి సభ తన విధానాన్ని, కార్యకలాపాల నిర్వహణను క్రమబద్ధీకరించేందుకు నియమాలను రూపొందించుకోవచ్చు. అధికరణం 105 పార్లమెంటరీ విశేషాధికారాలకు విస్తృత రాజ్యాంగ చట్రాన్ని అందిస్తుంది. అధికరణం 151 ప్రకారం కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ రూపొందించే కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆడిట్ నివేదికలను రాష్ట్రపతికి సమర్పించి, పార్లమెంటు ముందు ఉంచాలి. ఇవి ఆర్థిక పరిశీలనకు ముఖ్యమైన ఆధారంగా నిలుస్తాయి.

పత్రాలను పరిశీలించడం, అధికారులను ప్రశ్నించడం, నిపుణులు, సంబంధిత వర్గాల అభిప్రాయాలను వినడం ద్వారా కమిటీలు కార్యనిర్వాహక వర్గ జవాబుదారీతనాన్ని బలోపేతం చేస్తాయి. కమిటీ సమావేశాలు సాధారణంగా బహిరంగ చర్చలకు దూరంగా జరుగుతాయి. దీనివల్ల సవివరమైన చర్చకు ప్రోత్సాహం లభించడంతోపాటు, వివిధ పార్టీల మధ్య మరింత సహకారానికి అవకాశం ఏర్పడుతుంది. అయినప్పటికీ, కమిటీలు సభలకు అనుబంధంగా పనిచేస్తాయే తప్ప వాటి స్థానాన్ని భర్తీ చేయవు: చట్టాలు చేయడం, వ్యయానికి అనుమతినివ్వడం, అధికరణం 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలిని సమష్టిగా బాధ్యులను చేయడం వంటి అధికారాలు పార్లమెంటుకే ఉంటాయి.

• పార్లమెంటరీ కమిటీలను మంత్రిత్వ శాఖలకు అనుబంధంగా ఉండే సంప్రదింపుల కమిటీలతో గందరగోళపడవద్దు. సంప్రదింపుల కమిటీలను పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేస్తారు; సాధారణంగా సంబంధిత మంత్రి వాటికి అధ్యక్షత వహిస్తారు.

వర్గీకరణ మరియు కమిటీల వ్యవస్థీకరణ

స్థాయీ సంఘాలను నిర్ణీత కాలవ్యవధుల్లో ఏర్పాటు చేస్తారు లేదా అవి నిరంతర ప్రాతిపదికన పనిచేస్తాయి. వీటిలో ఆర్థిక సంఘాలు, శాఖా సంబంధిత స్థాయీ సంఘాలు, పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాలు, విశేషాధికారాలు, నైతిక ప్రవర్తన, వినతులు, అధీన శాసనాలు, ప్రభుత్వ హామీలకు సంబంధించిన సంఘాలు ఉంటాయి. ‘స్థాయీ’ అనే పదానికి సభ్యులు శాశ్వత సభ్యత్వం కలిగి ఉంటారని అర్థం కాదు: అనేక ముఖ్యమైన స్థాయీ సంఘాల పదవీకాలం ఒక సంవత్సరానికి మించదు.

తాత్కాలిక సంఘాలను ఒక నిర్దిష్ట ప్రయోజనం కోసం ఏర్పాటు చేస్తారు. వాటికి అప్పగించిన పని పూర్తయినప్పుడు అవి రద్దవుతాయి. ఒక బిల్లుపై ఏర్పాటు చేసే ప్రత్యేక సంఘం (Select Committee)లో ఒక సభకు చెందిన సభ్యులు ఉంటారు; బిల్లుపై ఏర్పాటు చేసే సంయుక్త సంఘం (Joint Committee)లో ఉభయ సభల సభ్యులు ఉంటారు. ఒక నిర్దిష్ట అంశంపై విచారణ జరిపేందుకు పార్లమెంటు సంయుక్త పార్లమెంటరీ సంఘాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేయవచ్చు. దాని విధి పరిధి, కూర్పు, అధికారాలు అన్నింటికీ వర్తించే ఒక స్థిర సూత్రంపై కాకుండా, దానిని ఏర్పాటు చేసే తీర్మానాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి.

సభ్యుల ఎంపిక పద్ధతులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. ఆర్థిక సంఘాల సభ్యులను ఒకే బదిలీ చేయగల ఓటు ద్వారా నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో ఎన్నుకుంటారు. దీనివల్ల వివిధ రాజకీయ వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం లభిస్తుంది. శాఖా సంబంధిత స్థాయీ సంఘాల సభ్యులను సంబంధిత సభను బట్టి స్పీకర్ లేదా చైర్మన్ నామినేట్ చేస్తారు. వర్తించే నియమాల ప్రకారం సంబంధిత సభాధ్యక్షులు సంఘాల అధ్యక్షులను నియమిస్తారు; ప్రతి సంఘం అధ్యక్షుడినీ ఆ సంఘం సభ్యులే ఎన్నుకోరు.

• పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాలకు సమయ కేటాయింపును సభా వ్యవహారాల సలహా కమిటీ సిఫార్సు చేస్తుంది.
• పార్లమెంటు మంజూరు చేసిన అధికార పరిధిలోనే అప్పగించిన శాసన నిర్మాణ అధికారాలు వినియోగించబడుతున్నాయా లేదా అనే అంశాన్ని అధీన శాసనాల కమిటీ పరిశీలిస్తుంది.
• మంత్రులు సభలో ఇచ్చిన హామీలు, వాగ్దానాలు, చేపడతామని చేసిన ప్రకటనలను, వాటి అమలును ప్రభుత్వ హామీల కమిటీ పరిశీలిస్తుంది.

ఆర్థిక సంఘాలు: మూడు విభిన్న విధులు

ప్రభుత్వ ఖాతాల సంఘంలో 22 మంది సభ్యులు ఉంటారు. వీరిలో 15 మంది లోక్‌సభ నుంచి, 7 మంది రాజ్యసభ నుంచి ఉంటారు. వ్యయానికి అనుమతి ఉందా, నిర్దేశిత ప్రయోజనం కోసమే ఖర్చు చేశారా, వర్తించే నియమాలకు అనుగుణంగా ఉందా అనే అంశాలను అంచనా వేయడానికి ఈ సంఘం వినియోగ ఖాతాలు, ఆర్థిక ఖాతాలు మరియు సంబంధిత CAG నివేదికలను పరిశీలిస్తుంది. దీని పరిశీలన కేవలం గణాంకాల కచ్చితత్వానికే పరిమితం కాకుండా, ఆర్థిక ఔచిత్యాన్ని కూడా కలిగి ఉంటుంది. CAG ఈ సంఘం పరిశీలనకు సహకరిస్తారు, కానీ సంఘంలో సభ్యులు కారు. 1967 నుంచి సంప్రదాయబద్ధంగా ఈ సంఘం అధ్యక్షుడిని ప్రతిపక్షం నుంచి ఎంపిక చేస్తున్నారు; ఇది ఒక సంప్రదాయమే తప్ప రాజ్యాంగపరమైన ఆవశ్యకత కాదు.

అంచనాల సంఘంలో 30 మంది సభ్యులు ఉంటారు. వీరందరినీ లోక్‌సభ నుంచి ఎన్నుకుంటారు. ఇది బడ్జెట్ అంచనాలను పరిశీలించి, సామర్థ్యాన్ని మరియు పొదుపును సాధించేందుకు వ్యయ తగ్గింపు చర్యలు, సంస్థాగత మెరుగుదలలు, పరిపాలనా సంస్కరణలు మరియు ప్రత్యామ్నాయ విధానాలను సూచిస్తుంది. అంచనాలలో అంతర్లీనంగా ఉన్న విధాన పరిమితులకు లోబడి నిధులను సక్రమంగా ఖర్చు చేస్తున్నారా అనే అంశాన్ని కూడా ఇది పరిశీలించవచ్చు. ప్రభుత్వ ఖాతాల సంఘం ప్రధానంగా గత వ్యయాలను పరిశీలించగా, అంచనాల సంఘం భవిష్యత్ మెరుగుదలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది. ఇది గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటు వేయదు.

ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల సంఘంలో 22 మంది సభ్యులు ఉంటారు: 15 మంది లోక్‌సభ నుంచి, 7 మంది రాజ్యసభ నుంచి ఉంటారు. ఇది నిర్దిష్ట ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల నివేదికలు, ఖాతాలు మరియు వాటికి సంబంధించిన CAG నివేదికలను పరిశీలిస్తుంది. ఆయా సంస్థల కార్యకలాపాలు పటిష్ఠమైన వ్యాపార సూత్రాలను, వివేకవంతమైన వాణిజ్య పద్ధతులను అనుసరిస్తున్నాయా అని అంచనా వేస్తుంది. ప్రభుత్వ ప్రధాన విధానాలకు సంబంధించిన అంశాలు మరియు దైనందిన పరిపాలన దీని పరిధిలోకి రావు. ఈ మూడు ఆర్థిక సంఘాలలోనూ సభ్యత్వానికి మంత్రులు అనర్హులు. ఈ సంఘాల పదవీకాలం ఒక సంవత్సరానికి మించదు.

• మూడు ఆర్థిక సంఘాలలో అంచనాల సంఘం అతిపెద్దది.
• ఆర్థిక పరిశీలనలో రాజ్యసభ భాగస్వామ్యాన్ని, ద్రవ్య బిల్లులు మరియు గ్రాంట్ల డిమాండ్ల విషయంలో దానికున్న పరిమిత అధికారాలతో కలిపి గందరగోళం చెందకూడదు.

శాఖా సంబంధిత స్థాయీ సంఘాలు మరియు బిల్లుల పరిశీలన

పూర్తిస్థాయి శాఖా సంబంధిత స్థాయీ సంఘాల వ్యవస్థను 1993లో 17 సంఘాలతో ప్రవేశపెట్టారు; 2004లో వాటి సంఖ్యను 24కు విస్తరించారు. వీటిలో 16 లోక్‌సభ సచివాలయ పరిపాలనా పరిధిలో, 8 రాజ్యసభ సచివాలయ పరిపాలనా పరిధిలో పనిచేస్తాయి. ప్రతి సంఘంలో 31 మంది సభ్యులు ఉంటారు: లోక్‌సభ నుంచి స్పీకర్ నామినేట్ చేసే 21 మంది, రాజ్యసభ నుంచి చైర్మన్ నామినేట్ చేసే 10 మంది. మంత్రులు వీటిలో సభ్యులుగా ఉండకూడదు; పదవీకాలం ఒక సంవత్సరానికి మించదు.

సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖల గ్రాంట్ల డిమాండ్లు, తమకు నివేదించిన బిల్లులు, వార్షిక నివేదికలు, తమకు నివేదించిన జాతీయ మౌలిక దీర్ఘకాలిక విధాన పత్రాలను పరిశీలించడం వీటి ప్రధాన విధులు. ఇవి రోజువారీ పరిపాలనను పరిశీలించవు. బడ్జెట్ ప్రక్రియలో, లోక్‌సభ మంత్రిత్వ శాఖలవారీ గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై చర్చించి ఓటింగ్ నిర్వహించడానికి ముందే కమిటీలు వాటిని పరిశీలించి నివేదికలు సమర్పిస్తాయి. ఈ కమిటీలు స్వయంగా గ్రాంట్ల డిమాండ్లను సవరించలేవు లేదా వ్యయానికి అనుమతి ఇవ్వలేవు.

ప్రతి బిల్లును ఒక కమిటీకి నివేదించడం రాజ్యాంగపరంగా తప్పనిసరి కాదు. ఒక బిల్లును కమిటీకి నివేదించినప్పుడు, ఆ కమిటీ లిఖితపూర్వక అభిప్రాయాలను ఆహ్వానించవచ్చు, సంబంధిత వర్గాలు, నిపుణుల వాదనలను వినవచ్చు, మంత్రిత్వ శాఖ సమర్పించిన హేతువులను పరిశీలించవచ్చు, మార్పులను ప్రతిపాదించవచ్చు. కమిటీ సిఫార్సులను ఆమోదించడానికి, సవరించడానికి లేదా తిరస్కరించడానికి సభకు స్వేచ్ఛ ఉంటుంది. అందువల్ల కమిటీ నివేదిక సమగ్ర అవగాహనతో కూడిన శాసనపరమైన సహాయాన్ని అందిస్తుంది; అయితే అది పార్లమెంటు ఆమోదానికి లేదా రాష్ట్రపతి సమ్మతికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

• శాఖా సంబంధిత స్థాయీ సంఘం అనేది నిర్దిష్ట విషయ పరిధి ఆధారంగా నిరంతరం కొనసాగుతూ ఉండే వ్యవస్థ; ఒక బిల్లుపై ప్రత్యేక సంఘం (Select Committee) లేదా సంయుక్త సంఘం (Joint Committee) ఒక నిర్దిష్ట శాసనపరమైన పని కోసం ఏర్పాటు చేయబడుతుంది.

అధికారాలు, పరిమితులు, సంస్కరణల ప్రాధాన్యాలు

పార్లమెంటరీ నియమాల ప్రకారం, వర్తించే రక్షణ నిబంధనలు, సభాధ్యక్షుని అధికారానికి లోబడి కమిటీలు వ్యక్తులను హాజరుకావాలని, పత్రాలు, రికార్డులను సమర్పించాలని కోరవచ్చు. ఒక పత్రాన్ని వెల్లడించడం వల్ల రాజ్య భద్రతకు లేదా ప్రయోజనాలకు భంగం కలిగే అవకాశం ఉంటే, దానిని సమర్పించడానికి ప్రభుత్వం నిరాకరించవచ్చు. ప్రచురణకు అనుమతి లభించే వరకు సాక్ష్యాధారాలు, ముసాయిదా నివేదికలు సాధారణంగా గోప్యంగా ఉంటాయి. కమిటీలు న్యాయస్థానాలు కావు; వాటి సిఫార్సులకు న్యాయస్థాన ఉత్తర్వుల వంటి చట్టబద్ధమైన అమలు శక్తి ఉండదు.

కల్పనా మెహతా వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2018 కేసులో, పార్లమెంటరీ విశేషాధికారాలు, ప్రక్రియాపరమైన నిష్పాక్షికతకు సంబంధించిన రక్షణ నిబంధనలకు లోబడి న్యాయస్థానాలు పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘాల నివేదికలను ప్రస్తావించవచ్చని రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పునిచ్చింది. అటువంటి నివేదికల్లోని ప్రతి ప్రకటనకూ ఆ నివేదికలు నిర్ణయాత్మక రుజువులు కావు. వాటిని కట్టుబడి అమలు చేయవలసిన న్యాయ నిర్ణయాలుగా మార్చకుండానే, వాటికి ఉన్న ప్రజాప్రయోజన విలువను, సాక్ష్యపరమైన విలువను ఇది వివరిస్తుంది.

సభ్యుల స్వల్ప పదవీకాలాలు, హాజరులో అసమానతలు, పరిమిత పరిశోధనా సహాయం, ప్రభుత్వ స్పందనలో జాప్యం, బిల్లులను కమిటీలకు నివేదించడంలో స్థిరమైన పద్ధతి లేకపోవడం ప్రధాన పరిమితులు. సిఫార్సులపై తదుపరి చర్యలను పర్యవేక్షించడానికి తీసుకున్న చర్యల నివేదికలు (Action Taken Reports) ఒక యంత్రాంగాన్ని అందిస్తాయి. అయితే వాటి అమలు ప్రధానంగా కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ స్పందనపై, నిరంతర పార్లమెంటరీ ఒత్తిడిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సభ్యత్వంలో మరింత కొనసాగింపు, బలమైన ప్రత్యేక నిపుణుల సహాయం, సకాలంలో సమాధానాలు, బిల్లులను మరింత వ్యవస్థబద్ధంగా కమిటీలకు నివేదించడం సంస్కరణల ప్రాధాన్యాల్లో ఉన్నాయి. చర్చల గోప్యతను కొనసాగిస్తూనే, నివేదికలు అందుబాటులో ఉండేలా, అర్థవంతమైన సంప్రదింపులు జరిగేలా చూడాలి.

• ప్రిలిమ్స్ కోసం రాజ్యాంగ నిబంధనలు, పార్లమెంటరీ నియమాలు, సంప్రదాయాల మధ్య తేడాలను గుర్తించండి: ఇవి అధికారానికి వేర్వేరు మూలాధారాలు.
• కమిటీ పరిశీలన చర్చాపూర్వక జవాబుదారీతనాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది; తుది నిర్ణయాల బాధ్యత మాత్రం సభలు, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థపైనే ఉంటుంది.

సాధన ప్రశ్నలు