అర్హతలు

1. రాజ్యాంగ చట్రం: అధికరణం 84

అధికరణం 79 ప్రకారం పార్లమెంటులో రాష్ట్రపతి, రెండు సభలు ఉంటాయి. ఇక్కడ చర్చించిన అర్హతలు సభల్లో సభ్యత్వానికి సంబంధించినవి; రాష్ట్రపతిగా ఎన్నిక కావడానికి సంబంధించినవి కావు. పౌరసత్వం, ప్రమాణం, వయస్సు, అదనపు చట్టబద్ధ అర్హతలను నెరవేర్చనిదే ఒక వ్యక్తి పార్లమెంటులోని స్థానానికి ఎన్నిక కావడానికి అర్హుడు కాదని అధికరణం 84 నిర్దేశిస్తుంది. ఇది అర్హతకు రాజ్యాంగపరమైన కనీస ప్రమాణాలను నిర్దేశిస్తుంది తప్ప, సంపూర్ణ ఎన్నికల నియమావళి కాదు.

ఆ వ్యక్తి భారత పౌరుడై ఉండాలి; భారత ఎన్నికల సంఘం అధికారం ఇచ్చిన వ్యక్తి సమక్షంలో ప్రమాణం లేదా ప్రతిజ్ఞ చేసి, దానిపై సంతకం చేయాలి. దీనికి సంబంధించిన నమూనా మూడవ షెడ్యూలులో ఉంది. చట్టం ద్వారా స్థాపితమైన రాజ్యాంగం పట్ల నిజమైన విశ్వాసం, విధేయత కలిగి ఉంటానని, భారతదేశ సార్వభౌమత్వాన్ని, సమగ్రతను కాపాడతానని అభ్యర్థి ప్రమాణం చేస్తారు. రాజ్యాంగ (పదహారవ సవరణ) చట్టం, 1963 ద్వారా సార్వభౌమత్వాన్ని, సమగ్రతను కాపాడాలనే నిబంధనను చేర్చారు.

రాష్ట్రాల మండలి లేదా రాజ్యసభ సభ్యత్వానికి కనీస వయస్సు 30 సంవత్సరాలు; ప్రజాప్రతినిధుల సభ లేదా లోక్‌సభ సభ్యత్వానికి 25 సంవత్సరాలు. సాధారణంగా గరిష్ఠ వయోపరిమితి లేదు. అధికరణం 84(c) ప్రకారం పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఇతర అర్హతలను నిర్దేశించవచ్చు. అందువల్ల రాజ్యాంగ నిబంధనలతో పాటు ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 కూడా ముఖ్యమైనది.

• పౌరసత్వం కలిగి ఉండటమే అవసరం; జన్మతః పౌరసత్వం కలిగి ఉండాలనే నిబంధన లేదు.
• అధికరణం 326 ప్రకారం ఓటు వేసే వయస్సు 18 సంవత్సరాలు; దీనిని పార్లమెంటు ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి అవసరమైన వయస్సుతో పొరపాటు పడకూడదు.
• రాజ్యాంగ (అరవై ఒకటవ సవరణ) చట్టం, 1988 ఓటు వేసే వయస్సును 21 నుంచి 18కు తగ్గించింది; పార్లమెంటు ఎన్నికల అభ్యర్థిత్వానికి అవసరమైన వయస్సులను తగ్గించలేదు.

2. చట్టబద్ధ అర్హతలు, ఓటరుగా నమోదు

ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951లోని సెక్షన్ 3 ప్రకారం రాజ్యసభకు ఎన్నిక కావాలనుకునే వ్యక్తి భారతదేశంలోని ఏదైనా పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గంలో ఓటరుగా నమోదై ఉండాలి. గతంలో సంబంధిత రాష్ట్రంలో ఓటరుగా నమోదై ఉండాలనే నిబంధన ఉండేది. ప్రజాప్రాతినిధ్య (సవరణ) చట్టం, 2003 ఆ నిర్దిష్ట రాష్ట్రంలోనే ఓటరుగా నమోదై ఉండాలనే నిబంధనను తొలగించింది. అందువల్ల అభ్యర్థి తాను ఏ రాష్ట్రం నుంచి ఎన్నిక కావాలనుకుంటున్నారో ఆ రాష్ట్రంలో శాశ్వత నివాసం కలిగి ఉండాల్సిన అవసరం గానీ, అక్కడ ఓటరుగా నమోదై ఉండాల్సిన అవసరం గానీ లేదు.

కుల్దీప్ నయ్యర్ వర్సెస్ భారత యూనియన్, 2006 కేసులో, సంబంధిత రాష్ట్రంలోనే ఓటరుగా నమోదై ఉండాలనే నిబంధన తొలగింపును, రాజ్యసభ ఎన్నికల్లో బహిరంగ బ్యాలెట్ విధానాన్ని సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది. రాజ్యసభలో ఒక రాష్ట్రానికి ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి ఆ రాష్ట్రంలో నివసించాలనే రాజ్యాంగపరమైన అవసరం లేదని స్పష్టం చేసినందున ఈ తీర్పు ముఖ్యమైనది. రాష్ట్ర శాసనసభల్లోని ఎన్నికైన సభ్యులు రాష్ట్ర ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు; అయితే ఆ ఎన్నికల ప్రక్రియ, అభ్యర్థుల అర్హతలు వేర్వేరు అంశాలు.

సెక్షన్ 4 లోక్‌సభ సభ్యత్వ అర్హతలను నిర్దేశిస్తుంది. సాధారణ రిజర్వేషన్ లేని స్థానానికి పోటీ చేసే అభ్యర్థి ఏదైనా ఒక పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గంలో ఓటరుగా నమోదై ఉండాలి; తాను పోటీ చేస్తున్న నిర్దిష్ట నియోజకవర్గంలోనే ఓటరుగా నమోదై ఉండాల్సిన అవసరం సాధారణంగా లేదు. రిజర్వు చేసిన స్థానాలకు సంబంధిత సామాజిక వర్గానికి చెందినవారై ఉండాలనే అదనపు షరతులు వర్తిస్తాయి. సాధారణంగా, SCలకు రిజర్వు చేసిన స్థానానికి పోటీ చేయాలంటే షెడ్యూల్డ్ కులానికి చెందినవారై ఉండాలి; STలకు రిజర్వు చేసిన స్థానానికి పోటీ చేయాలంటే షెడ్యూల్డ్ తెగకు చెందినవారై ఉండాలి. అయితే, ఇవి ఆ చట్టంలోని నిర్దిష్ట ప్రాదేశిక నిబంధనలు, మినహాయింపులకు లోబడి ఉంటాయి.

కొన్ని ఈశాన్య ప్రాంత గిరిజన స్థానాలకు, ఇతర నిర్దేశిత స్థానాలకు ప్రత్యేక చట్టబద్ధ నిబంధనలు ఉన్నాయి. కాబట్టి, సెక్షన్ 4లోని అసలు నిబంధనల స్థానంలో సాధారణ సారాంశాలపై ఆధారపడకూడదు. షెడ్యూల్డ్ కులం లేదా షెడ్యూల్డ్ తెగకు చెందిన వ్యక్తి ఇతర అర్హతలను కలిగి ఉంటే రిజర్వేషన్ లేని స్థానానికి పోటీ చేయవచ్చు. రిజర్వేషన్ అనేది నిర్దేశిత స్థానాలకు పోటీ చేసే అర్హతను పరిమితం చేస్తుంది; అర్హులైన ఆయా సామాజిక వర్గాల సభ్యులను కేవలం రిజర్వు చేసిన నియోజకవర్గాలకే పరిమితం చేయదు.

• ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1950 ప్రధానంగా ఓటర్ల జాబితాలు, వాటికి సంబంధించిన ఏర్పాట్లను వివరిస్తుంది.
• ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 అర్హతలు, అనర్హతలు, ఎన్నికల నిర్వహణ, ఎన్నికల వివాదాలకు సంబంధించిన అంశాలను వివరిస్తుంది.
• సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, కళలు లేదా సామాజిక సేవలో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం లేదా ఆచరణాత్మక అనుభవం కలిగినవారిని అధికరణం 80(3) ప్రకారం రాజ్యసభకు నామినేట్ చేస్తారు; సెక్షన్ 3 ప్రత్యేకంగా రాష్ట్రాల మండలికి ఎన్నిక కావడానికి సంబంధించిన అంశాలను నిర్దేశిస్తుంది.

3. అర్హతలు — అనర్హతల మధ్య తేడా

అర్హతలు అనేవి తప్పనిసరిగా కలిగి ఉండాల్సిన సానుకూల అర్హతా ప్రమాణాలు; అనర్హతలు అనేవి చట్టపరమైన అవరోధాలు. ఆర్టికల్ 102 లేదా పార్లమెంటు చేసిన చట్టం ఒక వ్యక్తిని అనర్హుడిగా పేర్కొంటే, ఆర్టికల్ 84లోని షరతులను నెరవేర్చినంత మాత్రాన ఆ వ్యక్తికి అర్హత లభించదు. పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా మినహాయింపు పొందినవి తప్ప కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆధీనంలో లాభదాయక పదవిని కలిగి ఉండటం, సమర్థ అధికార పరిధి గల న్యాయస్థానం మానసిక అస్వస్థత గల వ్యక్తిగా ప్రకటించడం, దివాలా స్థితి నుంచి చట్టపరంగా విముక్తి పొందకపోవడం, పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నిర్దేశిత అనర్హతలు, పార్లమెంటు చట్టం కింద అనర్హత పొందడం వంటి అంశాలు ఆర్టికల్ 102(1) పరిధిలోకి వస్తాయి.

పార్టీ ఫిరాయింపులకు సంబంధించి పదో షెడ్యూల్ కింద అనర్హతను ఆర్టికల్ 102(2) ప్రత్యేకంగా గుర్తిస్తుంది. ఒక వ్యక్తి మంత్రిగా ఉన్నారనే కారణం మాత్రమే ఆధారంగా లాభదాయక పదవిని కలిగి ఉన్నట్లు పరిగణించరు. అదేవిధంగా, మానసిక అనారోగ్యం లేదా ఆర్థిక ఇబ్బందులు ఉన్నాయనే ఆరోపణలు, సమర్థ అధికార పరిధి గల న్యాయస్థానం ప్రకటన, దివాలా స్థితి నుంచి చట్టపరంగా విముక్తి పొందకపోవడం అనే నిర్దిష్ట రాజ్యాంగ ప్రమాణాలకు ప్రత్యామ్నాయాలు కావు.

1951 చట్టంలోని సెక్షన్లు 8 నుంచి 10A వరకు నిర్దేశిత నేరాల్లో దోష నిర్ధారణ, అవినీతి పద్ధతులు, అవినీతి లేదా విధేయతారాహిత్యం కారణంగా ఉద్యోగం నుంచి తొలగింపు, కొన్ని ప్రభుత్వ ఒప్పందాలు, పదవులు, ఎన్నికల ఖర్చుల లెక్కలను సమర్పించడంలో వైఫల్యం వంటి అంశాలకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన చట్టబద్ధ అనర్హతలు ఉన్నాయి. సెక్షన్ 8(3) ప్రకారం, దోషిగా నిర్ధారితమై కనీసం రెండు సంవత్సరాల కారాగార శిక్ష విధించబడిన వ్యక్తి సాధారణంగా దోష నిర్ధారణ జరిగినప్పటి నుంచి అనర్హుడవుతారు; విడుదలైన తర్వాత కూడా ఆరు సంవత్సరాలపాటు ఈ అనర్హత కొనసాగుతుంది. సెక్షన్ 8లోని ఇతర భాగాల కింద పేర్కొన్న కొన్ని నేరాలకు వేర్వేరు షరతుల ప్రకారం అనర్హత వర్తిస్తుంది.

లిల్లీ థామస్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2013 కేసులో, నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో ప్రస్తుత చట్టసభ సభ్యులకు తక్షణ అనర్హత నుంచి రక్షణ కల్పించిన సెక్షన్ 8(4)ను సుప్రీంకోర్టు చెల్లనిదిగా ప్రకటించింది. కేవలం అప్పీల్ దాఖలు చేసినంత మాత్రాన సభ్యత్వం కొనసాగదు. దోష నిర్ధారణపై న్యాయస్థానం ఇచ్చే స్టే, బెయిల్ లేదా శిక్ష అమలు నిలుపుదల కంటే న్యాయపరంగా భిన్నమైనది.

• ఒక క్రిమినల్ కేసు పెండింగ్‌లో ఉండటం మాత్రమే సాధారణంగా దోష నిర్ధారణ ఆధారిత అనర్హతకు దారితీయదు.
• సెక్షన్ 62(5) ప్రకారం కారాగారంలో ఉన్నప్పుడు చట్టరీత్యా ఓటు వేయలేకపోవడం అనే కారణం ఒక్కటే తప్పనిసరిగా ఓటరు హోదాను తొలగించదు లేదా అభ్యర్థిగా పోటీ చేయడానికి అనర్హతను కలిగించదు.
• ప్రస్తుతం పదవిలో ఉన్న MPకి ఆర్టికల్ 102(1) కింద అనర్హత వర్తిస్తుందా అనే ప్రశ్నలను ఆర్టికల్ 103 ప్రకారం ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయానికి అనుగుణంగా రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు; పార్టీ ఫిరాయింపులకు సంబంధించిన అనర్హతకు వేరే విధానం వర్తిస్తుంది.

4. అభ్యర్థి ప్రమాణం, సభ్యుని ప్రమాణం మరియు నామినేషన్ల పరిశీలన

అధికరణం 84 ప్రకారం అభ్యర్థి చేసే ప్రమాణం ఒక అర్హత నిబంధన; దీనిని ఎన్నికల సంఘం అధికారం ఇచ్చిన వ్యక్తి సమక్షంలో చేయాలి. ఎన్నికల సంఘం మార్గదర్శకాల ప్రకారం, నామినేషన్ పత్రాన్ని సమర్పించిన తరువాత, పరిశీలనకు నిర్ణయించిన తేదీకి ముందే ఈ ప్రమాణం చేయాలి. దీనిని అధికరణం 99 కింద చేసే ప్రమాణంతో కలిపి చూడకూడదు. అధికరణం 99 ప్రకారం ఎన్నికైన లేదా నామినేట్ అయిన సభ్యుడు ఉభయ సభల్లో ఏదైనా ఒక సభలో తన స్థానాన్ని స్వీకరించే ముందు రాష్ట్రపతి లేదా రాష్ట్రపతి నియమించిన వ్యక్తి సమక్షంలో ప్రమాణం చేస్తారు.

సభ్యుని ప్రమాణంలో, తాను చేపట్టబోయే విధిని నిష్ఠతో నిర్వర్తిస్తాననే అంశం అదనంగా ఉంటుంది. అందువల్ల ఎన్నిక కావడం, పార్లమెంటు కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనే హక్కు పొందడం వేర్వేరు దశలు. అధికరణం 99ను పాటించకుండా ఒక వ్యక్తి సభలో ఆసీనులైనా లేదా ఓటు వేసినా, లేదా నిర్దేశించిన కొన్ని ఇతర పరిస్థితుల్లో అలా చేసినా, ప్రతి రోజుకు ₹500 జరిమానాను అధికరణం 104 నిర్దేశిస్తుంది.

నామినేషన్ల పరిశీలన సమయంలో, రిటర్నింగ్ అధికారి 1951 చట్టంలోని సెక్షన్ 36 కింద నామినేషన్లను పరిశీలిస్తారు. ఇందులో అభ్యర్థులకు అవసరమైన అర్హతలు ఉన్నాయా, వర్తించే అనర్హతలు ఏవీ లేవా అనే అంశాలు కూడా ఉంటాయి. నామినేషన్ పత్రాలు, ప్రతిపాదకులు, భద్రతా డిపాజిట్లు, అవసరమైన ప్రమాణపత్రాలకు సంబంధించిన ప్రక్రియాపరమైన నిబంధనలను కూడా పాటించాలి. ఇవన్నీ అధికరణం 84లో స్పష్టంగా పేర్కొన్న అర్హతలే అన్నట్లుగా జాబితా చేయకూడదు.

• నామినేషన్ల పరిశీలనకు నిర్ణయించిన తేదీ నాటికి అర్హతకు అవసరమైన వయస్సు నిండి ఉండాలి.
• ఎన్నికల అనంతరం, నామినేషన్‌ను అనుచితంగా ఆమోదించడం లేదా తిరస్కరించడం వల్ల తలెత్తిన వివాదాలను హైకోర్టులో ఎన్నికల పిటిషన్ ద్వారా లేవనెత్తవచ్చు.
• అధికరణం 329(b) ప్రకారం పార్లమెంటు ఎన్నికలను చట్టబద్ధంగా నిర్దేశించిన ఎన్నికల పిటిషన్ ప్రక్రియ ద్వారానే సవాలు చేయాలి.

5. పరీక్షా దృక్పథం మరియు ప్రజాస్వామ్య ప్రాధాన్యం

ప్రిలిమ్స్ కోసం ప్రతి ప్రకటనను దాని న్యాయ మూలాధారం ప్రకారం వర్గీకరించండి: రాజ్యాంగపరమైన అర్హతలకు అధికరణం 84, ఓటరుగా నమోదుకు మరియు నిర్దిష్ట స్థానాలకు సంబంధించిన నిబంధనలకు సెక్షన్లు 3, 4, అనర్హతలకు అధికరణం 102, సభలో స్థానాన్ని స్వీకరించే ముందు చేసే ప్రమాణానికి అధికరణం 99. రాజ్యసభ అభ్యర్థి తాను ప్రాతినిధ్యం వహించే రాష్ట్రంలోనే నివసించాలని భావించడం లేదా ప్రతి లోక్‌సభ అభ్యర్థి తాను పోటీ చేసే నియోజకవర్గంలోనే ఓటరుగా నమోదై ఉండాలని భావించడం వంటి సాధారణ తప్పులను నివారించడానికి ఈ విధానం ఉపయోగపడుతుంది.

పార్లమెంటు సభ్యత్వానికి విశ్వవిద్యాలయ డిగ్రీ గానీ, సాధారణ అక్షరాస్యత పరీక్ష గానీ నిర్దేశించలేదు. అలాగే సాధారణ ఆస్తి అర్హత, ఇద్దరు పిల్లల నిబంధన లేదా రాజకీయ పార్టీకి చెందినవారై ఉండాలనే ఆవశ్యకత కూడా లేదు. వర్తించే నామినేషన్ నిబంధనలకు లోబడి స్వతంత్ర అభ్యర్థులు పోటీ చేయవచ్చు. ఈ వ్యవస్థ విస్తృత ప్రజాస్వామ్య భాగస్వామ్యానికి అవకాశం కల్పిస్తూనే, ప్రాతినిధ్య సంస్థలను పరిరక్షించేందుకు చట్టపరంగా నిర్వచించిన అనర్హతలు, సమాచార వెల్లడింపు నిబంధనలు, ఎన్నికల ద్వారా జవాబుదారీతనాన్ని వినియోగిస్తుంది.

• ఈ వ్యత్యాసాన్ని గుర్తుంచుకోండి: ఓటరు అర్హత వయస్సు 18, లోక్‌సభ అభ్యర్థి అర్హత వయస్సు 25, రాజ్యసభ అభ్యర్థి అర్హత వయస్సు 30.
• స్థానిక ప్రభుత్వాలకు సంబంధించి ఆయా రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేకంగా వర్తించే అర్హత నిబంధనలను పార్లమెంటు ఎన్నికలకు వర్తింపజేయకూడదు.
• రిజర్వ్‌డ్ నియోజకవర్గం అభ్యర్థి అర్హతను నిర్ధారిస్తుంది; రిజర్వేషన్ పొందిన వర్గానికి మాత్రమే పరిమితమైన ప్రత్యేక ఓటరు గణాన్ని ఏర్పాటు చేయదు.

సాధన ప్రశ్నలు