సహేతుక పరిమితులు

1. రాజ్యాంగ నిర్మాణం: స్వేచ్ఛే సాధారణ నియమం, పరిమితికి సమర్థన అవసరం

అధికరణం 19(1) పౌరులకు ఆరు స్వేచ్ఛలకు హామీ ఇస్తుంది: వాక్ స్వాతంత్ర్యం, భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ; ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛ; సంఘాలు, యూనియన్లు లేదా సహకార సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకునే స్వేచ్ఛ; భారతదేశమంతటా సంచరించే స్వేచ్ఛ; భారతదేశంలో ఎక్కడైనా నివసించి, స్థిరపడే స్వేచ్ఛ; ఏదైనా వృత్తిని ఆచరించే లేదా ఉపాధి, వర్తకం లేదా వ్యాపారాన్ని నిర్వహించే స్వేచ్ఛ. ఈ స్వేచ్ఛలు ప్రజాస్వామ్య భాగస్వామ్యాన్ని, వ్యక్తిగత స్వయంప్రతిపత్తిని, ఆర్థిక కార్యకలాపాలను పరిరక్షిస్తాయి. ఇవి నిరపేక్షమైనవి కావు; అయితే, వీటిని పరిమితం చేయడానికి శాసన లేదా కార్యనిర్వాహక సౌలభ్యం మాత్రమే సరిపోదు.

అధికరణాలు 19(2)–19(6) ఏ ప్రయోజనాల కోసం ఆంక్షలు విధించవచ్చో నిర్దేశిస్తాయి. ఈ జాబితాలు భిన్నంగా వర్తిస్తాయి: వాక్ స్వాతంత్ర్యంపై ఆంక్షలు ప్రత్యేకంగా పేర్కొన్న ఎనిమిది కారణాల్లో ఏదో ఒకదానికి లోబడి ఉండాలి; కాగా, సంచారం, నివాసం, ఆర్థిక కార్యకలాపాలపై సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా ఆంక్షలు విధించవచ్చు. అందువల్ల, విస్తృతంగా అభిలషణీయమైన విధాన లక్ష్యం ఉన్నంత మాత్రాన సెన్సార్‌షిప్, సమావేశాలపై నిషేధం లేదా సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడంపై ఆంక్షలు సమర్థనీయమైనవి కావు.

ఏ ఆంక్షకైనా చట్టబద్ధమైన అధికారం ఉండాలి; అది రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి ఉండాలి. కార్యనిర్వాహక చర్య చెల్లుబాటయ్యే చట్టాన్ని అమలు చేయవచ్చు; కానీ చట్టపరమైన ఆధారం లేని కార్యనిర్వాహక ఆదేశం ఒక ప్రాథమిక స్వేచ్ఛను నేరుగా అధిగమించలేదు. అధికరణం 13 ప్రకారం, ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధంగా ఉన్న చట్టాలు ఆ విరుద్ధత ఉన్న మేరకు చెల్లవు. అధికరణాలు 32, 226 న్యాయపరమైన పరిహారాలను పొందేందుకు వీలు కల్పిస్తాయి. న్యాయస్థానాలు ఒక చర్యకు అధికారికంగా పెట్టిన పేరును అంగీకరించడానికే పరిమితం కాకుండా, దాని వాస్తవ ప్రభావాన్ని పరిశీలిస్తాయి.

• నలభై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా గతంలో అధికరణం 19(1)(f) కింద ఉన్న ఆస్తి హక్కును తొలగించారు; ప్రస్తుతం ఆస్తికి అధికరణం 300A కింద రక్షణ కల్పించబడుతోంది.
• తొంభై ఏడవ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా అధికరణం 19(1)(c)లో సహకార సంఘాలను చేర్చారు.

2. ప్రతి స్వేచ్ఛను దానిపై ఆంక్షలు విధించేందుకు అనుమతించిన కారణాలతో జతపరచండి

భారతదేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత; రాజ్య భద్రత; విదేశీ రాజ్యాలతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు; శాంతిభద్రతలు; సభ్యత లేదా నైతికత ప్రయోజనాల దృష్ట్యా, లేదా కోర్టు ధిక్కారం, పరువునష్టం, నేరానికి ప్రేరేపించడం వంటి అంశాలకు సంబంధించి వాక్ స్వాతంత్ర్యం, భావప్రకటనా స్వేచ్ఛపై సహేతుకమైన ఆంక్షలు విధించడానికి అధికరణం 19(2) అనుమతిస్తుంది. ఈ ఎనిమిది కారణాల జాబితా సంపూర్ణమైనది; వీటికి మించి ఇతర కారణాలను చేర్చడానికి అవకాశం లేదు. ప్రభుత్వంపై కేవలం విమర్శ, రాజకీయంగా ఇబ్బందికర పరిస్థితి లేదా పరిపాలనాపరమైన అసౌకర్యం అదనపు కారణం కాబోదు.

ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛపై భారతదేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత లేదా శాంతిభద్రతల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా మాత్రమే ఆంక్షలు విధించడానికి అధికరణం 19(3) అనుమతిస్తుంది. సంఘాలు, యూనియన్లు, సహకార సంఘాలకు వర్తించే అధికరణం 19(4), ఈ రెండు కారణాలకు అదనంగా నైతికతను చేర్చుతుంది. ఈ రెండు ఖండాల్లో ఏదీ పరువునష్టం, కోర్టు ధిక్కారం లేదా విదేశీ రాజ్యాలతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను స్పష్టంగా పేర్కొనలేదు.

సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా లేదా ఏదైనా షెడ్యూల్డ్ తెగ ప్రయోజనాలను పరిరక్షించేందుకు సంచారం, నివాసంపై పరిమితులు విధించడానికి అధికరణం 19(5) అనుమతిస్తుంది. ఇది బలహీన గిరిజన సముదాయాలకు, వారి వనరులకు రాజ్యాంగబద్ధంగా సమర్థించదగిన రక్షణ కల్పించేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. అయితే, ప్రతి ప్రాదేశిక పరిమితినీ న్యాయ సమీక్ష నుంచి మినహాయించదు.

సాధారణ ప్రజల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా వృత్తి, ఉపాధి, వర్తకం, వ్యాపారంపై పరిమితులు విధించడానికి అధికరణం 19(6) అనుమతిస్తుంది. నిర్దేశిత వృత్తిపరమైన లేదా సాంకేతిక అర్హతలకు, రాజ్య గుత్తాధిపత్యాలకు ఇది స్పష్టంగా అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఇందులో ఒక వర్తకం లేదా వ్యాపారం నుంచి పౌరులను పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా మినహాయించడం కూడా ఉంటుంది. హేతుబద్ధమైన పరిమితి కొన్నిసార్లు నిషేధం స్థాయికి చేరవచ్చని న్యాయస్థానాలు గుర్తించాయి; నిషేధం విధించినంత మాత్రాన అది చెల్లనిదీ కాదు, సమర్థనీయమైనదీ కాదు.

• అధికరణం 19(2)లో సభ్యత లేదా నైతికత ప్రస్తావన ఉంది; అధికరణం 19(4)లో నైతికత ప్రస్తావన ఉంది, కానీ అధికరణం 19(3)లో లేదు.
• అధికరణం 19(5)లో షెడ్యూల్డ్ తెగల ప్రయోజనాల పరిరక్షణను ప్రత్యేకంగా పేర్కొన్నారు.
• మొదటి రాజ్యాంగ సవరణ, 1951 ద్వారా అధికరణం 19(2)ను పునర్వ్యవస్థీకరించారు. ఇందులో శాంతిభద్రతలు, విదేశీ రాజ్యాలతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు, నేరానికి ప్రేరేపించడం వంటి అంశాలను స్పష్టంగా చేర్చారు.
• పదహారవ రాజ్యాంగ సవరణ, 1963 ద్వారా అధికరణాలు 19(2), 19(3), 19(4)లో భారతదేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత అనే కారణాన్ని చేర్చారు.

3. న్యాయస్థానాలు హేతుబద్ధతను ఎలా అంచనా వేస్తాయి

చింతామన్ రావు వర్సెస్ మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం (1950) కేసులో, హేతుబద్ధమైన పరిమితి ఏకపక్షంగా ఉండకూడదని, ప్రజా ప్రయోజనాలకు అవసరమైన స్థాయిని మించి అధికంగా ఉండకూడదని సుప్రీంకోర్టు వివరించింది. వ్యవసాయ పనుల కాలంలో బీడీల తయారీని ప్రభావితం చేసిన, అవసరానికి మించి విస్తృతమైన నిషేధాన్ని చెల్లనిదిగా ప్రకటించింది. ఒక లక్ష్యం చట్టబద్ధమైనదైనప్పటికీ, దానిని సాధించేందుకు ఎంచుకున్న మార్గాలు తప్పనిసరిగా చెల్లుబాటు కావని ఈ తీర్పు స్పష్టం చేస్తుంది.

మద్రాసు రాష్ట్రం వర్సెస్ వి. జి. రో (1952) కేసు సందర్భానుసార విధానాన్ని స్థాపించింది. హక్కు స్వభావం, పరిమితి ఉద్దేశం, హాని తీవ్రత, దానిని నివారించాల్సిన తక్షణ అవసరం, ప్రస్తుత పరిస్థితులు, పరిమితిలోని అసమానుపాతత వంటి అంశాలు పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. న్యాయస్థానాలు విధానపరమైన హేతుబద్ధతతో పాటు విషయపరమైన హేతుబద్ధతను కూడా మూల్యాంకనం చేయాలి; ఒక ఉత్తర్వును సవాలు చేయడానికి తగిన అవకాశాలు, సమర్థవంతమైన సమీక్ష కీలకమైనవి కావచ్చు.

ఆధునిక అనుపాత సూత్ర విశ్లేషణలో ఒక చర్య చట్టబద్ధమైన రాజ్యాంగ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఉద్దేశించిందా, ఆ లక్ష్యంతో దానికి హేతుబద్ధమైన సంబంధం ఉందా, తక్కువ పరిమితులు విధిస్తూ సమాన స్థాయిలో ప్రభావవంతంగా పనిచేసే ప్రత్యామ్నాయాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్నప్పుడు ఆ చర్య అవసరమా, హక్కులపై పడే భారం, ప్రజలకు కలిగే ప్రయోజనం మధ్య తగిన సమతుల్యతను పాటిస్తోందా అనే అంశాలను పరిశీలిస్తారు. మోడర్న్ డెంటల్ కాలేజ్ వర్సెస్ మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం (2016) కేసు ఈ విధానానికి సంబంధించి ఒక ముఖ్యమైన ప్రామాణిక తీర్పు.

పరిమితులకు, వాటి ద్వారా నివారించదలచిన సంభావ్య హానికి మధ్య తగినంత సన్నిహిత సంబంధం కూడా ఉండాలి. సూపరింటెండెంట్, సెంట్రల్ ప్రిజన్ వర్సెస్ రామ్ మనోహర్ లోహియా (1960) కేసు ప్రజా శాంతి సందర్భంలో ఈ సన్నిహిత సంబంధం ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పింది. శాంతిభద్రతలు, ప్రజా శాంతి, రాజ్య భద్రత అనేవి ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి ఉపయోగించదగిన భావనలు కావు: సాధారణ అలజడులు సామాజిక జీవనానికి ముప్పు కలిగించకపోవచ్చు; ప్రజా శాంతికి భంగం కలగడం రాజ్యానికే ప్రమాదం కలిగించకపోవచ్చు.

• ఆ చట్టం అస్పష్టంగా ఉందా, అవసరానికి మించి విస్తృతంగా వర్తిస్తోందా, వివక్షాపూరితంగా ఉందా లేదా దాని ఉద్దేశాన్ని సాధించేందుకు అవసరమైన దానికంటే ఎక్కువ ఆంక్షలు విధిస్తోందా అని పరిశీలించాలి.
• కాలవ్యవధి, భౌగోళిక పరిధి, మినహాయింపులు, కారణాలు, స్వతంత్ర సమీక్ష వంటి అంశాలు రాజ్యాంగబద్ధతను ప్రభావితం చేయవచ్చు.
• న్యాయ సమీక్ష సందర్భానుసారంగా ఉంటుంది; అన్ని పరిమితులనూ హేతుబద్ధమైనవిగా నిర్ధారించే సార్వత్రిక సూత్రం ఏదీ లేదు.

4. వాక్ స్వాతంత్ర్యం, నిరసన మరియు డిజిటల్ ఆంక్షలు

శ్రేయా సింఘాల్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2015) కేసులో సమాచార సాంకేతిక చట్టం, 2000లోని సెక్షన్ 66Aను న్యాయస్థానం కొట్టివేసింది. అందులోని అస్పష్టమైన, అతివిస్తృతమైన పదప్రయోగాలు రాజ్యాంగ రక్షణ కలిగిన భావప్రకటనను కూడా నేరశిక్షకు గురిచేసే అవకాశం కల్పించి, భావప్రకటన స్వేచ్ఛను వినియోగించుకోవడంపై భయానక నిరోధక ప్రభావాన్ని (chilling effect) సృష్టించాయి. చర్చ, ఒక అభిప్రాయాన్ని సమర్థించడం, ప్రేరేపించడం అనే అంశాల మధ్య న్యాయస్థానం తేడాను స్పష్టం చేసింది: ప్రజాదరణ లేని అభిప్రాయాన్ని సమర్థించడాన్ని ప్రేరేపించడంతో సమానంగా పరిగణించరాదు. విడిగా, సెక్షన్ 69A మరియు నిరోధక నియమాల చెల్లుబాటును సమర్థిస్తూ, వాటిలో స్పష్టంగా నిర్వచించిన ప్రాతిపదికలు, రక్షణ నిబంధనల ప్రాముఖ్యతను న్యాయస్థానం నొక్కిచెప్పింది.

అనురాధా భాసిన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2020) కేసులో ఇంటర్నెట్ ద్వారా నిర్వహించే వాక్, భావప్రకటన కార్యకలాపాలకు, వాణిజ్యం లేదా వ్యాపారానికి అధికరణం 19 కింద రక్షణ ఉంటుందని న్యాయస్థానం తీర్పు ఇచ్చింది. ఇంటర్నెట్ సదుపాయాన్ని పొందడాన్ని అపరిమితమైన, స్వతంత్రమైన ప్రాథమిక హక్కుగా అది ప్రకటించలేదు. ఆంక్షల ఉత్తర్వులను ప్రచురించాలని న్యాయస్థానం ఆదేశించింది. ఆంక్షలు అనుపాతబద్ధంగా ఉండటం, తాత్కాలికంగా ఉండటం, సమీక్షకు లోబడి ఉండటం ముఖ్యమైన రక్షణలుగా గుర్తించింది; ఇంటర్నెట్ సేవలను నిరవధికంగా నిలిపివేయడం అనుమతించదగినది కాదు.

శాంతియుత నిరసనలో వాక్ స్వాతంత్ర్యం, సమావేశ స్వాతంత్ర్యం రెండూ కలిసివుంటాయి. అయితే, ప్రతి బహిరంగ ప్రదేశాన్ని నిరవధికంగా ఆక్రమించుకునే అపరిమిత హక్కును అది కల్పించదు. సమయం, ప్రదేశం, నిర్వహణ విధానంపై నియంత్రణకు కూడా చట్టబద్ధమైన అధికారం ఉండాలి; వర్తించే పరిమితి నిబంధనకు అది అనుగుణంగా ఉండాలి. అందువల్ల, సంపూర్ణ నిషేధాన్ని నిర్దిష్ట అవసరానికి అనుగుణంగా రూపొందించిన ట్రాఫిక్, భద్రత లేదా ప్రజాశాంతి పరిరక్షణ చర్య నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

• పత్రికా స్వేచ్ఛకు అధికరణం 19(1)(a) ద్వారా రక్షణ లభిస్తుంది; ప్రత్యేక రాజ్యాంగ అధికరణం ద్వారా కాదు.
• ప్రభుత్వం భద్రత లేదా ప్రజా శాంతిని కారణంగా పేర్కొన్నంత మాత్రాన ముందస్తు నిరోధం దానంతటదే చెల్లుబాటు కాదు.
• ఒక అభిప్రాయం అభ్యంతరకరమైనదిగా లేదా ప్రజాదరణ లేనిదిగా ఉన్నంత మాత్రాన దానికి రాజ్యాంగ రక్షణ లేకుండా పోదు.

5. సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, విధులు మరియు అత్యవసర పరిస్థితులతో సంబంధం

ఒక పరిమితి నిబంధనకు అనుగుణంగా ఉన్న చర్య కూడా వర్తించే మరో ప్రాథమిక హక్కును ఉల్లంఘించవచ్చు. మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1978) కేసు అధికరణాలు 14, 19 మరియు 21లను పరస్పర అనుసంధానంతో వ్యాఖ్యానించే విధానాన్ని బలోపేతం చేసింది. అందువల్ల, స్వేచ్ఛను ప్రభావితం చేసే రాజ్య చర్య, హక్కులను ఒకదానితో మరొకటి సంబంధం లేని వేర్వేరు విభాగాలుగా పరిగణించకుండా, న్యాయబద్ధత, ఏకపక్షత లేకపోవడం, సంబంధిత స్వేచ్ఛకు ప్రత్యేకంగా వర్తించే పరిమితులు అనే అవసరాలకు లోబడి ఉండాలి.

అధికరణం 51A కింద పేర్కొన్న ప్రాథమిక విధులు రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానానికి మార్గనిర్దేశం చేయగలవు; చట్టబద్ధమైన శాసన లక్ష్యాలకు మద్దతు ఇవ్వగలవు. అయితే, ప్రాథమిక హక్కుల మాదిరిగా వాటిని స్వతంత్రంగా అమలు చేయించడం సాధ్యం కాదు; స్వేచ్ఛలను కుదించడానికి అవి అపరిమిత అధికారాన్ని కల్పించవు. సామరస్యాన్ని లేదా పర్యావరణ పరిరక్షణను ప్రోత్సహించే చట్టం కూడా, అది ప్రభావితం చేసే హక్కులకు వర్తించే రాజ్యాంగ నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉండాలి.

సాధారణ హేతుబద్ధమైన పరిమితులను అత్యవసర పరిస్థితికి సంబంధించిన నిబంధనల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. నలభై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ తరువాత, అధికరణం 358 యుద్ధం లేదా విదేశీ దురాక్రమణ ప్రాతిపదికన ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితిలో మాత్రమే వర్తిస్తుంది; సాయుధ తిరుగుబాటు ప్రాతిపదికన ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితిలో వర్తించదు. అంతేకాకుండా, అత్యవసర పరిస్థితికి సంబంధించిన చట్టాలు, కార్యనిర్వాహక చర్యల విషయంలో నిర్దేశించిన షరతులకు ఇది లోబడి ఉంటుంది. అధికరణం 359 కింద, నిర్దిష్ట హక్కుల అమలు కోసం న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించే హక్కును రాష్ట్రపతి నిలిపివేయవచ్చు; అయితే అధికరణాలు 20, 21లను ఇందులో చేర్చలేరు. ఈ రెండు నిబంధనలలో ఏదీ అన్ని హక్కులు స్వయంచాలకంగా అంతరించిపోతాయని సూచించదు.

• క్రమశిక్షణను, విధుల సక్రమ నిర్వహణను నిర్ధారించేందుకు సాయుధ దళాలు మరియు కొన్ని ఇతర సేవలకు చెందినవారి నిర్దిష్ట హక్కులను పరిమితం చేయడానికి లేదా రద్దు చేయడానికి అధికరణం 33 ప్రత్యేకంగా పార్లమెంటుకు అధికారం కల్పిస్తుంది.
• పరీక్షలో ఇచ్చే సమస్యను విశ్లేషించేటప్పుడు, మొదట సంబంధిత హక్కును, రెండవదిగా పరిమితి విధించడానికి అనుమతించిన ప్రాతిపదికను, మూడవదిగా అనుపాతబద్ధత మరియు ప్రక్రియాపరమైన అంశాలను గుర్తించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు