సమావేశాల కాలాలు

1. రాజ్యాంగ చట్రం మరియు పార్లమెంటరీ కార్యాచరణ క్యాలెండర్

శాసనసభ, సమావేశాల కాలం, సభా సమావేశం అనేవి పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో వేర్వేరు స్థాయులను సూచిస్తాయి. అధికరణం 83(2) ప్రకారం, ముందుగానే రద్దు చేయకపోతే, లోక్‌సభ పదవీకాలం సాధారణంగా దాని తొలి సమావేశానికి నిర్ణయించిన తేదీ నుంచి ఐదేళ్లు ఉంటుంది. ఆ పదవీకాలంలో అది అనేక సమావేశాల కాలాలను నిర్వహిస్తుంది; ప్రతి సమావేశాల కాలంలో అనేక సభా సమావేశాలు ఉంటాయి. రాజ్యసభ నిరంతరం కొనసాగే సభ; దానిని రద్దు చేయలేరు. అయినప్పటికీ, దాని సమావేశాల కాలాలు కూడా సమావేశపరచడం ద్వారా ప్రారంభమై, ప్రొరోగేషన్ ద్వారా ముగుస్తాయి.

రాష్ట్రపతి తగినదిగా భావించే సమయం, ప్రదేశంలో ఉభయ సభలలో ప్రతి సభను ఎప్పటికప్పుడు సమావేశపరచడానికి అధికరణం 85(1) అధికారం కల్పిస్తుంది. ఈ అధికారం పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ వ్యవస్థ పరిధిలో అమలవుతుంది: అధికరణం 74 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి మంత్రిమండలి సహాయం, సలహా మేరకు వ్యవహరిస్తారు. ఆచరణలో, పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రివర్గ సంఘం సమావేశాల తేదీలను సిఫారసు చేస్తుంది. ఆ తరువాత సభలను సమావేశపరిచే రాజ్యాంగ ప్రక్రియ జరుగుతుంది.

అనుమతించబడిన గరిష్ఠ విరామాన్ని ఒక సమావేశాల కాలంలో సభ చివరిసారిగా సమావేశమైన రోజు నుంచి తదుపరి సమావేశాల కాలంలో మొదటిసారిగా సమావేశమయ్యే రోజు వరకు లెక్కిస్తారు; సమావేశాల సమాపనం (ప్రొరోగేషన్) నుంచి తదుపరి సమావేశానికి ఆహ్వానం జారీ చేసే వరకు కాదు. సంప్రదాయంగా ఉభయ సభలు బడ్జెట్, వర్షాకాల, శీతాకాల సమావేశాలను నిర్వహిస్తాయి. ఈ పేర్లు, సాధారణంగా అవి జరిగే నెలలు రాజ్యాంగపరమైన ఆవశ్యకతలు కావు. అలాగే, ఏటా కనీసం ఎన్ని రోజులు సభలు సమావేశం కావాలో రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు. ఈ వ్యత్యాసాన్ని వస్తునిష్ఠ ప్రశ్నల్లో తరచుగా పరీక్షిస్తారు.

• బడ్జెట్ సమావేశాలు: సాధారణంగా జనవరి లేదా ఫిబ్రవరిలో ప్రారంభమవుతాయి; తరచుగా మధ్యలో విరామం ఉంటుంది.
• వర్షాకాల సమావేశాలు: సాధారణంగా జూలై–ఆగస్టులో జరుగుతాయి.
• శీతాకాల సమావేశాలు: సాధారణంగా నవంబర్–డిసెంబర్‌లో జరుగుతాయి.
• ప్రత్యేక సమావేశాల కాలం అనేది అదనంగా లేదా ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేసిన సమావేశాల కాలం మాత్రమే; అది రాజ్యాంగపరంగా వేరొక వర్గం కాదు.

2. సభా సమావేశాలు, విరామాలు మరియు గణపూర్తి

సభా వ్యవహారాలను నిర్వహించేందుకు సభ ఒక్కోసారి సమావేశమవడాన్ని సభా సమావేశం (సిట్టింగ్) అంటారు. ఒక సమావేశాల కాలంలో రోజువారీ సమావేశాలు, వారాంతపు వాయిదాలు, సుదీర్ఘ విరామాలు ఉండవచ్చు. బడ్జెట్ సమావేశాల సమయంలో శాఖా సంబంధిత పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘాలు గ్రాంట్ల కోసం డిమాండ్లను పరిశీలించేందుకు వీలుగా ఉభయ సభలు సాధారణంగా విరామం కోసం వాయిదా పడతాయి. మధ్యలో సమావేశాల సమాపనం (ప్రొరోగేషన్) జరగనంతవరకు, ఆ తరువాత జరిగే సమావేశాలు అదే సమావేశాల కాలానికి చెందుతాయి; ఈ విరామం వల్ల కొత్త సమావేశాల కాలం ప్రారంభం కాదు.

లోక్‌సభ వాయిదాను స్పీకర్ నియంత్రిస్తారు. రాజ్యసభలో ఇదే విధిని చైర్మన్ లేదా అధికారం పొందిన మరో సభాధ్యక్షుడు నిర్వర్తిస్తారు. వాయిదా అనేది ఒక నిర్దిష్ట సమయం లేదా తేదీ వరకు సభా సమావేశాన్ని నిలిపివేస్తుంది. నిరవధిక వాయిదా అంటే తదుపరి సమావేశానికి తేదీని నిర్ణయించకపోవడం. ఇది దానంతటదే సమావేశాల కాలాన్ని ముగించదు. సమావేశాల సమాపనం (ప్రొరోగేషన్) జరగడానికి ముందు సభాధ్యక్షుడు సభను మళ్లీ సమావేశపరచవచ్చు.

పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా వేరే విధంగా నిర్దేశించేంతవరకు, సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో పదోవంతు గణపూర్తి (కోరం)గా ఉంటుందని అధికరణం 100 పేర్కొంటుంది. గణపూర్తి లేకపోతే, అధ్యక్షత వహిస్తున్న వ్యక్తి సభను వాయిదా వేయాలి లేదా గణపూర్తి ఏర్పడే వరకు సమావేశాన్ని నిలిపివేయాలి. గణపూర్తి అనేది ఒక ప్రతిపాదనను ఆమోదించడానికి అవసరమైన మెజారిటీకి భిన్నమైనది. సాధారణ అంశాలపై నిర్ణయాలు సాధారణంగా హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల మెజారిటీ ఆధారంగా తీసుకుంటారు. అయితే, రాజ్యాంగ సవరణలు, కొన్ని ఇతర నిర్ణయాలకు ప్రత్యేక మెజారిటీలు అవసరం.

• ఒక సమావేశాల కాలంలో వచ్చే విరామం తప్పనిసరిగా సమావేశాల సమాపనం (ప్రొరోగేషన్) కాదు.
• నిరవధిక వాయిదా అనేది సభాధ్యక్షుడు తీసుకునే చర్య; రాష్ట్రపతి తీసుకునేది కాదు.
• అధికరణం 118 కింద రూపొందించిన ప్రక్రియా నియమాలు సభా వ్యవహారాల నిర్వహణ, వాటి సమయ నిర్ధారణకు సంబంధించిన వివరాలను నియంత్రిస్తాయి.

3. సమావేశాల సమాపనం (ప్రొరోగేషన్) మరియు సభ రద్దు

అధికరణం 85(2) ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ఏదైనా ఒక సభ సమావేశాలనుగానీ, ఉభయ సభల సమావేశాలనుగానీ సమాపనం (ప్రోరోగేషన్) చేయవచ్చు. సమావేశాల సమాపనం అనేది కేవలం ఒక సమావేశ దినపు కార్యకలాపాలను తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడం కాకుండా, సమావేశాల కాలాన్ని ముగిస్తుంది. సాధారణంగా సభ నిరవధిక వాయిదా అనంతరం ఇది జరుగుతుంది; అయితే, ముందుగా నిరవధిక వాయిదా వేయడం రాజ్యాంగపరమైన తప్పనిసరి షరతు కాదు. ఉభయ సభల సమావేశాలను ఒకేసారి సమాపనం చేయాల్సిన అవసరం లేదు. సభ రద్దుకు భిన్నంగా, సమావేశాల సమాపనం వల్ల ఏ సభలోని సభ్యుల సభ్యత్వమూ ముగియదు.

అధికరణం 107(3), సమావేశాల సమాపనం కారణంగా పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లులు కాలదోషం చెందకుండా స్పష్టంగా రక్షణ కల్పిస్తుంది. ప్రశ్నల నోటీసులు, అనేక తీర్మానాల నోటీసులు వంటి ప్రక్రియాపరమైన నోటీసులు సాధారణంగా కాలదోషం చెందుతాయి; వర్తించే నియమాలు, మినహాయింపులకు లోబడి వాటిని మళ్లీ తాజాగా ఇవ్వాల్సి రావచ్చు. అందువల్ల, పెండింగ్‌లో ఉన్న వ్యవహారాలన్నీ ముగిసిపోతాయని చెప్పడం గానీ, ప్రతి ప్రక్రియాపరమైన నోటీసు స్వయంచాలకంగా కొనసాగుతుందని చెప్పడం గానీ సరికాదు. సంబంధిత నియమాలు, కమిటీ పదవీకాలానికి అనుగుణంగా పార్లమెంటరీ కమిటీల కార్యకలాపాలు సమావేశాల మధ్య కాలంలోనూ కొనసాగవచ్చు.

రద్దు వల్ల లోక్‌సభ ఉనికి ముగుస్తుంది; అనంతరం ఎన్నికల ద్వారా కొత్త సభ ఏర్పడుతుంది. సాధారణ పదవీకాలం ముగియకముందే సభ రద్దు కావచ్చు; రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన పదవీకాలం ముగిసినా సభ ఉనికి ముగుస్తుంది. అధికరణం 83(2) ప్రకారం, అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా లోక్‌సభ పదవీకాలాన్ని పొడిగించవచ్చు. అయితే, ఒక్కోసారి ఒక సంవత్సరానికి మించకుండా, అత్యవసర పరిస్థితి ముగిసిన తరువాత ఆరు నెలలకు మించకుండా మాత్రమే పొడిగించవచ్చు. ఈ అసాధారణ పొడిగింపు సభ పదవీకాలానికి సంబంధించినదే తప్ప, అధికరణం 85లోని సమావేశాల నిర్వహణ ఆవశ్యకత నుంచి మినహాయింపు కాదు.

• వాయిదా అనేది ఒక సభా సమావేశాన్ని ముగిస్తుంది లేదా తాత్కాలికంగా నిలిపివేస్తుంది; సమావేశాల సమాపనం (ప్రొరోగేషన్) అనేది సమావేశాల కాలాన్ని ముగిస్తుంది.
• రద్దు అనేది లోక్‌సభకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది; రాజ్యసభకు వర్తించదు.
• లోక్‌సభ పదవీకాలం ముగియడం, గడువుకు ముందే రద్దు కావడం—ఈ రెండింటి ప్రాథమిక పర్యవసానం ఒకటే: ప్రస్తుత సభ ఉనికి ముగుస్తుంది.

4. పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లులు మరియు ఇతర రాజ్యాంగపరమైన సంబంధాలు

లోక్‌సభ రద్దయినప్పుడు ఒక బిల్లు ఏ సభలో ఉంది, శాసన ప్రక్రియలో ఏ దశలో ఉంది అనే అంశాలకు అధికరణం 107 కీలక ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది. రాజ్యసభ నుంచి పంపిన బిల్లుతో సహా, లోక్‌సభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు కాలదోషం చెందుతుంది. లోక్‌సభ ఆమోదించి, రాజ్యసభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు కూడా కాలదోషం చెందుతుంది. దీనికి భిన్నంగా, లోక్‌సభ ఆమోదం పొందకుండా రాజ్యసభలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు కాలదోషం చెందదు. ఉభయ సభలూ ఆమోదించి, రాష్ట్రపతి ఆమోదం కోసం ఎదురుచూస్తున్న బిల్లు, కేవలం లోక్‌సభ రద్దయిన కారణంగా కాలదోషం చెందదు.

అధికరణం 108 ఒక ముఖ్యమైన మినహాయింపును కల్పిస్తుంది. సంయుక్త సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే ఉద్దేశాన్ని రాష్ట్రపతి ఇప్పటికే ప్రకటించి ఉంటే, ఆ తరువాత లోక్‌సభ రద్దయినా సంయుక్త సమావేశం జరగవచ్చు. సంయుక్త సమావేశం అనేది నిర్దిష్ట శాసనపరమైన ప్రతిష్టంభనలను పరిష్కరించే యంత్రాంగమే తప్ప, ప్రత్యేక సమావేశానికి మరో పేరు కాదు. ద్రవ్య బిల్లులు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుల విషయంలో సంయుక్త సమావేశానికి అవకాశం లేదు.

ప్రతి లోక్‌సభ సాధారణ ఎన్నికల అనంతరం జరిగే మొదటి సమావేశాల ప్రారంభంలోనూ, ప్రతి సంవత్సరం జరిగే మొదటి సమావేశాల ప్రారంభంలోనూ ఉభయ సభలను ఉద్దేశించి రాష్ట్రపతి ప్రసంగించాలని అధికరణం 87 నిర్దేశిస్తుంది. ప్రతి సమావేశాల కాలం ప్రారంభంలో ప్రసంగించాలని ఇది నిర్దేశించదు. ప్రతి సమావేశాల కాలంలోనూ ప్రసంగించాలనే మొదటి నిబంధన స్థానంలో ప్రస్తుత ఏర్పాటును మొదటి రాజ్యాంగ సవరణ, 1951 ప్రవేశపెట్టింది.

• ఉభయ సభలూ సమావేశాల్లో ఉన్నప్పుడు మినహా, ఇతర సమయాల్లో ఆర్డినెన్సుల జారీకి అధికరణం 123 అనుమతిస్తుంది; ఇతర రాజ్యాంగపరమైన షరతులు కూడా నెరవేరాలి.
• పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాల తరువాత ఆర్డినెన్స్ సాధారణంగా అమలులో ఉండటం ఆగిపోతుంది; ఉభయ సభలు వేర్వేరు తేదీల్లో తిరిగి సమావేశమైతే, తరువాతి తేదీ నుంచి ఈ వ్యవధిని లెక్కిస్తారు.
• అధికరణం 352 ఒక ప్రత్యేక రక్షణను కల్పిస్తుంది: అత్యవసర పరిస్థితిని నిరాకరించే అంశాన్ని పరిశీలించాలని కోరుతూ లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యులలో కనీసం పదోవంతు మంది నోటీసు ఇస్తే, పద్నాలుగు రోజుల్లోగా ప్రత్యేక సమావేశం నిర్వహించాలి.

5. ప్రజాస్వామ్య ప్రాముఖ్యత మరియు పరీక్షా దృక్పథం

చట్టాల రూపకల్పన, ఆర్థిక అనుమతులు, కార్యనిర్వాహక వర్గ జవాబుదారీతనానికి పార్లమెంటు సమావేశాలు సంస్థాగత వేదికను కల్పిస్తాయి. ప్రశ్నోత్తరాల సమయం, చర్చలు, తీర్మానాలు, వ్యయ పరిశీలన అనేవి సభ సమావేశమయ్యే అవకాశాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఆరు నెలల నిబంధన సమావేశాల మధ్య విరామానికి రాజ్యాంగపరమైన గరిష్ఠ పరిమితిని విధిస్తుంది; సమగ్ర చర్చకు తగినంత సమయాన్ని ఇది హామీ ఇవ్వదు. అందువల్ల పార్లమెంటు ప్రభావశీలతను అంచనా వేసేటప్పుడు రాజ్యాంగ నిబంధనల అనుసరణను, పరిశీలన నాణ్యత మరియు దాని వ్యవధి నుంచి వేరుగా చూడాలి.

ప్రిలిమ్స్ కోసం, సంబంధిత అధికారాన్ని, ప్రభావితమయ్యే విభాగాన్ని, పెండింగ్‌లో ఉన్న కార్యకలాపాలపై పడే ప్రభావాన్ని గుర్తించాలి. రాష్ట్రపతి సభలను సమావేశపరచడం, సమావేశాల కాలాన్ని ముగించడం (ప్రొరోగేషన్) మంత్రుల సలహా మేరకు జరుగుతాయి; సభను వాయిదా వేయడం సభాధ్యక్షుని పరిధిలో ఉంటుంది. రాజ్యాంగ నిబంధనను పరిశీలించకుండా రాష్ట్ర శాసనసభకు సంబంధించిన నియమాలను ఇక్కడ వర్తింపజేయకూడదు. ముఖ్యంగా, సుప్రీంకోర్టు ప్రత్యేక నివేదన సంఖ్య 1, 2002 అనేది రద్దయిన గుజరాత్ శాసనసభకు, అధికరణం 174కు సంబంధించినది; అది అధికరణం 85 కింద పార్లమెంటు సమావేశాల కాలపట్టికపై నేరుగా నిర్ణయం తీసుకున్న సందర్భం కాదు.

• ప్రతి సమావేశాల కాలం, అన్ని బిల్లులు, రాజ్యాంగపరంగా తప్పనిసరి వంటి పదబంధాలను జాగ్రత్తగా చదవాలి.
• బిల్లులు కాలదోషం చెందడానికి సంబంధించిన ప్రశ్నల్లో, ముందుగా బిల్లు ఏ సభలో పెండింగ్‌లో ఉందో, దానిని లోక్‌సభ ఆమోదించిందో లేదో గుర్తించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు