ట్రిబ్యునళ్లు

1. అర్థం, ఉద్దేశం మరియు రాజ్యాంగపరమైన స్థానం

ట్రిబ్యునల్ అనేది నిర్దిష్ట వర్గానికి చెందిన వివాదాలపై అధికార పరిధి కలిగిన చట్టబద్ధ న్యాయనిర్ణయ సంస్థ. ఇది న్యాయ లేదా పాక్షిక న్యాయ ప్రక్రియ ద్వారా హక్కులు లేదా బాధ్యతలను నిర్ణయిస్తుంది. ట్రిబ్యునళ్ల నిర్మాణం భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, సాధారణంగా వాటిలో న్యాయపరమైన అర్హతలు కలిగిన సభ్యులతోపాటు సాంకేతిక లేదా పరిపాలనా సభ్యులు ఉంటారు. నియంత్రణ, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, పన్నుల విధింపు, కార్పొరేట్ వ్యవహారాలు మరియు పర్యావరణ పరిరక్షణ రంగాల్లో పెరుగుతున్న సంక్లిష్టతను వీటి ఏర్పాటు ప్రతిబింబిస్తుంది.

ప్రత్యేక నైపుణ్యాన్ని వినియోగించడం, కేసులను త్వరితగతిన పరిష్కరించడం, సరళమైన ప్రక్రియను అనుసరించడం మరియు సాధారణ న్యాయస్థానాలపై ఒత్తిడిని తగ్గించడం ట్రిబ్యునలీకరణ లక్ష్యాలు. అయితే, వేగం మరియు ప్రక్రియలో లాంఛనాల తగ్గింపు ఏకపక్ష నిర్ణయాలకు సమర్థన కావు. ట్రిబ్యునళ్లు తమకు అధికారాలను కల్పించే చట్టాల పరిధిలోనే వ్యవహరించాలి, వర్తించే సహజ న్యాయ సూత్రాలను పాటించాలి మరియు కారణసహిత నిర్ణయాలు ఇవ్వాలి. వినతులను పరిష్కరిస్తున్నందువల్ల లేదా విధానాన్ని అమలు చేస్తున్నందువల్ల మాత్రమే ఒక పరిపాలనా శాఖ ట్రిబ్యునల్‌గా మారదు.

1976లో నలభై రెండవ సవరణ ద్వారా భాగం XIV-Aను ప్రవేశపెట్టారు. ఇది కొన్ని నిర్దిష్ట వర్గాల ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటుకు స్పష్టంగా అధికారం కల్పిస్తుంది. అయితే, ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటుకు రాజ్యాంగపరమైన ఆధారం దీనికే పరిమితం కాదు. అధికరణం 246 మరియు ఏడవ షెడ్యూలు కింద తమకు ఉన్న సాధారణ శాసనాధికారాల ద్వారా కూడా పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు న్యాయనిర్ణయ సంస్థలను ఏర్పాటు చేయవచ్చు. అందువల్ల, భారతదేశంలోని ప్రతి ట్రిబ్యునల్‌ను అధికరణం 323A లేదా అధికరణం 323B కింద ఏర్పడిన ట్రిబ్యునల్‌గా వర్గీకరించడం సరికాదు.

• రాజ్యాంగ న్యాయస్థానాలు తమ మౌలిక అధికారాన్ని రాజ్యాంగం నుంచి పొందుతాయి; ట్రిబ్యునళ్లు ప్రధానంగా తమకు అధికారాలను కల్పించే చట్టాల నుంచి అధికార పరిధిని పొందుతాయి.
• అప్పీలు అనేది చట్టబద్ధ పరిహారం; రాజ్యాంగబద్ధ న్యాయ సమీక్ష నిర్ణయాల చట్టబద్ధతను పరిశీలిస్తుంది. ట్రిబ్యునల్ నిర్ణయమే అంతిమమని ప్రకటించినంత మాత్రాన న్యాయ సమీక్షను తొలగించలేరు.

2. అధికరణాలు 323A మరియు 323B: మౌలిక వ్యత్యాసం

ప్రభుత్వ సర్వీసులు మరియు పదవుల్లో నియమితులైన వ్యక్తుల నియామకం, సర్వీసు నిబంధనలకు సంబంధించిన వివాదాలను పరిష్కరించే పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటుకు అధికరణం 323A పార్లమెంటుకు అధికారం కల్పిస్తుంది. దీని పరిధి కేంద్రం, రాష్ట్రాలు, భారతదేశంలోని లేదా భారత ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని స్థానిక లేదా ఇతర ప్రాధికార సంస్థలు, ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని లేదా నియంత్రణలోని కార్పొరేషన్లకు విస్తరిస్తుంది. కేంద్రానికి ఒక ట్రిబ్యునల్‌ను, ఒక్కో రాష్ట్రానికి లేదా రాష్ట్రాల సమూహాలకు ప్రత్యేక ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేయడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.

అధికరణం 323Bలో పేర్కొన్న అంశాలకు సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారం కోసం ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేయడానికి సంబంధిత శాసనాధికారం కలిగిన శాసన వ్యవస్థకు అనుమతి ఉంది. ఈ అంశాల్లో పన్నుల విధింపు, విదేశీ మారక ద్రవ్యం మరియు దిగుమతి-ఎగుమతులు, పారిశ్రామిక మరియు కార్మిక వివాదాలు, భూసంస్కరణలు, పట్టణ ఆస్తిపై గరిష్ఠ పరిమితులు, పార్లమెంటు మరియు రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికలు, నిర్దిష్ట నిత్యావసర వస్తువులు, అద్దె మరియు కౌలు సంబంధిత వ్యవహారాలు ఉన్నాయి. అధికరణం 329Aను అనంతరం రద్దు చేసినప్పటికీ, రాజ్యాంగ పాఠ్యంలో పేర్కొన్నట్లుగా ఎన్నికల ట్రిబ్యునళ్లకు సంబంధించిన నిబంధనలు అధికరణాలు 329 మరియు 329Aలకు లోబడి ఉంటాయి.

సముచిత శాసనసభ అంటే సంబంధిత అంశంపై చట్టం చేయడానికి అధికారం కలిగిన పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ. అధికరణం 323B ట్రిబ్యునళ్ల అంచెల వ్యవస్థను స్పష్టంగా అనుమతిస్తుంది; అధికరణం 323A అటువంటి అంచెల వ్యవస్థకు అవకాశం కల్పించదు. అధికరణం 323Bలో ఎన్నికల అంశం చేర్చబడినంత మాత్రాన, ప్రస్తుతం ఎన్నికల పిటిషన్లను దేశవ్యాప్తంగా ప్రత్యేక ఎన్నికల ట్రిబ్యునళ్ల వ్యవస్థ విచారిస్తోందని అర్థం కాదు: పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికలకు సంబంధించిన ఎన్నికల పిటిషన్లను సాధారణంగా ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 కింద హైకోర్టులు విచారిస్తాయి.

• అధికరణం 323A: పరిపాలనా సర్వీసు వివాదాలు; పార్లమెంటుకు మాత్రమే అధికారం.
• అధికరణం 323B: జాబితాలో పేర్కొన్న అంశాలు; ఆయా అంశాలపై శాసనాధికారం కలిగిన శాసన వ్యవస్థకు అధికారం.
• రాజ్యాంగం ఏర్పాటుకు అధికారం కల్పిస్తుంది; చట్టం వాస్తవ సంస్థను ఏర్పాటు చేసి, దాని అధికార పరిధిని మరియు ప్రక్రియను నిర్దేశిస్తుంది.

3. ముఖ్యమైన ట్రిబ్యునళ్లు, వాటి పనితీరు

పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985 కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్, రాష్ట్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటుకు చట్టపరమైన చట్రాన్ని కల్పించింది. CAT తన చట్టబద్ధ అధికార పరిధిలోని నియామకాలు, సర్వీసు విషయాలను విచారిస్తుంది; ఇవి ప్రధానంగా కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, నోటిఫై చేసిన సంస్థలకు సంబంధించినవి. సాయుధ దళాల సభ్యులు, సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టుల అధికారులు, ఉద్యోగులు, నిర్దిష్ట శాసన వ్యవస్థల సచివాలయ సిబ్బందిని ఈ చట్టం పరిధి నుంచి మినహాయించారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అభ్యర్థన మేరకు కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేస్తుంది; అవి ప్రతి రాష్ట్రంలోనూ లేవు.

సివిల్ ప్రక్రియా స్మృతి, 1908లో నిర్దేశించిన విధానానికి CAT కట్టుబడి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు; ఇది సహజ న్యాయ సూత్రాల మార్గదర్శకత్వంలో పనిచేస్తుంది. అయినప్పటికీ, సాక్షులను హాజరుకావాలని సమన్లు జారీ చేయడం, పత్రాలను సమర్పించాలని ఆదేశించడం వంటి నిర్దిష్ట సివిల్ కోర్టు అధికారాలు దీనికి ఉన్నాయి. అందువల్ల ప్రక్రియాపరమైన సౌలభ్యం అంటే న్యాయనిర్ణయ ప్రక్రియను అవసరాలకు అనుగుణంగా మలచుకోవడమే తప్ప నిష్పాక్షికతను విడనాడటం కాదు. తమ వాదనను వినిపించేందుకు సముచిత అవకాశం, నిష్పాక్షికంగా నిర్ణయం తీసుకునే అధికారి, నిర్ణయాలకు కారణాలను తెలియజేయడం ముఖ్యమైన రక్షణలుగా కొనసాగుతాయి.

జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టం, 2010 కింద ఏర్పాటైన జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్, కంపెనీల చట్టం, 2013 కింద ఏర్పాటైన జాతీయ కంపెనీ న్యాయ ట్రిబ్యునల్, దాని అప్పిలేట్ ట్రిబ్యునల్ ఇతర ప్రముఖ ఉదాహరణలు. సాయుధ దళాల ట్రిబ్యునల్ దానికి సంబంధించిన 2007 చట్టం కింద పనిచేస్తుంది. ప్రతి ట్రిబ్యునల్‌కు ప్రత్యేక అంశపరమైన పరిమితులు, అప్పీల్ ఏర్పాట్లు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, ప్రతి పర్యావరణ వివాదంపైనా NGTకి అపరిమిత అధికార పరిధి ఉండదు; దాని అధికార పరిధి దానిని నియంత్రించే చట్టంలో పేర్కొన్న చట్టబద్ధ నిబంధనలు, చట్టాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

• అన్ని ట్రిబ్యునళ్లు ఒకే విధమైన సాక్ష్య నియమాలను, కాలపరిమితులను లేదా అప్పీల్ మార్గాలను అనుసరిస్తాయని భావించవద్దు.
• సాంకేతిక నైపుణ్యం న్యాయనిర్ణయ ప్రక్రియకు తోడ్పడుతుంది; అంతేగానీ నిర్ణయాలపై కార్యనిర్వాహక నియంత్రణను సమర్థించదు.

4. న్యాయ సమీక్ష, సుప్రీంకోర్టు మైలురాయి తీర్పులు

ఎస్.పి. సంపత్ కుమార్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1987) కేసులో, తగిన స్వతంత్రతతో సమర్థవంతమైన ప్రత్యామ్నాయాలుగా పనిచేస్తాయనే షరతుతో, పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లను ప్రత్యామ్నాయ సంస్థాగత వ్యవస్థగా సుప్రీంకోర్టు అంగీకరించింది. ఆ తరువాత ఎల్. చంద్ర కుమార్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1997) కేసులో ఏడుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం ఇచ్చిన తీర్పు వాటి రాజ్యాంగ స్థానాన్ని నిర్ణయాత్మకంగా స్పష్టం చేసింది.

ఎల్. చంద్రకుమార్ కేసులో, అధికరణలు 226–227 మరియు అధికరణ 32 కింద న్యాయ సమీక్ష రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగమని తీర్పునిచ్చారు. అధికరణలు 323A, 323Bలోని మినహాయింపు నిబంధనలు, వాటికి అనుగుణమైన చట్టబద్ధ నిబంధనలు ఈ న్యాయ సమీక్షను మినహాయించిన మేరకు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని పేర్కొన్నారు. ట్రిబ్యునళ్ల నిర్ణయాలు సంబంధిత ప్రాదేశిక అధికార పరిధి గల హైకోర్టు ద్విసభ్య ధర్మాసనం పరిశీలనకు లోబడి ఉంటాయి. ట్రిబ్యునళ్లు రాజ్యాంగ న్యాయస్థానాలకు అనుబంధంగా పనిచేస్తాయి తప్ప వాటి స్థానాన్ని భర్తీ చేయవు.

ట్రిబ్యునళ్లు తమకు కేటాయించిన రంగాల్లో ప్రథమ విచారణ న్యాయస్థానాలుగా కొనసాగుతాయి. అవి చట్ట నిబంధనలు, అధీన శాసనాల రాజ్యాంగబద్ధతను పరిశీలించవచ్చు; అయితే, తమను ఏర్పాటు చేసిన చట్టం చెల్లుబాటును నిర్ణయించలేవు. సాధారణంగా, కక్షిదారులు రాజ్యాంగబద్ధతను సవాలు చేస్తున్నామనే కారణంతో ట్రిబ్యునల్‌ను దాటవేయకుండా, ముందుగా సంబంధిత అధికార పరిధి గల ట్రిబ్యునల్‌నే ఆశ్రయించాలి.

NCLT, NCLATలకు సంబంధించిన యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ ఆర్. గాంధీ (2010) కేసు, న్యాయ విధులను బదిలీ చేసేటప్పుడు అందుకు తగిన సంస్థాగత స్వతంత్రత అవసరమని నొక్కిచెప్పింది. రోజర్ మాథ్యూ వర్సెస్ సౌత్ ఇండియన్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్ (2019) కేసులో 2017 ట్రిబ్యునల్ నియమాలను చెల్లవని ప్రకటించి, ఆర్థిక చట్టం, 2017కు సంబంధించిన ద్రవ్య బిల్లు అంశాన్ని విస్తృత ధర్మాసనానికి నివేదించారు. మద్రాస్ బార్ అసోసియేషన్ కేసుల్లో ఇచ్చిన తీర్పులు నియామకాలు, పదవీకాలం, కార్యనిర్వాహక వర్గ ప్రభావాన్ని పదేపదే పరిశీలించాయి.

• అధికరణం 136 సుప్రీంకోర్టు విచక్షణాధీన ప్రత్యేక అనుమతి అధికార పరిధిని పరిరక్షిస్తుంది; ఇది ప్రతి కేసులోనూ స్వయంచాలక అప్పీల్ హక్కును కల్పించదు.
• చట్టబద్ధ అప్పీల్ వ్యవస్థలను న్యాయ సమీక్షకు సంబంధించి తప్పనిసరిగా పాటించవలసిన రాజ్యాంగ సూత్రాలతో కలిపి అర్థం చేసుకోవాలి.

5. సంస్కరణలపై చర్చలు మరియు పరీక్షా దృక్పథం

ట్రిబ్యునళ్లు ఖాళీలు, అసమాన మౌలిక సదుపాయాలు, విభజిత పరిపాలన, వాటిని ప్రాయోజితం చేసే మంత్రిత్వ శాఖలపై ఆధారపడటం వంటి సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఒక మంత్రిత్వ శాఖ ఏకకాలంలో ట్రిబ్యునల్ పరిపాలనను నిర్వహించడంతోపాటు, దాని ముందు తరచుగా కక్షిదారుగా ఉండవచ్చు. ఇది సంస్థాగత నిష్పాక్షికతపై ఆందోళనలకు దారితీస్తుంది. స్వల్ప పదవీకాలం, పునర్నియామకంపై అనిశ్చితి కూడా స్వతంత్రతను బలహీనపరచి, అనుభవజ్ఞులైన అభ్యర్థులను నిరుత్సాహపరచవచ్చు.

ఆర్థిక చట్టం, 2017 అనేక ట్రిబ్యునళ్లను పునర్వ్యవస్థీకరించి, సర్వీసు నిబంధనలను నియంత్రించే చట్రాన్ని మార్చింది. ట్రిబ్యునళ్ల సంస్కరణల చట్టం, 2021 కొన్ని అప్పీళ్ల సంస్థలను రద్దుచేసి, వాటి విధులను న్యాయస్థానాలకు లేదా ఇతర అధికార సంస్థలకు బదిలీ చేసింది. ట్రిబ్యునల్ నియామకాలు, సర్వీసు నిబంధనలకు సంబంధించిన నిబంధనలపై పదేపదే రాజ్యాంగపరమైన వ్యాజ్యాలు తలెత్తాయి; అభ్యర్థులు చట్టంలోని మూల పాఠానికి, న్యాయ తీర్పుల ద్వారా చెల్లవని ప్రకటించిన లేదా సవరించిన నిబంధనలకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

న్యాయ కమిషన్ 272వ నివేదిక, భారతదేశంలోని ట్రిబ్యునళ్ల చట్టబద్ధ చట్రాల మదింపు (2017), నిర్మాణాత్మక సంస్కరణలు, స్వతంత్రతను పరిశీలించింది. సకాలంలో నియామకాలు, ఎంపిక ప్రక్రియలో న్యాయవ్యవస్థ విశ్వసనీయ భాగస్వామ్యం, పదవీకాల భద్రత, తగిన బడ్జెట్‌లు, అందుబాటులో ఉండే ప్రాంతీయ ధర్మాసనాలు, పనితీరుపై పారదర్శక సమాచారం ప్రాధాన్య అంశాలు. కేసుల పరిష్కార వేగాన్ని నాణ్యత, వ్యయాన్ని భరించగల సామర్థ్యం, ఉత్తర్వుల అమలుతోపాటు మదింపు చేయాలి. ప్రత్యేక నైపుణ్యానికి రాజ్యాంగపరమైన జవాబుదారీతనం తోడైనప్పుడే అది విజయవంతమవుతుంది.

• ప్రిలిమ్స్‌లో తప్పుదారి పట్టించే వాక్యాలు: ప్రతి ట్రిబ్యునల్ రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ; ప్రతి ట్రిబ్యునల్ హైకోర్టు సమీక్షను మినహాయిస్తుంది; ప్రతి రాష్ట్రంలో రాష్ట్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ఉంటుంది. ఇవన్నీ తప్పు.
• మెయిన్స్ కోసం, సమర్థత, నిపుణతలను స్వతంత్రత, న్యాయప్రాప్తి, న్యాయ పరిహారాల విభజనతో సమతుల్యంగా బేరీజు వేయాలి.

సాధన ప్రశ్నలు