UPSC

1. రాజ్యాంగపరమైన స్థానం, సంస్థాగత ఉద్దేశం

UPSC ఒక రాజ్యాంగ సంస్థ; పార్లమెంటు సాధారణ చట్టం ద్వారా సృష్టించిన చట్టబద్ధ సంస్థ కాదు. అధికరణం 315 కేంద్రానికి ఒక పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్‌ను, ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేయాలని నిర్దేశిస్తుంది. నిష్పాక్షికంగా, ప్రతిభ ఆధారంగా నియామకాలు చేపట్టేందుకు తోడ్పడటం, నిర్దిష్ట సిబ్బంది వ్యవహారాలపై నిపుణుల సలహా అందించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. ఇది మంత్రిత్వ శాఖ కాదు; తన పరీక్షల ద్వారా ఎంపికైన వ్యక్తులందరికీ యజమానిగా వ్యవహరించే సంస్థ కూడా కాదు. నియామక ఉత్తర్వులు జారీ చేయడం, సర్వీసుల కేటాయింపు, కేడర్ పరిపాలన వంటి విధులు సంబంధిత అధికార పరిధి కలిగిన ప్రభుత్వ అధికారుల వద్దనే ఉంటాయి.

లీ కమిషన్ సిఫార్సులను అనుసరించి భారతదేశపు తొలి పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ 1 అక్టోబర్ 1926న స్థాపించబడింది. భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 ఫెడరల్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఏర్పాటుకు నిబంధన కల్పించింది; రాజ్యాంగం 26 జనవరి 1950 నుంచి ప్రస్తుత రాజ్యాంగ చట్రంలో UPSCను ఏర్పాటు చేసింది. వలస పాలనలో నియామకాలకు సంబంధించి ఉన్న పరిమిత రక్షణల నుంచి ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వానికి సేవలందించే స్వతంత్ర సంస్థగా జరిగిన పరివర్తనను ఈ పరిణామక్రమం ప్రతిబింబిస్తుంది.

రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలు ఉమ్మడి రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి కూడా రాజ్యాంగం అనుమతిస్తుంది. ఇందుకు సంబంధిత రాష్ట్రాల శాసనసభల తీర్మానాలు, పార్లమెంటు చట్టం అవసరం. అధికరణం 315(4) ప్రకారం, ఒక రాష్ట్ర గవర్నర్ అభ్యర్థించినప్పుడు, రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో ఆ రాష్ట్ర అవసరాలకు సేవలందించేందుకు UPSC అంగీకరించవచ్చు. ఈ ఏర్పాట్లను రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు సాధారణంగా చేపట్టే నియామకాలతో గందరగోళపరచకూడదు.

• UPSC అనేది సిబ్బంది, శిక్షణ శాఖకు అనుబంధ కార్యాలయం కాదు.
• కేంద్రానికి సంబంధించిన ప్రతి నియామక పరీక్షను ఇది నిర్వహించదు; స్టాఫ్ సెలక్షన్ కమిషన్ వంటి సంస్థలకు ప్రత్యేక బాధ్యతలు ఉన్నాయి.
• దాని నియామక బాధ్యతల పరిధిలో సివిల్ సర్వీసెస్ పరీక్షతో పాటు ఇతర పరీక్షలు కూడా ఉన్నాయి.

2. నిర్మాణం, నియామకం మరియు పదవీకాలం

అధికరణం 316 ప్రకారం, UPSC అధ్యక్షుడిని, ఇతర సభ్యులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. రాజ్యాంగం సభ్యుల సంఖ్యను నిర్దిష్టంగా నిర్ధారించలేదు. నిబంధనల ద్వారా సభ్యుల సంఖ్యను, వారి సర్వీసు షరతులను నిర్ణయించడానికి, కమిషన్ సిబ్బందికి సంబంధించిన ఏర్పాట్లు చేయడానికి అధికరణం 318 రాష్ట్రపతికి అధికారం కల్పిస్తుంది. సాధ్యమైనంత వరకు, సభ్యులలో సగం మంది భారత ప్రభుత్వం లేదా ఏదైనా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కింద కనీసం పదేళ్లపాటు పదవిలో పనిచేసి ఉండాలి.

ఒక సభ్యుడు పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తేదీ నుంచి ఆరు సంవత్సరాలు లేదా 65 సంవత్సరాల వయస్సు వచ్చేవరకు, వీటిలో ఏది ముందైతే అంతవరకు పదవిలో కొనసాగుతారు. రాష్ట్ర లేదా ఉమ్మడి రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్‌కు సంబంధిత వయోపరిమితి 62 సంవత్సరాలు. UPSC సభ్యుడు రాష్ట్రపతికి లిఖితపూర్వకంగా తెలియజేసి రాజీనామా చేయవచ్చు. అధ్యక్ష పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు లేదా అధ్యక్షుడు విధులు నిర్వర్తించలేనప్పుడు, ఆ విధులను నిర్వర్తించేందుకు రాష్ట్రపతి మరొక సభ్యుడిని నియమించవచ్చు.

అనుగ్రహం పొందేందుకు ప్రయత్నించే ప్రేరణలను తగ్గించడానికి అధికరణం 319 భవిష్యత్తులో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు చేపట్టడంపై పరిమితులు విధిస్తుంది. UPSC అధ్యక్షుడు తదుపరి కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కింద ఏ ఉద్యోగానికీ అర్హుడు కాదు. అధ్యక్షుడు కాని UPSC సభ్యుడు UPSC లేదా రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ అధ్యక్షుడు కావచ్చు; అయితే, ఇతర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు అర్హుడు కాదు. పదవీకాలం ముగిసిన తర్వాత ఒక సభ్యుడిని అదే పదవిలో తిరిగి నియమించకూడదు.

• పదేళ్ల ప్రభుత్వ సర్వీసు అనుభవం ఉండాలనే నిబంధన సుమారు సగం మంది సభ్యులకు వర్తిస్తుంది; ప్రతి సభ్యునికీ కాదు.
• రాష్ట్రపతి నియమించినంత మాత్రాన సభ్యులు రాష్ట్రపతి అపరిమిత ఇష్టానుసారం పదవిలో కొనసాగుతారని అర్థం కాదు.

3. స్వతంత్రత, తొలగింపు మరియు ఆర్థిక రక్షణలు

అధికరణం 317 పదవీకాల భద్రతను కల్పిస్తుంది. దుష్ప్రవర్తన కారణంగా తొలగించాలంటే, రాష్ట్రపతి ఆ విషయాన్ని సుప్రీంకోర్టుకు నివేదించాలి. నిర్దేశిత ప్రక్రియ ప్రకారం విచారణ జరిపిన అనంతరం, ఆ వ్యక్తిని తొలగించాలని సుప్రీంకోర్టు నివేదిక ఇచ్చిన తరువాత మాత్రమే రాష్ట్రపతి ఈ కారణంపై ఆ వ్యక్తిని తొలగించగలరు. ఈ నివేదనపై విచారణ పెండింగ్‌లో ఉన్నప్పుడు రాష్ట్రపతి UPSC అధ్యక్షుడిని లేదా సభ్యుడిని సస్పెండ్ చేయవచ్చు.

మూడు నిర్దిష్ట కారణాలపై సుప్రీంకోర్టు విచారణ లేకుండానే రాష్ట్రపతి సభ్యుడిని తొలగించవచ్చు: న్యాయస్థానం దివాలాదారుగా ప్రకటించడం; పదవీకాలంలో అధికారిక విధులకు వెలుపల వేతనంతో కూడిన ఉద్యోగంలో నిమగ్నమవడం; లేదా మానసిక లేదా శారీరక దౌర్బల్యం కారణంగా పదవిలో కొనసాగడానికి అనర్హుడని రాష్ట్రపతి భావించడం. అధికరణం 317 ప్రకారం, ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టులు లేదా ఒప్పందాలలో కొన్ని రకాల ప్రయోజనాలు కలిగి ఉండటాన్ని కూడా దుష్ప్రవర్తనగా పరిగణిస్తారు. అయితే, చట్టబద్ధంగా నమోదైన కంపెనీలో సాధారణ సభ్యుడిగా భాగస్వామ్యం కలిగి ఉండటానికి సంబంధించి ఆ అధికరణంలో పేర్కొన్న మినహాయింపు దీనికి వర్తిస్తుంది.

నియామకం జరిగిన తరువాత సభ్యుడికి ప్రతికూలంగా ఉండే విధంగా సేవా నిబంధనలను మార్చడాన్ని అధికరణం 318 నిషేధిస్తుంది. సంబంధిత జీతాలు, భత్యాలు, పింఛన్లతో సహా కమిషన్ వ్యయాన్ని అధికరణం 322 భారత సంచిత నిధిపై భారిత వ్యయంగా నిర్దేశిస్తుంది. భారిత వ్యయంపై పార్లమెంటులో చర్చించవచ్చు; అయితే దానిని ఓటింగ్‌కు సమర్పించరు. పదవీకాలం ముగిసిన తరువాత చేపట్టే ఉద్యోగాలపై పరిమితులతో కలిపి, ఈ నిబంధనలు UPSCని చట్టపరమైన పరిశీలన నుంచి మినహాయించకుండానే సంస్థాగత స్వయంప్రతిపత్తిని పరిరక్షిస్తాయి.

• రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ సభ్యుడిని కూడా రాష్ట్రపతే తొలగిస్తారు; గవర్నర్ కాదు.
• రాష్ట్ర కమిషన్ విషయంలో, రాష్ట్రపతి సుప్రీంకోర్టుకు నివేదించిన అంశం విచారణలో ఉన్నప్పుడు గవర్నర్ సస్పెన్షన్‌కు ఆదేశించవచ్చు.

4. విధులు, సంప్రదింపులు మరియు రాజ్యాంగ పరిమితులు

కేంద్ర సర్వీసుల్లో నియామకాల కోసం పరీక్షలు నిర్వహించడాన్ని అధికరణం 320 UPSC ప్రధాన విధిగా నిర్దేశిస్తుంది. నియామక పద్ధతులు, నియామకాలు, పదోన్నతులు, సర్వీసుల మధ్య బదిలీలను నియంత్రించే సూత్రాలు, అలాగే అటువంటి చర్యలకు అభ్యర్థుల అర్హత గురించి సంప్రదింపులు జరపాలని కూడా ఇది నిర్దేశిస్తుంది. క్రమశిక్షణ సంబంధిత అంశాలు, అధికారిక విధి నిర్వహణలో చేసిన చర్యలను సమర్థించుకోవడానికి అయిన న్యాయ ఖర్చుల తిరిగి చెల్లింపునకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట క్లెయిములు, ప్రభుత్వ సేవలో ఉండగా తగిలిన గాయాలకు సంబంధించిన పరిహార క్లెయిములు కూడా ఈ సంప్రదింపుల పరిధిలోకి వస్తాయి.

రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలు అభ్యర్థించినప్పుడు, ప్రత్యేక అర్హతలు అవసరమైన సర్వీసుల కోసం ఉమ్మడి నియామక పథకాలను రూపొందించడంలో, అమలు చేయడంలో UPSC సహాయపడుతుంది. అధికరణం 321 ప్రకారం, కేంద్ర సర్వీసులతో పాటు స్థానిక ప్రాధికార సంస్థలు, చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైన నిగమిత సంస్థలు లేదా ప్రభుత్వ సంస్థల సర్వీసులకు సంబంధించి అదనపు విధులను పార్లమెంటు UPSCకి అప్పగించవచ్చు. రాష్ట్ర కమిషన్‌కు సంబంధించి ఇటువంటి అధికారం రాష్ట్ర శాసనసభకు ఉంటుంది.

సంప్రదింపు అన్ని సందర్భాల్లోనూ తప్పనిసరి కాదు. అధికరణం 320(3)లోని పరంతుకం కింద రూపొందించిన నియమావళి, సంప్రదింపు అవసరం లేని అంశాలను నిర్దేశించవచ్చు; సంబంధిత నియమావళిని పార్లమెంటు ముందు ఉంచాలి. అధికరణం 16(4) కింద నిబంధనలు కల్పించే విధానం, అధికరణం 335ను అమలు చేయడం వంటి అంశాల్లో తప్పనిసరి సంప్రదింపు అవసరాన్ని అధికరణం 320(4) ప్రత్యేకంగా మినహాయిస్తుంది. అందువల్ల UPSC వర్తించే నియామక నియమాలను అమలు చేస్తుంది; అయితే రిజర్వేషన్ విధానాన్ని స్వతంత్రంగా నిర్ణయించదు.

• UPSC అభ్యర్థులను సిఫారసు చేస్తుంది; నియామకాలు చేసే అధికారం గల ప్రభుత్వ ప్రాధికార సంస్థ వారిని నియమిస్తుంది.
• సివిల్ సర్వెంట్ల సాధారణ శిక్షణ, సాధారణ పోస్టింగులు లేదా సమగ్ర కేడర్ నిర్వహణకు ఇది బాధ్యత వహించదు.
• ఒక నిర్దిష్ట ఎంపికకు వర్తించే ప్రక్రియను నియామక నిబంధనలు మరియు పరీక్షల నోటిఫికేషన్లు నిర్ణయిస్తాయి.

5. జవాబుదారీతనం, న్యాయ వ్యాఖ్యానం మరియు సమకాలీన ప్రాసంగికత

అధికరణం 323 ప్రకారం UPSC రాష్ట్రపతికి వార్షిక నివేదిక సమర్పించాలి. కమిషన్ సలహాను అంగీకరించని సందర్భాలను, అంగీకరించకపోవడానికి గల కారణాలను వివరించే వివరణపత్రంతో పాటు ఆ నివేదికను రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు ఉంచాలి. అందువల్ల కమిషన్ సలహా సాధారణంగా తప్పనిసరిగా పాటించాల్సినది కాదు; అయితే దానిని తిరస్కరించడం ప్రజా పరిశీలనకు, పార్లమెంటరీ పరిశీలనకు దారితీయవచ్చు.

స్టేట్ ఆఫ్ యు.పి. వర్సెస్ మన్బోధన్ లాల్ శ్రీవాస్తవ (1957) కేసులో, క్రమశిక్షణ సంబంధిత అంశాల్లో సంప్రదింపునకు సంబంధించిన అధికరణం 320(3)(c), తన ముందు వినిపించిన వాదనల నేపథ్యంలో, తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన నిబంధన కాకుండా నిర్దేశాత్మకమైనదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. సంప్రదింపు జరగకపోవడం మాత్రమే క్రమశిక్షణ నిర్ణయాన్ని చెల్లనిదిగా ప్రకటింపజేయడానికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగికి న్యాయచర్య చేపట్టే ఆధారాన్ని కల్పించదు. అయితే, సహజ న్యాయ సూత్రాలను, అధికరణం 311ను లేదా తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన చట్టబద్ధ సేవా నియమాలను విస్మరించడానికి ఇది అనుమతిగా భావించకూడదు.

పరీక్షల సమగ్రతను కాపాడటం, దివ్యాంగులకు అందుబాటులో ఉండే ప్రక్రియలను కల్పించడం, భారీ సంఖ్యలో దరఖాస్తుదారులకు సంబంధించిన నిర్వహణను చేపట్టడం, పారదర్శకతకు గోప్యతకు మధ్య సమతుల్యతను సాధించడం UPSC ఎదుర్కొంటున్న సమకాలీన సవాళ్లలో ఉన్నాయి. సంస్కరణలు నియామకాల వేగాన్ని, పరిపాలనా అవసరాలకు అనుకూలతను మెరుగుపరుస్తూనే అధికరణాలు 14 మరియు 16 కింద అవకాశ సమానత్వాన్ని పరిరక్షించాలి. రాజ్యాంగపరమైన స్వతంత్రత నియామక ప్రక్రియను రక్షిస్తుంది; అయితే చట్టవిరుద్ధత, ఏకపక్షత లేదా ప్రక్రియాపరమైన అన్యాయం కారణంగా చేపట్టే న్యాయసమీక్ష నుంచి ఎంపిక నిర్ణయాలకు మినహాయింపు కల్పించదు.

• ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన తేడా: కమిషన్ స్వతంత్రత అనేది దాని సలహాను తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన బాధ్యతకు భిన్నమైనది.
• మెయిన్స్‌తో అనుసంధానం: నిష్పాక్షిక నియామకాలు పరిపాలనా తటస్థతకు, ప్రజా విశ్వాసానికి, అవకాశ సమానత్వానికి తోడ్పడతాయి.

సాధన ప్రశ్నలు