డిజిటల్ బ్యాంకింగ్

1. అర్థం, పరిధి మరియు సంస్థాగత నిర్మాణం

డిజిటల్ బ్యాంకింగ్ ద్వారా వినియోగదారులు ఎలక్ట్రానిక్ మార్గాల్లో ఖాతాలను తెరవడం, నిర్వహించడం, నిధులను బదిలీ చేయడం, బిల్లులు చెల్లించడం, ఖాతా వివరాల పత్రాలను పొందడం, డిపాజిట్ సేవలను వినియోగించుకోవడం, రుణాల కోసం దరఖాస్తు చేయడం సాధ్యమవుతుంది. దీని పరిధి డిజిటల్ చెల్లింపులకు మించి ఉంటుంది: ఒక చెల్లింపు అప్లికేషన్ డిపాజిట్లను స్వీకరించకుండా లేదా స్వతహాగా బ్యాంకింగ్ సేవలను అందించకుండా కూడా నిధుల బదిలీకి వీలు కల్పించవచ్చు. కోర్ బ్యాంకింగ్, స్వయంచాలక ప్రక్రియల నిర్వహణ, సమాచార విశ్లేషణ, ఎలక్ట్రానిక్ రికార్డుల ద్వారా డిజిటలీకరణ బ్యాంకుల అంతర్గత కార్యకలాపాలను కూడా మారుస్తుంది.

కోర్ బ్యాంకింగ్ సొల్యూషన్స్ బ్యాంకు శాఖలను కేంద్రీకృత డేటాబేస్‌తో అనుసంధానిస్తాయి. దీనివల్ల ఖాతాదారులు తమ ఖాతా ఉన్న శాఖ నుంచే కాకుండా ఇతర శాఖల నుంచి కూడా ఖాతా సేవలను పొందవచ్చు. ఇంటర్నెట్ బ్యాంకింగ్, మొబైల్ బ్యాంకింగ్, ATMలు, బిజినెస్ కరస్పాండెంట్లు సేవలను పొందడానికి వేర్వేరు మార్గాలను అందిస్తాయి. బిజినెస్ కరస్పాండెంట్ అనేది నిర్దిష్ట బ్యాంకింగ్ సేవలను అందించే అధీకృత ప్రతినిధి. వీరు తరచుగా చేతితో పట్టుకొని ఉపయోగించే పరికరాలు లేదా మైక్రో-ATMలను ఉపయోగిస్తారు; ఖాతాదారుతో బ్యాంకింగ్ సంబంధానికి సంబంధించిన బాధ్యత బ్యాంకుదే.

భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు బ్యాంకులను పర్యవేక్షించడంతోపాటు చెల్లింపు, పరిష్కార వ్యవస్థలను పర్యవేక్షిస్తుంది. 2008లో స్థాపించిన NPCI, UPI, IMPS, RuPay సహా పలు మౌలిక వసతులను నిర్వహిస్తుంది; ఇది బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ సంస్థ కాదు. ఫిన్‌టెక్ సంస్థలు సాంకేతికతను సమకూరుస్తాయి లేదా ఆర్థిక సేవలను ప్రజలకు అందిస్తాయి. అయితే, వాటి చట్టబద్ధ అధికారాలు సంబంధిత లైసెన్సులు, భాగస్వామ్యాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. బ్యాంకింగ్ తరహా ఇంటర్‌ఫేస్‌ను అందించినంత మాత్రాన ఒక సాంకేతిక వేదిక బ్యాంకుగా మారదు.

• డిజిటల్ బ్యాంకింగ్ పరిధిలో డిపాజిట్లు, చెల్లింపులు, రుణాలు, వినియోగదారుల సేవలు ఉంటాయి; డిజిటల్ చెల్లింపులు అందులో ఒక భాగం మాత్రమే.
• డిజిటల్ సమ్మిళితత్వానికి ఖాతా, ఉపయోగించగల సేవా ప్రాప్యత, అందుబాటు ధరలో అనుసంధాన సౌకర్యం, నైపుణ్యాలు, సమర్థవంతమైన ఫిర్యాదుల పరిష్కారం అవసరం.
• పరస్పర అనుసంధాన సామర్థ్యం (Interoperability) వల్ల లావాదేవీలు ఒకే సేవా ప్రదాత నెట్‌వర్క్‌కు పరిమితం కాకుండా, భాగస్వామ్య సంస్థల మధ్య కూడా నిర్వహించవచ్చు.

2. చెల్లింపు వ్యవస్థలు, లావాదేవీ మార్గాలు

RBI నిర్వహించే NEFT, నిధులను విడతలుగా బదిలీ చేస్తుంది. ఇది డిసెంబర్ 2019 నుంచి 24×7 అందుబాటులో ఉంది. NEFTకు RBI కనిష్ఠ లేదా గరిష్ఠ మొత్తాన్ని నిర్దేశించలేదు. అయితే, బ్యాంకులు వినియోగించే సేవా మార్గాన్ని బట్టి ప్రత్యేక పరిమితులు విధించవచ్చు. RTGSలో లావాదేవీల పరిష్కారం ఒక్కొక్కటిగా, తక్షణమే, స్థూల ప్రాతిపదికన జరుగుతుంది. డిసెంబర్ 2020 నుంచి 24×7 అందుబాటులో ఉన్న ఈ వ్యవస్థలో కనిష్ఠ మొత్తం ₹2 లక్షలు; RBI నిర్దేశించిన గరిష్ఠ పరిమితి లేదు.

NPCI నిర్వహించే IMPS, రోజంతా ఏ సమయంలోనైనా బ్యాంకుల మధ్య తక్షణ నిధుల బదిలీని సాధ్యం చేస్తుంది. 2016లో ప్రారంభించిన UPI, తక్షణ చెల్లింపు మౌలిక వసతుల ఆధారంగా పనిచేస్తుంది. వర్చువల్ పేమెంట్ అడ్రస్, QR కోడ్‌ల వంటి గుర్తింపు సాధనాలను ఉపయోగించి పరస్పర అనుసంధానంతో కూడిన బదిలీలకు మద్దతునిస్తుంది. ఇది సాధారణంగా బ్యాంకు ఖాతాల మధ్య నిధులను బదిలీ చేస్తుంది. అయితే, అనుమతించిన ఏర్పాట్ల కింద నిర్దిష్ట వాలెట్లు, రుణ సాధనాలను కూడా అనుసంధానిస్తుంది. UPI స్వయంగా ద్రవ్యాన్ని జారీ చేయదు.

ఆధార్ ఆధారిత చెల్లింపు వ్యవస్థ, ఆధార్ ఆధారిత ప్రామాణీకరణను ఉపయోగించి బిజినెస్ కరస్పాండెంట్ల సహాయంతో లావాదేవీలు నిర్వహించడానికి మద్దతునిస్తుంది. స్మార్ట్‌ఫోన్ల లభ్యత లేదా అక్షరాస్యత పరిమితంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఇది ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది. ఆధార్ అనేది గుర్తింపు, ప్రామాణీకరణ యంత్రాంగం మాత్రమే; అది బ్యాంకు ఖాతా లేదా కరెన్సీ కాదు. వాలెట్లతో సహా ముందస్తు చెల్లింపు సాధనాలు (Prepaid Payment Instruments), ముందుగానే చెల్లించిన ద్రవ్య విలువను నిల్వ ఉంచుతాయి; ఇవి RBI నిబంధనలకు లోబడి పనిచేస్తాయి. వాటి సదుపాయాలు, పరస్పర అనుసంధాన సామర్థ్యం అవి ఏ నియంత్రణ వర్గానికి చెందుతాయనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటాయి.

చెల్లింపుల స్వీకరణలో కూడా నియంత్రణకు లోబడిన విభిన్న పాత్రలు ఉంటాయి. పేమెంట్ అగ్రిగేటర్ వినియోగదారుల చెల్లింపులను స్వీకరించి, సమీకరించి, ఆ తరువాత వ్యాపారులకు బదిలీ చేస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, పేమెంట్ గేట్‌వే నిధులను నిర్వహించకుండా లావాదేవీలను సంబంధిత వ్యవస్థలకు చేరవేయడానికి సాంకేతికతను అందిస్తుంది. వినియోగదారుల నిధులను నిర్వహించడం వల్ల చెల్లింపుల పరిష్కారం, నిధుల భద్రతకు సంబంధించి అదనపు బాధ్యతలు ఏర్పడతాయి కాబట్టి ఈ వ్యత్యాసం ముఖ్యమైనది.

• QR కోడ్ అనేది చెల్లింపును ప్రారంభించడానికి ఉపయోగించే ఇంటర్‌ఫేస్ మాత్రమే; అది స్వతంత్ర చెల్లింపు పరిష్కార వ్యవస్థ కాదు.
• UPI లావాదేవీల గరిష్ఠ పరిమితులు లావాదేవీ వర్గం, వర్తించే నిబంధనలను బట్టి మారుతాయి; అన్ని వినియోగ సందర్భాలకూ ఒకే పరిమితి వర్తిస్తుందని భావించకూడదు.
• డిజిటల్ చెల్లింపు విజయవంతంగా పూర్తికావడానికి ప్రామాణీకరణ, లావాదేవీని సంబంధిత వ్యవస్థలకు చేరవేయడం (రూటింగ్), అనుమతి మంజూరు, చెల్లింపు పరిష్కార ఏర్పాట్లు అవసరం.

3. డిజిటల్ బ్యాంకింగ్ నమూనాలు మరియు ప్రభుత్వ మౌలిక సదుపాయాలు

భారతదేశంలో డిజిటల్ బ్యాంకింగ్ విస్తరణ కొంతవరకు JAM చట్రంపై ఆధారపడి ఉంది: జన్ ధన్ ఖాతాలు, ఆధార్, మొబైల్ అనుసంధానత. 2014లో ప్రారంభించిన ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన ప్రాథమిక బ్యాంకు ఖాతాల ప్రాప్యతను విస్తరించింది. ప్రత్యక్ష ప్రయోజన బదిలీ, చెల్లింపుల మౌలిక సదుపాయాలతో కలిపి అమలు చేసినప్పుడు, ఇది నగదు నిర్వహణ వ్యయాలను తగ్గించి, లావాదేవీల జాడను గుర్తించే సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచగలదు. అయినప్పటికీ, ఖాతా కలిగి ఉండటం వల్ల దానిని క్రమం తప్పకుండా వినియోగిస్తున్నారని లేదా ప్రయోజనాలకు ఎలాంటి ఆటంకాలు లేని ప్రాప్యత ఉందని భావించలేము.

డిజిటల్ బ్యాంకింగ్ యూనిట్లు అనేవి ప్రస్తుత షెడ్యూల్డ్ వాణిజ్య బ్యాంకులకు చెందిన ప్రత్యేక స్థిర-స్థాన వ్యాపార విభాగాలు. ఇవి స్వీయ సేవా విధానం, సిబ్బంది సహాయంతో కూడిన విధానం ద్వారా డిజిటల్ ఉత్పత్తులను అందిస్తాయి. RBI ఏప్రిల్ 2022లో DBU మార్గదర్శకాలను జారీ చేసింది; అదే సంవత్సరం అక్టోబర్‌లో 75 యూనిట్లను ప్రజలకు అంకితం చేశారు. ఇవి ప్రత్యేక వర్గానికి చెందిన బ్యాంకులు కావు; కేవలం మొబైల్ అప్లికేషన్లు కూడా కావు. డిజిటల్ రూపంలో అందించే సేవలను భౌతిక కేంద్రాల ద్వారా పొందేందుకు ఇవి అవకాశం కల్పిస్తాయి.

చెల్లింపుల బ్యాంకులు ప్రత్యేక విధుల కోసం అనుమతి పొందిన బ్యాంకులు. ప్రతి వ్యక్తిగత ఖాతాదారు నుంచి ₹2 లక్షల వరకు డిమాండ్ డిపాజిట్లను స్వీకరించేందుకు వీటికి అనుమతి ఉంది; అయితే ఇవి రుణాలు ఇవ్వలేవు. దీనికి భిన్నంగా, చిన్న విత్త బ్యాంకులు ఆర్థిక సమ్మిళితత్వాన్ని ప్రోత్సహించే విధి నిర్దేశంతో డిపాజిట్లను స్వీకరించవచ్చు, రుణాలు ఇవ్వవచ్చు. ఈ రెండు రకాల బ్యాంకులూ డిజిటల్ సేవా మార్గాలను విస్తృతంగా ఉపయోగించవచ్చు. నియోబ్యాంకుగా పేర్కొనే ఫిన్‌టెక్ సంస్థ సాధారణంగా లైసెన్సు పొందిన సంస్థలతో కలిసి పనిచేస్తుంది; ఆ మార్కెటింగ్ పేరు ఉన్నంత మాత్రాన దానికి RBI బ్యాంకింగ్ లైసెన్సు లభించినట్లు కాదు.

RBI నియంత్రణలోని అకౌంట్ అగ్రిగేటర్లు భాగస్వామ్య సంస్థల మధ్య సమ్మతి ఆధారంగా ఆర్థిక సమాచారాన్ని పంచుకోవడానికి వీలు కల్పిస్తాయి. ఇవి సమాచార మార్పిడిని సులభతరం చేస్తాయి తప్ప చెల్లింపులను అమలు చేయవు లేదా రుణాలను మంజూరు చేయవు. సమాచార లోటును తగ్గించడంలో వీటి ప్రాధాన్యం ఉంది. తద్వారా ధృవీకరించగల రికార్డుల ఆధారంగా వినియోగదారులు ఆర్థిక ఉత్పత్తులను పొందేందుకు ఇవి తోడ్పడవచ్చు. సమ్మతి, నిర్దేశిత ప్రయోజనానికే సమాచార వినియోగాన్ని పరిమితం చేయడం, సమాచార భద్రత ఇందులో ప్రధాన అంశాలుగా ఉంటాయి.

• డిజిటల్ ప్రజా మౌలిక వసతులు ఉమ్మడి గుర్తింపు, చెల్లింపు, డేటా పంచుకునే వ్యవస్థల ద్వారా ఆవిష్కరణలకు తోడ్పడతాయి.
• గ్రామీణ కుటుంబాలు, వృద్ధులు, దివ్యాంగ వినియోగదారులకు సహాయక సిబ్బంది తోడ్పాటుతో అందించే డిజిటల్ సేవా మార్గాలు ఇప్పటికీ ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి.
• బ్యాంకు హోదా అనేది చట్టపరమైన అనుమతిపై ఆధారపడి ఉంటుంది; సేవలను ఆన్‌లైన్‌లో అందిస్తున్నారా లేదా శాఖల ద్వారా అందిస్తున్నారా అనే అంశంపై కాదు.

4. డిజిటల్ రూపాయి, డిపాజిట్లు మరియు ఆర్థిక మధ్యవర్తిత్వం

కేంద్ర బ్యాంకు డిజిటల్ కరెన్సీ అనేది డిజిటల్ రూపంలో జారీ చేసే సార్వభౌమ కరెన్సీ. RBI డిజిటల్ రూపాయి లేదా e₹ కేంద్ర బ్యాంకు బాధ్యత. దీనికి భిన్నంగా, వాణిజ్య బ్యాంకు డిపాజిట్ ఆ బ్యాంకు బాధ్యత. UPI నిధులను బదిలీ చేసే వ్యవస్థ; అది CBDC కాదు. ప్రైవేటుగా జారీ చేసే క్రిప్టో ఆస్తులు కూడా వీటికి భిన్నమైనవి; ఎందుకంటే అవి RBI జారీ చేసిన సార్వభౌమ కరెన్సీ కావు.

RBI టోకు CBDC ప్రయోగాత్మక కార్యక్రమాన్ని 1 నవంబర్ 2022న, చిల్లర ప్రయోగాత్మక కార్యక్రమాన్ని 1 డిసెంబర్ 2022న ప్రారంభించింది. ప్రారంభ టోకు వినియోగ సందర్భం ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల ద్వితీయ మార్కెట్ లావాదేవీల పరిష్కారానికి సంబంధించినది. చిల్లర ప్రయోగాత్మక కార్యక్రమంలో భాగస్వామ్య బ్యాంకుల ద్వారా డిజిటల్ రూపాయి పంపిణీ, డిజిటల్ వాలెట్లను ఉపయోగించి లావాదేవీలు నిర్వహించడం ఉన్నాయి. చిల్లర e₹ను నగదును పోలి ఉండేలా, వడ్డీ లభించని విధంగా రూపొందించారు.

లావాదేవీల పరిష్కారంలో సామర్థ్యం, చెల్లింపుల నిర్వహణలో నవకల్పన అనేవి CBDC వల్ల కలిగే సంభావ్య ప్రయోజనాలు. అయితే, రూపకల్పన ఎంపికల్లో గోప్యత, సైబర్ భద్రత, అందుబాటు, బ్యాంకుల నిధుల సమీకరణపై ప్రభావం వంటి అంశాల మధ్య సమతుల్యత సాధించాల్సి ఉంటుంది. కుటుంబాలు తమ డిపాజిట్లలో గణనీయమైన మొత్తాన్ని CBDCలోకి మళ్లిస్తే, బ్యాంకులు నిధుల సమీకరణలో ఒత్తిళ్లను ఎదుర్కోవచ్చు. ఇది రూపకల్పనలో పరిగణించాల్సిన సంభావ్య సమస్య మాత్రమే; అనివార్యంగా సంభవించే పరిణామం కాదు. విస్తృత స్థాయిలో అమలు చేయడానికి ముందు సాంకేతిక, విధానపరమైన అంశాలను పరీక్షించేందుకు ప్రయోగాత్మక కార్యక్రమాలు వీలు కల్పిస్తాయి.

• నగదు, CBDC కేంద్ర బ్యాంకు బాధ్యతలు; డిపాజిట్లు వాణిజ్య బ్యాంకుల బాధ్యతలు.
• ఒక ఆర్థిక సాధనం చట్టబద్ధ చెల్లింపు సాధనమా, డిపాజిట్టా లేదా ముందస్తుగా చెల్లించిన విలువా అనేది కేవలం దాని డిజిటల్ రూపం ఆధారంగా నిర్ణయించలేము.

5. నియంత్రణ, వినియోగదారుల రక్షణ మరియు ఆర్థిక ప్రాధాన్యం

చెల్లింపు వ్యవస్థలపై RBI నియంత్రణ, పర్యవేక్షణకు చెల్లింపులు మరియు పరిష్కార వ్యవస్థల చట్టం, 2007 చట్టబద్ధమైన వ్యవస్థను కల్పిస్తుంది. బ్యాంకింగ్ చట్టాలు, మనీలాండరింగ్ నిరోధక చట్టం, 2002, RBI జారీ చేసిన ‘మీ ఖాతాదారుని తెలుసుకోండి’ మార్గదర్శకాలు కూడా డిజిటల్ బ్యాంకింగ్‌ను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఎలక్ట్రానిక్ గుర్తింపు, వీడియో ఆధారిత ఖాతాదారుల గుర్తింపు ద్వారా కొత్త ఖాతాదారులను చేర్చుకునే వ్యయాలను తగ్గించవచ్చు; అయితే, ఖాతాదారుల సమగ్ర ధ్రువీకరణ అవసరాలు తొలగిపోవు. డిజిటల్ వ్యక్తిగత సమాచార పరిరక్షణ చట్టం, 2023 అమల్లోకి రావడం, వర్తించే నియమాలకు లోబడి డిజిటల్ వ్యక్తిగత సమాచారం కోసం చట్టబద్ధమైన వ్యవస్థను కల్పిస్తుంది.

డిజిటల్ బ్యాంకింగ్ లావాదేవీల వ్యయాలను తగ్గిస్తుంది, సేవల పరిధిని విస్తరిస్తుంది, రుణ అర్హతను అంచనా వేయడానికి సహాయపడగల రికార్డులను సృష్టిస్తుంది. వ్యాపారులకు వేగంగా చెల్లింపులు అందడం, నగదు నిర్వహణ తగ్గడం వల్ల ప్రయోజనం కలుగుతుంది; ప్రభుత్వాలు మరింత సులభంగా జాడ తెలుసుకోగల నగదు బదిలీల ప్రయోజనాన్ని పొందుతాయి. అయితే, డిజిటల్ లావాదేవీల వృద్ధి అనేది నగదు వినియోగం కనుమరుగైందని, అనియత ఆర్థిక కార్యకలాపాలు అంతమయ్యాయని లేదా ప్రతి కొత్త వినియోగదారునికి సరసమైన వ్యయంతో రుణం లభించిందని నిరూపించదు.

ఫిషింగ్, మోసపూరిత అప్లికేషన్లు, SIM మార్పిడి మోసాలు, గుర్తింపు చౌర్యం, హానికర సాఫ్ట్‌వేర్, సేవల్లో అంతరాయాలు, వ్యక్తిగత సమాచారం దుర్వినియోగం ప్రధాన ముప్పుల్లో ఉన్నాయి. సామాజిక ఇంజినీరింగ్ ద్వారా ఖాతాదారులను మభ్యపెట్టి, వారే స్వయంగా లావాదేవీలకు అనుమతి ఇచ్చేలా తరచుగా ప్రేరేపిస్తారు. ఖాతాదారులు OTPలు లేదా UPI PINలను ఎప్పుడూ ఇతరులతో పంచుకోకూడదు; సాధారణ UPI బదిలీ ద్వారా డబ్బు స్వీకరించడానికి మాత్రమే UPI PIN నమోదు చేయాల్సిన అవసరం లేదు.

కొన్ని అనధీకృత ఎలక్ట్రానిక్ బ్యాంకింగ్ లావాదేవీల విషయంలో, తప్పిదానికి బాధ్యత ఎవరిదనే అంశం, ఫిర్యాదు చేసిన సమయం ఆధారంగా ఖాతాదారులకు ఎటువంటి ఆర్థిక బాధ్యత లేకుండా లేదా పరిమిత బాధ్యత మాత్రమే ఉండేలా RBI ఖాతాదారుల రక్షణ వ్యవస్థ నిబంధనలు కల్పిస్తుంది. ప్రతి మోసానికి స్వయంచాలకంగా డబ్బు తిరిగి చెల్లిస్తారని ఇది హామీ ఇవ్వదు. ఖాతాదారులు వెంటనే తమ బ్యాంకుకు తెలియజేయాలి; ఆర్థిక సైబర్ మోసాన్ని హెల్ప్‌లైన్ 1930 లేదా జాతీయ సైబర్ నేరాల నివేదన పోర్టల్ ద్వారా కూడా నివేదించవచ్చు. నియంత్రణ పరిధిలోని సంస్థ ఫిర్యాదును సంతృప్తికరంగా పరిష్కరించకపోతే, ఫిర్యాదు ప్రక్రియ, నిరీక్షణ కాలంతో సహా నిర్దేశిత షరతులకు లోబడి ఫిర్యాదును ఉన్నత పరిష్కార స్థాయికి తీసుకెళ్లేందుకు RBI సమీకృత అంబుడ్స్‌మన్ పథకం, 2021 అవకాశం కల్పిస్తుంది.

• అంతరాయాలను తట్టుకోగల మౌలిక సదుపాయాలు, సులభంగా ఉపయోగించగల వినియోగ అంతరముఖాలు, మోసాల గుర్తింపు, ఖాతాదారులకు పారదర్శకంగా సమాచారం అందించడం విధాన ప్రాధాన్యాల్లో భాగంగా ఉన్నాయి.
• బాధ్యతాయుతమైన డిజిటల్ రుణాల మంజూరుకు స్పష్టమైన సమాచార వెల్లడింపు, న్యాయబద్ధమైన రుణ వసూలు పద్ధతులు, నియంత్రణ పరిధిలోని రుణదాత జవాబుదారీతనం అవసరం.
• ఆర్థిక అక్షరాస్యతలో సురక్షిత వినియోగంతోపాటు ఖాతాదారులకు అందుబాటులో ఉన్న పరిహార మార్గాల గురించి కూడా వివరించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు