“పంచాయత్ రాజ్ దివస్ – కు సంబంధించి నిర్వహించిన బహిరంగ సభలో కేంద్ర పట్టణాభివృద్ధి, గృహనిర్మాణం, పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన, పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రి శ్రీ ఎం. వెంకయ్య నాయుడు
Credit: Ministry of Housing and Urban Affairs · GODL-India · source
భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రం, దాహోద్ జిల్లాలోని జిల్లా పంచాయతీ భవనం.
Credit: Gazal world · CC BY-SA 4.0 · source
1. నేపథ్యం, రాజ్యాంగ ప్రాధాన్యం
వికేంద్రీకరణ అంటే ప్రభుత్వంలోని ఉన్నత స్థాయుల నుంచి పౌరులకు చేరువగా ఉండే సంస్థలకు బాధ్యతలు, వనరులు, నిర్ణయాధికారాన్ని బదిలీ చేయడం. ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణ అనేది స్థానిక కార్యాలయాల్లో అధికారులను నియమించడానికే పరిమితం కాదు: ప్రజా నిర్ణయాల్లో ఎన్నికైన స్థానిక సంస్థలకు అర్థవంతమైన పాత్రను కల్పిస్తుంది. రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రమైన అధికరణం 40, గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేసి, స్వపరిపాలనా యూనిట్లుగా పనిచేయడానికి అవసరమైన అధికారాలను వాటికి కల్పించాలని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది.
1957లో నియమించిన బల్వంత్ రాయ్ మెహతా కమిటీ, సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం, జాతీయ విస్తరణ సేవలను పరిశీలించిన అనంతరం మూడంచెల ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణ వ్యవస్థను సిఫార్సు చేసింది. రాజస్థాన్‌లోని నాగౌర్‌లో 2 అక్టోబర్ 1959న పంచాయతీరాజ్ ప్రారంభమైంది. తరువాత 1977–78 నాటి అశోక్ మెహతా కమిటీ, జిల్లాను ప్రధాన వికేంద్రీకరణ యూనిట్‌గా ఉంచుతూ రెండంచెల నిర్మాణాన్ని ప్రతిపాదించింది. 1986లో ఏర్పాటు చేసిన ఎల్. ఎం. సింఘ్వీ కమిటీ పంచాయతీరాజ్‌కు రాజ్యాంగ గుర్తింపును సమర్థించి, గ్రామసభ ప్రాధాన్యాన్ని నొక్కిచెప్పింది.
ఈ సవరణకు ముందు పంచాయతీలు రాష్ట్ర చట్టాలు, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ మద్దతుపై ఎక్కువగా ఆధారపడేవి. క్రమం తప్పిన ఎన్నికలు, ఎన్నికైన పాలకవర్గాలను తొలగించి దీర్ఘకాలం ప్రత్యేక పాలన కొనసాగించడం, బలహీన ఆర్థిక పరిస్థితి, స్థానిక ఆధిపత్య వర్గాల పెత్తనం వాటిని బలహీనపరిచాయి. 73వ సవరణ వాటి కొనసాగింపు, ప్రాతినిధ్యం, ఎన్నికల నిర్వహణకు రాజ్యాంగ రక్షణలు కల్పించింది. అయితే, అది ఏకరీతిగల, పూర్తి స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన మూడవ అంచెను సృష్టించలేదు: విధుల నిర్వహణ, విత్త అధికారాల విషయంలో పంచాయతీలు ఇప్పటికీ రాష్ట్ర చట్టాలపై గణనీయంగా ఆధారపడుతున్నాయి.
2. గ్రామసభ, అంచెలు, ఎన్నికల నిర్మాణం
అధికరణం 243A గ్రామసభకు వీలు కల్పిస్తుంది. పంచాయతీ పరిధిలోని ఒక గ్రామానికి సంబంధించిన ఓటర్ల జాబితాల్లో నమోదైన వ్యక్తులు ఇందులో సభ్యులుగా ఉంటారు. ఎన్నికైన ప్రాతినిధ్య సంస్థ అయిన గ్రామ పంచాయతీకి ఇది భిన్నమైనది. రాష్ట్ర చట్టం అప్పగించిన అధికారాలను గ్రామసభ వినియోగించవచ్చు; గ్రామస్థాయి విధులను నిర్వర్తించవచ్చు. ప్రణాళికలను చర్చించడం, వ్యయాన్ని సమీక్షించడం, లబ్ధిదారుల ఎంపికను పరిశీలించడం వంటి బాధ్యతలు ఆచరణలో దీనికి ఉండవచ్చు. అయితే, అన్ని రాష్ట్రాల్లో ఇవి ఒకే విధంగా ఉండాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు.
అధికరణం 243B ప్రకారం గ్రామ, మధ్యంతర, జిల్లా స్థాయుల్లో పంచాయతీల ఏర్పాటు తప్పనిసరి. ఇరవై లక్షలకు మించని జనాభా ఉన్న రాష్ట్రంలో మధ్యంతర స్థాయి పంచాయతీని ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవసరం లేదు. అందువల్ల మూడంచెల నియమానికి జనాభా ఆధారిత నిర్దిష్ట మినహాయింపు ఉంది. భాగం IX ప్రయోజనాల కోసం జనాభా అంటే సంబంధిత గణాంకాలు ప్రచురితమైన చివరి జనగణనలోని జనాభా.
అధికరణం 243C ప్రకారం పంచాయతీలోని అన్ని స్థానాలను ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా భర్తీ చేస్తారు. సాధ్యమైనంతవరకు జనాభా–స్థానాల నిష్పత్తి రాష్ట్రమంతటా ఏకరీతిగా ఉండాలి. మధ్యంతర, జిల్లా స్థాయుల అధ్యక్షులను ఎన్నికైన సభ్యులు తమలో నుంచే ఎన్నుకుంటారు. గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షుని ఎన్నిక పద్ధతిని రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది. నిర్దిష్ట శాసనసభ్యులకు, దిగువ స్థాయి పంచాయతీల అధ్యక్షులకు ప్రాతినిధ్యాన్ని కూడా రాష్ట్ర చట్టాలు కల్పించవచ్చు.
3. రిజర్వేషన్లు, పదవీకాలం, ఎన్నికల రక్షణలు
అధికరణం 243D ప్రకారం పంచాయతీ ప్రాంతంలోని షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా నిష్పత్తికి సాధ్యమైనంత దగ్గరగా వారికి స్థానాలను కేటాయిస్తారు. ఈ వర్గాలకు రిజర్వు చేసిన స్థానాల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతును ఆయా వర్గాల మహిళలకు కేటాయించాలి. ఈ రిజర్వు స్థానాలతో సహా ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే మొత్తం స్థానాల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతును మహిళలకు కేటాయించాలి. రిజర్వు స్థానాలను వేర్వేరు నియోజకవర్గాలకు వంతులవారీగా కేటాయించవచ్చు.
అధ్యక్ష పదవులను కూడా SCలు, STలకు రిజర్వు చేస్తారు; ప్రతి స్థాయిలో వాటి నిష్పత్తి రాష్ట్రంలోని ఆయా వర్గాల జనాభాతో ముడిపడి ఉంటుంది. ప్రతి స్థాయిలో అధ్యక్ష పదవుల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతును మహిళలకు కేటాయించాలి. రాష్ట్ర శాసనమండలులు వెనుకబడిన తరగతులకు రిజర్వేషన్లు కల్పించవచ్చు. పలు రాష్ట్రాలు మహిళల రిజర్వేషన్‌ను 50 శాతానికి పెంచాయి; ఇది జాతీయ స్థాయిలో రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన కనీస పరిమితి కాదు. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో అధికరణం 243D కింద SC స్థానాల రిజర్వేషన్‌కు అధికరణం 243M ప్రత్యేక మినహాయింపును కూడా కల్పిస్తుంది.
అధికరణం 243E ప్రకారం ముందుగా రద్దు చేస్తే తప్ప, పంచాయతీ తొలి సమావేశానికి నిర్ణయించిన తేదీ నుంచి దాని పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు. సాధారణ పదవీకాలం ముగిసేలోపు లేదా రద్దయిన ఆరు నెలల్లోపు ఎన్నికలు పూర్తి కావాలి. మిగిలిన పదవీకాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువగా ఉంటే ఎన్నిక అవసరం లేదు. ముందస్తు రద్దు అనంతరం ఏర్పడిన పంచాయతీ అసలు పదవీకాలంలో మిగిలిన కాలం మాత్రమే కొనసాగుతుంది. ఇరవై ఒకటి సంవత్సరాలు నిండిన వ్యక్తిని కేవలం ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉందనే కారణంతో అనర్హుడిగా ప్రకటించడాన్ని అధికరణం 243F నిరోధిస్తుంది.
అధికరణం 243K ఓటర్ల జాబితాల తయారీ, పంచాయతీ ఎన్నికల నిర్వహణ బాధ్యతను రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగిస్తుంది. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు; హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై మాత్రమే ఆయనను తొలగించవచ్చు. అధికరణం 243K కింద చేసిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన చట్టాలు, స్థానాల కేటాయింపును న్యాయస్థానాల్లో సవాలు చేయడాన్ని అధికరణం 243O నిషేధిస్తుంది. ఎన్నికల వివాదాలను రాష్ట్ర చట్టం ప్రకారం ఎన్నికల పిటిషన్ల ద్వారానే పరిష్కరించుకోవాలని నిర్దేశిస్తుంది.
4. విధులు, ఆర్థిక వనరులు, అధికారాల బదలాయింపు పరిమితులు
స్వపరిపాలనా సంస్థలుగా పనిచేయడానికి అవసరమైన అధికారాలను పంచాయతీలకు కల్పించేందుకు అధికరణం 243G రాష్ట్ర శాసనమండలులకు వీలు కల్పిస్తుంది. ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికల రూపకల్పన, పదకొండవ షెడ్యూల్‌లోని అంశాలతో సహా పథకాల అమలు వీటిలో ఉండవచ్చు. దానిలోని 29 అంశాల్లో వ్యవసాయం, చిన్న నీటిపారుదల, తాగునీరు, గ్రామీణ గృహనిర్మాణం, రహదారులు, ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యం, ప్రాథమిక, మాధ్యమిక విద్య, పేదరిక నిర్మూలన, సాముదాయిక ఆస్తుల నిర్వహణ ఉన్నాయి.
ఈ షెడ్యూల్ కేంద్ర, రాష్ట్ర లేదా ఉమ్మడి జాబితాలతో పోల్చదగిన ప్రత్యేక శాసన జాబితా కాదు. ఒక అంశాన్ని జాబితాలో చేర్చినంత మాత్రాన దానికి సంబంధించిన సిబ్బంది, నిధులు లేదా సంస్థలపై నియంత్రణ బదిలీ కాదు. సమర్థవంతమైన వికేంద్రీకరణకు కార్యకలాపాల విభజన అవసరం: ప్రతి పనిని ఏ స్థాయి నిర్వర్తించాలో గుర్తించడంతో పాటు మూడు Fs—విధులు (functions), నిధులు (funds), సిబ్బంది (functionaries)—బదిలీ కావాలి. లేకపోతే రాష్ట్ర శాఖలు, సమాంతర సంస్థలు ఆచరణలో నియంత్రణను తమ వద్దే ఉంచుకోవచ్చు.
పంచాయతీలు పన్నులు, సుంకాలు, టోళ్లు, రుసుములు విధించేందుకు అధికారం ఇవ్వడం; రాష్ట్ర ఆదాయాలను కేటాయించడం; సహాయక గ్రాంట్లు అందించడం; పంచాయతీ నిధులను ఏర్పాటు చేయడం కోసం రాష్ట్ర చట్టాలను రూపొందించేందుకు అధికరణం 243H అనుమతిస్తుంది. పంచాయతీల ఆర్థిక పరిస్థితిని సమీక్షించి, ఆదాయ పంపిణీ సూత్రాలు, గ్రాంట్లు, మెరుగుదల చర్యలను సిఫార్సు చేయడానికి ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు గవర్నర్ రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని అధికరణం 243I నిర్దేశిస్తుంది. దాని సిఫార్సులతో పాటు వాటిపై తీసుకున్న చర్యలకు సంబంధించిన వివరణాత్మక నివేదికను రాష్ట్ర శాసనమండలి ముందు ఉంచాలి.
రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల ఆధారంగా పంచాయతీ వనరులను పూరించేందుకు రాష్ట్ర సంఘటిత నిధులను పెంపొందించే చర్యలను కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సు చేయాలని అధికరణం 280(3)(bb) కూడా నిర్దేశిస్తుంది. పంచాయతీ ఖాతాలు, ఆడిట్‌లకు సంబంధించిన నిబంధనలను అధికరణం 243J రాష్ట్ర చట్టానికి వదిలిపెడుతుంది. అందువల్ల ముందుగా అంచనా వేయగల నిధుల బదిలీలు, బలమైన సొంత ఆదాయ వనరులు, పారదర్శక ఖాతాలు రాజ్యాంగ గుర్తింపునకు అవసరమైన అనుబంధాలు.
5. ప్రత్యేక ప్రాంతాలు, న్యాయ సూత్రాలు, అమలు
అధికరణం 243M ప్రకారం, అధికరణం 244(1) కింద ఉన్న షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు లేదా అధికరణం 244(2) కింద ఉన్న గిరిజన ప్రాంతాలకు భాగం IX స్వయంచాలకంగా వర్తించదు. నాగాలాండ్, మేఘాలయ, మిజోరాం, మణిపూర్‌లోని నిర్దిష్ట కొండ ప్రాంతాలు కూడా దీని పరిధి నుంచి మినహాయించబడ్డాయి. నిర్దిష్ట డార్జిలింగ్ కొండ ప్రాంతాల్లో జిల్లా స్థాయి పంచాయతీలకు ప్రత్యేక మినహాయింపు ఉంది. సాధారణంగా PESAగా పిలిచే పంచాయతీల (షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు విస్తరణ) చట్టం, 1996 ద్వారా పార్లమెంటు కొన్ని మార్పులతో పంచాయతీ నిబంధనలను ఐదవ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలకు విస్తరించింది.
PESA సంప్రదాయ ఆచారాలు, సాముదాయిక వనరులు, గ్రామసభ భాగస్వామ్యానికి ప్రాధాన్యమిస్తుంది. సంప్రదాయాలు, సాముదాయిక వనరులను పరిరక్షించడం, నిర్దిష్ట స్థానిక అభివృద్ధి ప్రణాళికలను ఆమోదించడం, లబ్ధిదారులను గుర్తించడం వంటి అధికారాలను గ్రామసభలకు కల్పిస్తుంది. షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో భూసేకరణ, పునరావాసానికి ముందు సంప్రదింపులు జరపాలని నిర్దేశిస్తుంది. సంప్రదింపులను అన్ని సందర్భాల్లో సమ్మతి తప్పనిసరి అనే రాజ్యాంగ నిబంధనగా అభ్యర్థులు పొరబడకూడదు; అలాగే PESA భాగం IXను ఆరవ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలకు ఏకరీతిగా విస్తరిస్తుందని భావించకూడదు.
కె. కృష్ణమూర్తి వర్సెస్ భారత యూనియన్ (2010) కేసులో స్థానిక సంస్థల్లో రాజకీయ ప్రాతినిధ్యాన్ని విద్య, ఉద్యోగాల్లో రిజర్వేషన్ల నుంచి సుప్రీంకోర్టు వేరుగా గుర్తించింది. వికాస్ కిషన్‌రావ్ గవాలీ వర్సెస్ మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం (2021) కేసులో స్థానిక సంస్థల OBC రిజర్వేషన్లకు మూడు పరీక్షల ఆవశ్యకతను స్పష్టం చేసింది: ప్రత్యేక కమిషన్ ద్వారా సమకాలీన వాస్తవాధారిత విచారణ, ప్రతి స్థానిక సంస్థకు అవసరమైన కోటాను విడిగా నిర్ణయించడం, SC, ST, OBC రిజర్వేషన్లకు సాధారణంగా వర్తించే ఉమ్మడి 50 శాతం గరిష్ఠ పరిమితిని పాటించడం.
క్రమం తప్పని ఎన్నికల అవకాశాలు, మహిళలు, వెనుకబడిన సామాజిక వర్గాల విస్తృత భాగస్వామ్యం ఈ సవరణ విజయాల్లో ఉన్నాయి. ఇతరుల తరఫున సాగే నామమాత్రపు నాయకత్వం, గ్రామసభల్లో తక్కువ హాజరు, తగినంత సిబ్బంది లేకపోవడం, విత్త బదిలీల్లో జాప్యం, అసంపూర్ణ అధికారాల బదలాయింపు వంటి బలహీనతలు కొనసాగుతున్నాయి. అందువల్ల ఎన్నికలు నిర్వహించారా అనే అంశంతోనే కాకుండా, పౌరులు ప్రాధాన్యాలను ప్రభావితం చేయగలుగుతున్నారా, అధికారాలు పొందిన స్థానిక సంస్థలను జవాబుదారీగా ఉంచగలుగుతున్నారా అనే అంశాల ఆధారంగా దీని విజయాన్ని అంచనా వేయాలి.
కాలరేఖ
1957
బల్వంత్ రాయ్ మెహతా కమిటీ మూడంచెల ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణ వ్యవస్థను సిఫార్సు చేసింది.
2 October 1959
రాజస్థాన్‌లోని నాగౌర్‌లో పంచాయతీరాజ్ ప్రారంభమైంది.
1986
ఎల్. ఎం. సింఘ్వీ కమిటీ పంచాయతీరాజ్‌కు రాజ్యాంగ గుర్తింపును సమర్థించింది.
1992–1993
73వ సవరణ 1992లో చట్టంగా రూపొందింది; 24 ఏప్రిల్ 1993న అమల్లోకి వచ్చింది.
1996
PESA మినహాయింపులు, మార్పులతో పంచాయతీ నిబంధనలను ఐదవ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలకు విస్తరించింది.
రాజ్యాంగ గుర్తింపు నుంచి సమర్థవంతమైన వికేంద్రీకరణ వరకు
- 1. భాగం IX రాజ్యాంగ చట్రాన్ని ఏర్పాటు చేస్తుంది.
- 2. రాష్ట్ర చట్టాలు సంస్థలు, అధికారాలు, బాధ్యతలను నిర్దేశిస్తాయి.
- 3. కార్యకలాపాల విభజన ద్వారా పంచాయతీ అంచెల మధ్య పనులను కేటాయిస్తారు.
- 4. కేటాయించిన విధులకు అనుగుణంగా నిధులు, సిబ్బందిని సమకూరుస్తారు.
- 5. గ్రామసభ భాగస్వామ్యంతో పంచాయతీలు స్థానిక సేవలను ప్రణాళికాబద్ధంగా రూపొందించి అమలు చేస్తాయి.
- 6. ఎన్నికలు, ఆడిట్‌లు, ప్రజా పరిశీలన జవాబుదారీతనాన్ని బలపరుస్తాయి.
| లక్షణం | రాజ్యాంగ స్థితి | ప్రిలిమ్స్ దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన వ్యత్యాసం |
|---|---|---|
| మధ్యంతర అంచె | సాధారణంగా అధికరణం 243B ప్రకారం తప్పనిసరి | ఇరవై లక్షలకు మించని జనాభా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో ఏర్పాటు చేయకపోవచ్చు |
| మహిళల రిజర్వేషన్ | ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే స్థానాలు, అధ్యక్ష పదవుల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతు | 50 శాతం కోటా రాష్ట్ర నిబంధనల ద్వారా కల్పించబడుతుంది; అది 73వ సవరణ నిర్దేశించిన కనీస పరిమితి కాదు |
| గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షుని ఎన్నిక | ఎన్నిక పద్ధతిని రాష్ట్ర చట్టం నిర్దేశిస్తుంది | అన్నిచోట్లా ప్రత్యక్ష ఎన్నిక జరగాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించదు |
| పదకొండవ షెడ్యూల్ అంశాలు | అధికారాల బదలాయింపునకు సంబంధించిన 29 అంశాలు | అన్ని అంశాల స్వయంచాలక బదిలీ తప్పనిసరి కాదు |
| పంచాయతీల పన్ను విధింపు | అధికరణం 243H ప్రకారం రాష్ట్ర చట్టం ద్వారా అధికారం కల్పించవచ్చు | పంచాయతీలకు అపరిమితమైన స్వతంత్ర పన్ను విధింపు అధికారం లేదు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
కేరళ ప్రజా ప్రణాళిక ఉద్యమం
1996లో ప్రారంభించిన కేరళ ప్రజా ప్రణాళిక ఉద్యమం, అభివృద్ధి ప్రణాళికకు సంబంధించిన గణనీయమైన బాధ్యతలను, వనరులను స్థానిక ప్రభుత్వాలకు బదలాయించింది. గ్రామసభ చర్చలు, స్థానిక ప్రణాళిక ప్రక్రియలు ప్రాధాన్యాలను గుర్తించడంలో తోడ్పడ్డాయి. రాష్ట్ర స్థాయి విత్త, పరిపాలనా నిర్ణయాలు అధికరణం 243G కల్పించిన అవకాశాల చట్రాన్ని భాగస్వామ్య ప్రణాళికగా ఎలా మార్చగలవో ఇది వివరిస్తుంది.
బిహార్‌లో విస్తరించిన మహిళల ప్రాతినిధ్యం
బిహార్ పంచాయత్ రాజ్ చట్టం, 2006 పంచాయతీరాజ్ సంస్థల్లో మహిళలకు 50 శాతం రిజర్వేషన్ కల్పించింది. రాజ్యాంగంలోని మూడింట ఒక వంతు రిజర్వేషన్ కనీస పరిమితే తప్ప గరిష్ఠ పరిమితి కాదని ఇది చూపిస్తుంది. అయితే, పెరిగిన సంఖ్యాపరమైన ప్రాతినిధ్యం వాస్తవ నాయకత్వంగా మారాలంటే శిక్షణ, పరిపాలనా మద్దతు, ఎన్నికైన వారి బదులు ఇతరులు నిర్ణయాలు తీసుకోవడాన్ని నిరోధించే రక్షణలు అవసరం.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
రాజ్యాంగంలోని భాగం IXకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇరవై లక్షలకు మించని జనాభా ఉన్న రాష్ట్రంలో మధ్యంతర స్థాయి పంచాయతీని ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవసరం లేదు. 2. ప్రతి గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షుడిని ఓటర్లు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోవాలి. 3. ముందస్తు రద్దు అనంతరం ఏర్పడిన పంచాయతీ సాధారణంగా రద్దయిన పంచాయతీ పదవీకాలంలో మిగిలిన కాలం మాత్రమే కొనసాగుతుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
పంచాయతీల ఆర్థిక చట్రాన్ని ఏ ప్రకటన సరిగ్గా వివరిస్తుంది?
- A. పదకొండవ షెడ్యూల్ స్వతంత్రంగా పంచాయతీలకు పన్నులు విధించే అధికారాన్ని కల్పిస్తుంది.
- B. రాష్ట్ర పన్నులను పంచాయతీలతో పంచుకోవాలని రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం సిఫార్సు చేస్తుంది.
- C. పంచాయతీల ఆర్థిక పరిస్థితిని సమీక్షించడానికి గవర్నర్ ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు.
- D. పంచాయతీ వనరులకు సంబంధించి కేంద్ర ఆర్థిక సంఘానికి రాజ్యాంగపరమైన పాత్ర లేదు.
ప్రశ్న 3
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. గ్రామసభలో ఎన్నికైన పంచాయతీ సభ్యులు మాత్రమే ఉంటారు. 2. PESA కొన్ని మార్పులతో పంచాయతీ నిబంధనలను ఐదవ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలకు విస్తరిస్తుంది. 3. ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే మొత్తం పంచాయతీ స్థానాల్లో కనీసం సగం మహిళలకు కేటాయించాలని 73వ సవరణ నిర్దేశిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1 మరియు 3 మాత్రమే
మెయిన్స్: 73వ రాజ్యాంగ సవరణ స్థానిక ప్రజాస్వామ్యానికి రాజ్యాంగబద్ధత కల్పించింది; కానీ సమర్థవంతమైన స్థానిక స్వపరిపాలనకు హామీ ఇవ్వలేదు. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- భాగం IX, అధికరణం 40, ప్రాతినిధ్యానికీ వాస్తవ అధికారాల బదలాయింపునకూ మధ్య వ్యత్యాసాన్ని పరిచయం చేయండి.
- ఎన్నికలు, పదవీకాలం, రిజర్వేషన్లు, రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి సంబంధించిన రక్షణలను వివరించండి.
- అధికరణాలు 243G, 243H కింద రాష్ట్ర విచక్షణాధికారాన్ని, పదకొండవ షెడ్యూల్ అంశాల బదలాయింపు స్వయంచాలకం కాదనే విషయాన్ని విశ్లేషించండి.
- బలహీన ఆర్థిక వనరులు, సిబ్బంది కొరత, సమాంతర సంస్థలు, పరిమిత గ్రామసభ భాగస్వామ్యాన్ని చర్చించండి.
- కేరళ భాగస్వామ్య ప్రణాళికను, పెంచిన మహిళల రిజర్వేషన్‌ను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
- కార్యకలాపాల విభజన, సకాలంలో ఆర్థిక సంఘాల ఏర్పాటు, ముందుగా అంచనా వేయగల నిధుల బదిలీలు, సామర్థ్య వికాసం, పారదర్శక స్థానిక జవాబుదారీతనాన్ని సిఫార్సు చేయండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Legislative Department: Constitution of India, Part IX, Eleventh Schedule and Article 280.
- Legislative Department: Constitution (Seventy-third Amendment) Act, 1992.
- Ministry of Panchayati Raj: Panchayats (Extension to the Scheduled Areas) Act, 1996.
- NCERT: Indian Constitution at Work, chapter on Local Governments.
- Ministry of Panchayati Raj: Devolution Index reports and annual reports.
- Supreme Court judgments: K. Krishna Murthy v. Union of India (2010); Vikas Kishanrao Gawali v. State of Maharashtra (2021).