మేయర్

రాజ్యాంగపరమైన స్థానం, ఈ పదవి అర్థం

మేయర్, పెద్ద పట్టణ ప్రాంతం కోసం రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన పురపాలక సంస్థ రూపమైన నగరపాలక సంస్థకు ఎన్నికైన నాయకత్వాన్ని సూచిస్తారు. సాధారణంగా ఈ పదవిలోని బాధ్యతల్లో కౌన్సిల్ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించడం, నగరానికి ప్రాతినిధ్యం వహించడం, పౌర వ్యవహారాల ప్రాధాన్యాలను వ్యక్తీకరించడం ఉంటాయి. మేయర్‌కు కార్యనిర్వాహక పరిపాలనపై కూడా నియంత్రణ ఉంటుందా అనేది వర్తించే పురపాలక చట్టంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అందువల్ల భారతదేశంలోని మేయర్లందరినీ కేవలం నామమాత్రపు అధిపతులుగా లేదా పూర్తి కార్యనిర్వాహక అధికారాలు కలిగినవారిగా వర్ణించడం సరికాదు.

స్థానిక ప్రభుత్వం ప్రధానంగా ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని రాష్ట్ర జాబితాలో 5వ అంశం పరిధిలోకి వస్తుంది. రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి రాష్ట్ర శాసనసభలు పురపాలక సంస్థలను ఏర్పాటు చేసి, వాటి నిర్మాణాన్ని, అధికారాలను నిర్ణయిస్తాయి. 1 జూన్ 1993 నుంచి అమల్లోకి వచ్చిన రాజ్యాంగ (డెబ్బై నాలుగవ సవరణ) చట్టం, 1992 ద్వారా భాగం IXA, అధికరణాలు 243P–243ZG, పన్నెండవ షెడ్యూల్ చేర్చబడ్డాయి. ఇది పురపాలక సంస్థల రాజ్యాంగ హోదాను బలోపేతం చేసింది; అయితే దేశవ్యాప్తంగా ఒకే విధమైన మేయర్ పదవిని సృష్టించలేదు.

పారిశ్రామిక పట్టణ ప్రాంతానికి సంబంధించిన మినహాయింపునకు లోబడి, అధికరణం 243Q గ్రామీణ స్థితి నుంచి పట్టణ స్థితికి మారుతున్న ప్రాంతాల్లో నగర పంచాయతీలు, చిన్న పట్టణ ప్రాంతాల్లో పురపాలక మండళ్లు, పెద్ద పట్టణ ప్రాంతాల్లో నగరపాలక సంస్థల ఏర్పాటుకు వీలు కల్పిస్తుంది. రాజ్యాంగంలో ఉపయోగించిన ‘అధ్యక్షుడు’ అనే పదం పురపాలక సంస్థ రాజకీయ అధిపతిని సూచిస్తుంది; నగరపాలక సంస్థ అధిపతికి చట్టపరంగా సాధారణంగా ఉపయోగించే పదవీ నామం ‘మేయర్’. అధికరణం 40 గ్రామ పంచాయతీలకు సంబంధించినది; ప్రత్యేకంగా మేయర్లకు లేదా పట్టణ పురపాలక సంస్థలకు సంబంధించినది కాదు.

• మేయర్: ఎన్నికైన రాజకీయ నాయకత్వం, ప్రజా ప్రాతినిధ్యం.
• నగరపాలక సంస్థ: పట్టణ స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థ; కేవలం మేయర్ కార్యాలయం మాత్రమే కాదు.
• పురపాలక కమిషనర్: వర్తించే చట్టం ప్రకారం నియామకం, విధులు నియంత్రించబడే కార్యనిర్వాహక అధికారి.

ఎన్నిక, రిజర్వేషన్, పదవీకాలం, పదవి నుంచి తొలగింపు

అధికరణం 243R ప్రకారం, ఆ అధికరణం అనుమతించే ప్రాతినిధ్యానికి లోబడి, పురపాలక సంస్థల్లోని స్థానాలను సాధారణంగా వార్డులు అని పిలిచే ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా భర్తీ చేస్తారు. అయితే, అధికరణం 243R(2)(b) అధ్యక్షుడిని ఎన్నుకునే విధానాన్ని నిర్దేశించడానికి రాష్ట్ర శాసనసభలకు అనుమతిస్తుంది. తత్ఫలితంగా, మేయర్‌ను నగర ఓటర్లు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోవచ్చు లేదా ఎన్నికైన కౌన్సిలర్లు పరోక్షంగా ఎన్నుకోవచ్చు. ప్రజల నుంచి ప్రత్యక్షంగా లభించిన ఎన్నికల మద్దతు, దానికదే బలమైన కార్యనిర్వాహక అధికారాలను కల్పించదు.

పురపాలక పరిపాలనలో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం లేదా అనుభవం కలిగిన వ్యక్తులకు రాష్ట్ర చట్టం ప్రాతినిధ్యం కల్పించవచ్చు. ఇలా నామినేట్ చేసిన నిపుణులకు పురపాలక సమావేశాల్లో ఓటు వేసే హక్కు లేదని అధికరణం 243R స్పష్టంగా పేర్కొంటుంది. ఈ పరిమితిని ఆ అధికరణంలో పేర్కొన్న ప్రతి వర్గానికి చెందిన అదనపు ప్రతినిధులకూ విచక్షణ లేకుండా వర్తింపజేయకూడదు; ప్రతి వర్గానికి వర్తించే రాజ్యాంగ, చట్టపరమైన నిబంధనలను వేర్వేరుగా గుర్తించాలి.

అధికరణం 243T ప్రకారం, మునిసిపల్ ప్రాంతంలోని జనాభాలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల నిష్పత్తికి అనుగుణంగా మునిసిపల్ స్థానాలను వారికి రిజర్వు చేయాలి. అలాగే, ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే స్థానాల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతు స్థానాలను మహిళలకు రిజర్వు చేయాలి; ఇందులో ఈ వర్గాలకు చెందిన మహిళలు కూడా ఉంటారు. అధ్యక్ష పదవులకు సంబంధించి SCలు, STలు, మహిళలకు రిజర్వేషన్లు రాష్ట్ర చట్టం నిర్దేశించిన విధంగా అమలవుతాయి. రిజర్వు చేసిన స్థానాలకు వర్తించే సంఖ్యాపరమైన నియమాన్నే మేయర్ పదవులకు కూడా వర్తించే ఒకే విధమైన రాజ్యాంగ సూత్రంగా భావించకూడదు.

అధికరణం 243U ప్రకారం, సాధారణంగా మునిసిపాలిటీ పదవీకాలం దాని మొదటి సమావేశం జరిగిన తేదీ నుంచి ఐదు సంవత్సరాలు ఉంటుంది. రాష్ట్ర చట్టం ప్రకారం మేయర్ వ్యక్తిగత పదవీకాలం అంతకంటే తక్కువగా ఉండవచ్చు. అదేవిధంగా, ఎన్నికల వివాదాలు, అనర్హతలు, పదవి నుంచి తొలగించే ప్రక్రియలను రాజ్యాంగ నిబంధనలు, సంబంధిత చట్టం ఆధారంగా పరిశీలించాలి. అవిశ్వాస తీర్మానాలు, ఇతర తొలగింపు విధానాలు భారతదేశమంతటా ఒకే విధంగా ఉండవు.

• అధికరణం 243ZA ప్రకారం పురపాలక ఓటర్ల జాబితాలు, ఎన్నికలు రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం పరిధిలో ఉంటాయి.
• రద్దయిన పురపాలక సంస్థను సాధారణంగా ఆరు నెలల్లోపు పునర్వ్యవస్థీకరించాలి; దాని మిగిలిన పదవీకాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పుడు రాజ్యాంగం మినహాయింపును కల్పిస్తుంది.
• భారత ఎన్నికల సంఘం సాధారణంగా పురపాలక ఎన్నికలను నిర్వహించదు.

మేయర్, కౌన్సిల్, కమిషనర్: అధికారాల పంపిణీ

మునిసిపల్ పాలనలో సాధారణంగా చర్చించి నిర్ణయాలు తీసుకునే కౌన్సిల్, మేయర్ మరియు కమిటీల ద్వారా రాజకీయ నాయకత్వం, కమిషనర్ నేతృత్వంలోని కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ కలిసి ఉంటాయి. కౌన్సిల్ తన చట్టబద్ధ అధికార పరిధిలో పౌర సదుపాయాలకు సంబంధించిన విధానాలు, బడ్జెట్లు, స్థానిక నిబంధనలను పరిశీలిస్తుంది. సమావేశాలను నిర్వహించడం, చర్చలకు మార్గనిర్దేశం చేయడం, కమిటీలను సమన్వయపరచడం లేదా నియామకాలు, వ్యయాలను ప్రభావితం చేయడం వంటి విషయాల్లో మేయర్ అధికారాలు ఆయా మునిసిపల్ చట్టాలను బట్టి మారుతాయి.

అనేక పెద్ద నగరాల్లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నియమించిన కమిషనర్ సిబ్బంది, అమలు కార్యకలాపాలు, మునిసిపల్ సేవలపై గణనీయమైన పరిపాలనా అధికారాన్ని వినియోగిస్తారు. కమిషనర్లను తరచుగా సీనియర్ సివిల్ సర్వీసుల నుంచి నియమిస్తారు. అయితే, ప్రతి కమిషనర్ తప్పనిసరిగా IAS అధికారి అయి ఉండాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు. నగరపాలక సంస్థ, మేయర్, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పట్ల కమిషనర్ జవాబుదారీతనం సంబంధిత చట్టంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

ఈ అధికార విభజన ప్రజల అంచనాలకు, చట్టబద్ధ అధికారాలకు మధ్య అసమతుల్యతను సృష్టించవచ్చు. నిర్వహణపరమైన నిర్ణయాలు కమిషనర్ లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని ప్రత్యేక సంస్థ పరిధిలో ఉన్నప్పటికీ, సేవలు సరిగా అందకపోవడానికి పౌరులు మేయర్‌ను బాధ్యుడిగా భావించవచ్చు. మరోవైపు, వృత్తిపరమైన పరిపాలన కొనసాగింపును, సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని అందించగలదు. సంస్కరణలకు సంబంధించిన అంశం కేవలం రాజకీయ నాయకుడు, అధికార యంత్రాంగం మధ్య వైరుధ్యం కాదు; నిర్ణయాధికారాన్ని ప్రజాస్వామ్య జవాబుదారీతనంతో ఎలా అనుసంధానించాలన్నదే ప్రధాన అంశం.

అధికరణం 243W, స్వపరిపాలన, అభివృద్ధి ప్రణాళికా రూపకల్పన, పన్నెండవ షెడ్యూల్‌కు సంబంధించిన విధుల నిర్వహణ కోసం మునిసిపాలిటీలకు అధికారాలు కల్పించేందుకు రాష్ట్ర శాసనసభలకు వీలు కల్పిస్తుంది. పట్టణ ప్రణాళిక, నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం, మురికివాడల అభివృద్ధి ఆ షెడ్యూల్‌లో ఉన్నాయి. అయితే, వాటిని జాబితాలో చేర్చినంత మాత్రాన వాటిపై ప్రత్యేక నియంత్రణ స్వయంచాలకంగా బదిలీ కాదు. అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థలు, ప్రజోపయోగ సేవా సంస్థలు, ఇతర సంస్థలు ముఖ్యమైన బాధ్యతలను తమ వద్దనే కొనసాగించవచ్చు.

• బలమైన మేయర్ నమూనా ఎన్నికైన నాయకత్వానికి గణనీయమైన కార్యనిర్వాహక నియంత్రణను కల్పిస్తుంది.
• కమిషనర్ ఆధ్వర్యంలోని వ్యవస్థలో మేయర్ పాత్ర ప్రధానంగా ప్రాతినిధ్యం వహించడం, చర్చల్లో పాల్గొనడం వరకే పరిమితం కావచ్చు.
• ఎన్నికల విధానం, కార్యనిర్వాహక అధికార బలం అనేవి వేర్వేరు సంస్థాగత ఎంపికలు.

వికేంద్రీకరణ, ఆర్థిక వనరులు, పౌరుల పట్ల జవాబుదారీతనం

సమర్థవంతమైన మేయర్ నాయకత్వానికి విధులు, నిధులు, సిబ్బంది అవసరం. పురపాలక పన్నుల విధింపునకు అధికారం ఇవ్వడం, ఆదాయాలను కేటాయించడం, గ్రాంట్లు మరియు పురపాలక నిధులకు ఏర్పాటు చేయడం కోసం రాష్ట్ర శాసనాలు రూపొందించేందుకు అధికరణం 243X అనుమతిస్తుంది. ఇది స్వతంత్రంగా మేయర్‌కు అపరిమిత పన్ను విధింపు అధికారాలను ఇవ్వదు. పురపాలక సంస్థల ఆర్థిక పరిస్థితిని సమీక్షించి, ఆదాయ పంపిణీ మరియు ఆర్థిక పరిస్థితి మెరుగుదలకు సంబంధించిన చర్యలను సిఫార్సు చేయాలని అధికరణం 243Y రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని నిర్దేశిస్తుంది.

పురపాలక బడ్జెట్లు తరచుగా ఆస్తి పన్నులు, వినియోగదారు రుసుములు, కేటాయించిన ఆదాయాలు, ప్రభుత్వాల మధ్య నిధుల బదిలీలపై ఆధారపడతాయి. బలహీనమైన పన్ను పరిపాలన, పరిమిత ఆదాయ వనరులు, నిధుల బదిలీలలో జాప్యం వల్ల, విస్తృత బాధ్యతలు ఉన్నప్పటికీ ఎన్నికైన నాయకత్వం పనితీరు పరిమితం కావచ్చు. రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల ఆధారంగా పురపాలక సంస్థల వనరులకు అనుబంధంగా నిధులు సమకూర్చేందుకు, రాష్ట్ర సంఘటిత నిధులను పెంపొందించే చర్యలపై కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సులు చేయడానికి అధికరణం 280(3)(c) వీలు కల్పిస్తుంది.

నగరాల అంతర్గత వికేంద్రీకరణ కూడా ముఖ్యమైనదే. మూడు లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న పురపాలక సంస్థలలో వార్డు కమిటీలను ఏర్పాటు చేయాలని అధికరణం 243S నిర్దేశిస్తుంది. వాటి కూర్పు, ప్రాదేశిక పరిధిని రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది. అధికరణాలు 243ZD, 243ZE వరుసగా జిల్లా ప్రణాళికా కమిటీలు, మహానగర ప్రణాళికా కమిటీల ఏర్పాటుకు వీలు కల్పిస్తాయి. ఈ రెండు నిబంధనలలో ఏదీ ప్రతి మేయర్‌ను స్వయంచాలకంగా మహానగర ప్రభుత్వ అధిపతిగా చేయదు. భాగస్వామ్య బడ్జెట్ రూపకల్పన, క్రియాశీలంగా పనిచేసే వార్డు వేదికలు, పారదర్శక సేకరణ ప్రక్రియలు, ప్రజాసేవా ప్రమాణాలు నగర నాయకత్వాన్ని స్థానిక నివాస ప్రాంతాల అవసరాలతో అనుసంధానించగలవు.

• ఆర్థిక జవాబుదారీతనానికి విశ్వసనీయమైన ఖాతాలు, ఆడిట్‌లు, సకాలంలో ప్రజలకు సమాచార వెల్లడి అవసరం.
• కౌన్సిల్ పర్యవేక్షణ లేకుండా మేయర్‌కు విస్తృత అధికారాలు ఉంటే, అధికారం అతిగా కేంద్రీకృతమయ్యే ప్రమాదం ఉంటుంది.
• విడివిడిగా పనిచేసే సంస్థల మధ్య సమన్వయానికి, బాధ్యతలను స్పష్టంగా కేటాయించిన సమన్వయ యంత్రాంగాలు అవసరం.

సంస్కరణలపై చర్చలు, పరీక్షా దృక్పథం

రెండవ పరిపాలనా సంస్కరణల సంఘం ఆరవ నివేదిక ‘స్థానిక పాలన’, మేయర్లు మరియు పురపాలక కౌన్సిల్ చైర్‌పర్సన్లకు ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు, ఐదేళ్ల పదవీకాలం, మరింత స్పష్టమైన కార్యనిర్వాహక అధికారాలను సిఫార్సు చేసింది. ఇవి సంస్కరణల సిఫార్సులే తప్ప, అన్ని చోట్లా ఒకే విధంగా వర్తించే రాజ్యాంగపరమైన ఆవశ్యకతలు కావు. సుదీర్ఘమైన, స్థిరమైన పదవీకాలం పాలనలో కొనసాగింపును మెరుగుపరచవచ్చు; ప్రత్యక్ష ఎన్నిక నగరవ్యాప్త రాజకీయ జవాబుదారీతనాన్ని బలోపేతం చేయగలదు.

అయితే, ప్రత్యక్ష ఎన్నిక ఒక్కటే బలహీనమైన ఆర్థిక పరిస్థితిని, సిబ్బందికి సంబంధించిన పరిమిత అధికారాలను లేదా వివిధ సంస్థల మధ్య విభజితమైన సేవల అందింపును చక్కదిద్దలేదు. బడ్జెట్, నియామకాలు, పర్యవేక్షణకు సంబంధించిన బాధ్యతలను చట్టం స్పష్టంగా కేటాయించకపోతే, మేయర్ ఒక పార్టీకి చెంది, కౌన్సిల్ ప్రత్యర్థి పార్టీ నియంత్రణలో ఉన్నప్పుడు ప్రతిష్టంభన కూడా ఏర్పడవచ్చు. అందువల్ల సంస్కరణకు సమగ్ర రూపకల్పన అవసరం: స్థిరమైన నాయకత్వం, వృత్తిపరమైన పరిపాలన, ముందుగా అంచనా వేయగల ఆదాయాలు, సాధికారత కలిగిన కౌన్సిళ్లు, పౌరులు సులభంగా పరిశీలించి పర్యవేక్షించగల వ్యవస్థ.

ప్రిలిమ్స్‌లో రాజ్యాంగపరమైన తప్పనిసరి నిబంధనలను రాష్ట్ర స్థాయిలో నిర్ణయించుకునే అంశాల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి. మెయిన్స్‌లో స్థానిక స్థాయిలో నిర్వహించగల పనులను ఆ స్థాయికే అప్పగించే సూత్రం (subsidiarity), జవాబుదారీతనం, పరిపాలనా సామర్థ్యం, సమ్మిళితత్వం ఆధారంగా మేయర్ సాధికారతను అంచనా వేయాలి. ఒక రాష్ట్ర పురపాలక చట్టాన్ని దేశవ్యాప్తంగా వర్తించే నియమంగా పరిగణించకూడదు. అర్థవంతమైన పట్టణ వికేంద్రీకరణకు సంస్థాగత నియంత్రణలను కొనసాగిస్తూనే, మేయర్‌కు ప్రజల పట్ల ఉన్న బాధ్యతకు తగిన విధంగా చట్టబద్ధంగా నిర్వచించిన అధికారాలను కల్పించడం అవసరమనేది అత్యంత బలమైన నిర్ధారణ.

• రాజ్యాంగ నిర్దేశం: పురపాలక సంస్థలు, ఎన్నికలు, నిర్దిష్ట జవాబుదారీతన ఏర్పాట్లు.
• రాష్ట్ర చట్టం ద్వారా నిర్ణయించేవి: మేయర్ ఎన్నిక విధానం, మేయర్‌గా ఎన్నికైన వ్యక్తి పదవీకాలం, కార్యనిర్వాహక అధికారాల వివరాలు.
• విధానపరమైన చర్చ: వృత్తిపరమైన నిర్వహణతో కూడిన మరింత బలమైన ఎన్నికైన నాయకత్వం.

సాధన ప్రశ్నలు