74వ సవరణ

1. రాజ్యాంగ లక్ష్యం, వర్తింపు పరిధి

ఈ సవరణకు ముందు పురపాలక సంస్థలు రాష్ట్ర చట్టాల కింద ఉండేవి. అయితే, అవి తరచుగా రద్దు చేసి ప్రత్యేక పాలన విధించడం, క్రమం తప్పిన ఎన్నికలు, బలహీన ఆదాయ వనరులు, విస్తృతమైన రాష్ట్ర నియంత్రణ వంటి సమస్యలను ఎదుర్కొనేవి. 74వ సవరణ వాటికి రాజ్యాంగపరమైన కొనసాగింపును కల్పించి, స్వపరిపాలనా సంస్థలుగా పనిచేసేలా చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇది పంచాయతీలకు సంబంధించిన 73వ సవరణకు అనుబంధంగా ఉంటూనే, ప్రత్యేక పట్టణ పాలనా చట్రాన్ని రూపొందించింది. ఈ సవరణలు ప్రవేశపెట్టిన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి, స్థానిక ప్రభుత్వం ప్రధానంగా రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ 5 కింద రాష్ట్ర అంశంగానే కొనసాగుతోంది.

భాగం IXA సంస్థాగత చట్రాన్ని నిర్వచిస్తుండగా, పన్నెండవ షెడ్యూల్ పురపాలక సంస్థలకు అప్పగించదగిన బాధ్యతా రంగాలను గుర్తిస్తుంది. ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికల రూపకల్పనతో సహా స్వపరిపాలనకు అవసరమైన అధికారాలను పురపాలక సంస్థలకు కల్పించేందుకు అధికరణం 243W రాష్ట్ర శాసనసభలకు అధికారం ఇస్తుంది. మొత్తం 18 విధులను ప్రతి పురపాలక సంస్థకు స్వయంచాలకంగా లేదా ప్రత్యేకంగా ఇది అప్పగించదు. అందువల్ల పట్టణ వికేంద్రీకరణ స్థాయి రాష్ట్రాల మధ్య గణనీయంగా భిన్నంగా ఉంటుంది.

రాష్ట్రపతి నిర్దేశించే మార్పులకు లోబడి, అధికరణం 243ZB భాగం IXAను కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు వర్తింపజేస్తుంది. అధికరణం 243ZC ప్రకారం, ఇది సాధారణంగా అధికరణం 244(1) కింద ఉన్న షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు లేదా అధికరణం 244(2) కింద ఉన్న గిరిజన ప్రాంతాలకు వర్తించదు; పార్లమెంటు మినహాయింపులు, మార్పులతో దీనిని విస్తరించవచ్చు. అధికరణం 243ZF ప్రకారం, అప్పటికే అమల్లో ఉండి కొత్త నిబంధనలకు విరుద్ధంగా ఉన్న పురపాలక చట్టాలు ముందుగా సవరించబడకపోతే లేదా రద్దు చేయబడకపోతే, ఈ భాగం అమల్లోకి వచ్చిన తర్వాత ఒక సంవత్సరం వరకు కొనసాగేందుకు అనుమతించారు.

2. పురపాలక సంస్థల వర్గాలు, ప్రాతినిధ్యం, భాగస్వామ్యం

అధికరణం 243Q ప్రకారం గ్రామీణ స్థితి నుంచి పట్టణ స్థితికి మారుతున్న ప్రాంతానికి నగర పంచాయతీ, చిన్న పట్టణ ప్రాంతానికి పురపాలక మండలి, పెద్ద పట్టణ ప్రాంతానికి నగరపాలక సంస్థ ఏర్పాటు చేయాలి. జనాభా, జనసాంద్రత, స్థానికంగా సమకూరే ఆదాయం, వ్యవసాయేతర ఉపాధి, ఆర్థిక ప్రాధాన్యత తదితర అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని గవర్నర్ బహిరంగ నోటిఫికేషన్ ద్వారా ఈ ప్రాంతాలను నిర్దేశిస్తారు. ఈ మూడు వర్గాలకు రాజ్యాంగం దేశవ్యాప్తంగా ఏకరీతి జనాభా పరిమితులను నిర్దేశించలేదు.

పారిశ్రామిక పట్టణాలకు సంబంధించి ఒక ముఖ్యమైన మినహాయింపు ఉంది. ప్రాంత పరిమాణాన్ని, పారిశ్రామిక సంస్థ అందిస్తున్న లేదా అందించేందుకు ప్రతిపాదించిన పురపాలక సేవలను పరిగణనలోకి తీసుకొని గవర్నర్ ఒక ప్రాంతాన్ని పారిశ్రామిక పట్టణంగా నిర్దేశిస్తే, అక్కడ పురపాలక సంస్థను ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవసరం లేదు. ఇది ప్రతి పారిశ్రామిక ప్రాంతానికి స్వయంచాలకంగా వర్తించే మినహాయింపు కాదు.

అధికరణం 243R ప్రకారం, వార్డులుగా పిలిచే ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా పురపాలక స్థానాలను భర్తీ చేస్తారు. పురపాలక పరిపాలనలో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం లేదా అనుభవం ఉన్న వ్యక్తులకు, నిర్దిష్ట శాసనసభ్యులకు, కొన్ని కమిటీల అధ్యక్షులకు రాష్ట్ర చట్టం ప్రాతినిధ్యం కల్పించవచ్చు. అయితే నామినేట్ చేసిన నిపుణులు పురపాలక సమావేశాల్లో ఓటు వేయలేరు. పురపాలక అధ్యక్షుడిని ఎన్నుకునే విధానాన్ని రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది; ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికైన మేయర్ ఉండాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించదు.

మూడు లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న పురపాలక సంస్థల్లో వార్డు కమిటీలు ఉండాలని అధికరణం 243S నిర్దేశిస్తుంది. వాటి ప్రాదేశిక పరిధి, కూర్పు, స్థానాల భర్తీ విధానాన్ని రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది. రాష్ట్రాలు అదనపు కమిటీలను కూడా ఏర్పాటు చేయవచ్చు. కాబట్టి వార్డు కమిటీలను ఏర్పాటు చేయడమే రాజ్యాంగపరమైన బాధ్యత; ప్రతి వార్డుకు తప్పనిసరిగా ఒక ప్రత్యేక కమిటీ ఉండాలని కాదు.

3. రిజర్వేషన్లు, పదవీకాలం, ఎన్నికల రక్షణలు

అధికరణం 243T ప్రకారం, పురపాలక ప్రాంతంలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా నిష్పత్తికి స్థూలంగా అనుగుణంగా వారికి స్థానాలు రిజర్వు చేయాలి. ఈ రిజర్వు స్థానాల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతును ఆయా వర్గాలకు చెందిన మహిళలకు రిజర్వు చేయాలి. SC/ST మహిళలకు రిజర్వు చేసిన స్థానాలతో సహా, ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే మొత్తం పురపాలక స్థానాల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతును మహిళలకు రిజర్వు చేయాలి. రాష్ట్రాలు ఇంకా ఎక్కువ వాటాను కల్పించవచ్చు.

పురపాలక అధ్యక్ష పదవులను రాష్ట్ర చట్టం నిర్దేశించిన విధంగా SCలు, STలు, మహిళలకు రిజర్వు చేయాలి. మహిళా అధ్యక్షులకు మూడింట ఒక వంతు కోటాను అధికరణం 243Tలో రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు. రాష్ట్రాలు వెనుకబడిన తరగతులకు కూడా స్థానాలను, అధ్యక్ష పదవులను రిజర్వు చేయవచ్చు. వికాస్ కిషన్‌రావు గవాలీ వర్సెస్ మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం, 2021 కేసులో OBC రాజకీయ రిజర్వేషన్ల కోసం సుప్రీంకోర్టు త్రివిధ పరీక్షను నిర్దేశించింది: ప్రత్యేక కమిషన్ ఏర్పాటు, స్థానిక సంస్థలవారీగా రిజర్వేషన్ అవసరాల అంచనా, SC/ST/OBC రిజర్వేషన్ల మొత్తం 50 శాతం గరిష్ఠ పరిమితికి లోబడి ఉండటం.

అధికరణం 243U ప్రకారం పురపాలక సంస్థ సాధారణ పదవీకాలం దాని మొదటి సమావేశం నుంచి ఐదేళ్లు. పదవీకాలం ముగియకముందే ఎన్నికలు పూర్తి చేయాలి; రద్దయితే ఆరు నెలల్లోగా ఎన్నికలు పూర్తి చేయాలి. మిగిలిన పదవీకాలం ఆరు నెలల కంటే తక్కువగా ఉంటే, ఆ స్వల్ప కాలానికి ఎన్నికలు నిర్వహించాల్సిన అవసరం లేదు. పునర్వ్యవస్థీకరించిన పురపాలక సంస్థ, రద్దయిన సంస్థ పదవీకాలంలో మిగిలిన కాలం వరకు మాత్రమే పనిచేస్తుంది. రద్దుకు ముందు పురపాలక సంస్థ తన వాదన వినిపించేందుకు సహేతుకమైన అవకాశం ఇవ్వాలి.

అధికరణాలు 243ZA, 243K ప్రకారం ఓటర్ల జాబితాలు, పురపాలక ఎన్నికలపై రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి నియంత్రణ ఉంటుంది. రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యత్వానికి కనీస వయస్సు ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, 21 ఏళ్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న వ్యక్తి పోటీ చేసేందుకు అధికరణం 243V అనుమతిస్తుంది. అధికరణం 243ZA కింద రూపొందించిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన చట్టాలు, స్థానాల కేటాయింపును న్యాయస్థానాల్లో సవాలు చేయడాన్ని అధికరణం 243ZG నిషేధిస్తుంది; రాష్ట్ర చట్టం నిర్దేశించిన ఎన్నికల పిటిషన్ల ద్వారా మాత్రమే పురపాలక ఎన్నికలను సవాలు చేయవచ్చు.

4. విధులు, ఆర్థిక వనరులు, సమీకృత ప్రణాళిక

పన్నెండవ షెడ్యూల్‌లో పట్టణ ప్రణాళిక, భూ వినియోగ నియంత్రణ, రహదారులు, వంతెనలు, నీటి సరఫరా, పారిశుద్ధ్యం, ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ, అగ్నిమాపక సేవలు, పర్యావరణ పరిరక్షణ, మురికివాడల అభివృద్ధి, పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన తదితర అంశాలు ఉన్నాయి. జనన మరణాల నమోదు, ప్రజా సౌకర్యాలు, వధశాలలు, తోళ్ల శుద్ధి కర్మాగారాల నియంత్రణ కూడా ఇందులో ఉన్నాయి. అనేక విధుల ఆచరణాత్మక నిర్వహణలో రాష్ట్ర శాఖలు లేదా ప్రత్యేక సంస్థలతో బాధ్యతలు అతివ్యాప్తి చెందుతాయి. అందువల్ల కార్యకలాపాలు, బాధ్యతలను స్పష్టంగా విభజించడం ముఖ్యం.

పురపాలక పన్నులు, సుంకాలు, టోళ్లు, రుసుములకు అనుమతినివ్వడం; రాష్ట్ర ఆదాయాలను కేటాయించడం; గ్రాంట్లు అందించడం; పురపాలక నిధులను ఏర్పాటు చేయడం వంటి చర్యలకు అధికరణం 243X రాష్ట్ర శాసనసభలకు అధికారం కల్పిస్తుంది. ఈ అధికరణం స్వయంగా అపరిమిత పన్ను విధింపు అధికారాన్ని ఇవ్వదు. అధికరణం 243Y ప్రకారం, అధికరణం 243I కింద ఏర్పాటైన రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం పురపాలక ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించి, ఆదాయ పంపిణీ, కేటాయించాల్సిన పన్నులు, గ్రాంట్లు, ఆర్థిక స్థితి మెరుగుదల చర్యలపై సిఫార్సులు చేస్తుంది. దాని సిఫార్సులతో పాటు వాటిపై తీసుకున్న చర్యలకు సంబంధించిన వివరణాత్మక నివేదికను రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచాలి.

పంచాయతీ, పురపాలక ప్రణాళికలను సమీకరించి జిల్లా ముసాయిదా అభివృద్ధి ప్రణాళికను రూపొందించేందుకు జిల్లా ప్రణాళికా కమిటీ ఉండాలని అధికరణం 243ZD నిర్దేశిస్తుంది. దాని సభ్యుల్లో కనీసం ఐదింట నాలుగు వంతుల మందిని, జిల్లాలోని గ్రామీణ, పట్టణ జనాభా నిష్పత్తికి అనుగుణంగా, ఎన్నికైన జిల్లా స్థాయి పంచాయతీ సభ్యులు, పురపాలక సభ్యులు తమలో నుంచి ఎన్నుకోవాలి.

ప్రతి మహానగర ప్రాంతంలో మహానగర ప్రణాళికా కమిటీ ఏర్పాటుకు అధికరణం 243ZE వీలు కల్పిస్తుంది. దాని సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల మందిని ఆ ప్రాంతంలోని ఎన్నికైన పురపాలక సభ్యులు, పంచాయతీ అధ్యక్షులు జనాభా నిష్పత్తికి అనుగుణంగా తమలో నుంచి ఎన్నుకోవాలి. మహానగర ప్రాంతంలో కనీసం పది లక్షల జనాభా ఉండాలి; ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జిల్లాలు ఉండాలి; రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పురపాలక సంస్థలు, పంచాయతీలు లేదా ఇతర ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలు ఉండాలి; దానిని గవర్నర్ నిర్దేశించాలి.

5. విజయాలు, అమలులో లోపాలు, సంస్కరణల ప్రాధాన్యతలు

ఈ సవరణ ఎన్నికైన పట్టణ ప్రభుత్వానికి సుస్థిరమైన రాజ్యాంగ పునాదిని ఏర్పాటు చేసి, ముఖ్యంగా మహిళలు, చారిత్రకంగా వెనుకబడిన వర్గాల రాజకీయ ప్రాతినిధ్యాన్ని విస్తరించింది. అయినప్పటికీ, ఎన్నికైన మండళ్లు తరచుగా రాష్ట్రం నియమించిన కమిషనర్లు, అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థలు, జలమండళ్లు, రవాణా సంస్థలతో అధికారాన్ని పంచుకుంటున్నాయి. అందువల్ల పట్టణ పాలనా ఫలితాల పట్ల పురపాలక సంస్థకు ఉన్న బాధ్యత, సిబ్బంది, మౌలిక సదుపాయాలు లేదా ఆర్థిక వనరులపై దానికి ఉన్న వాస్తవ నియంత్రణను మించవచ్చు.

రెండవ పరిపాలనా సంస్కరణల కమిషన్ ఆరవ నివేదిక ‘స్థానిక పాలన’, విధులను నిర్వహించగల అతి దిగువ స్థాయికే వాటిని అప్పగించే సూత్రం, స్థానిక సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేయడం, స్పష్టమైన జవాబుదారీతనంపై దృష్టి పెట్టింది. సమర్థవంతమైన సంస్కరణలకు విధులు, నిధులు, సిబ్బందిని కలిపి బదిలీ చేయడం; ముందుగా అంచనా వేయగల ఆర్థిక బదిలీలు; పటిష్ఠమైన ఆస్తి పన్ను, వినియోగదారు రుసుముల నిర్వహణ; వృత్తి నైపుణ్యం గల పురపాలక సిబ్బంది; అర్థవంతంగా పనిచేసే వార్డు కమిటీలు అవసరం. ప్రిలిమ్స్ కోసం రాజ్యాంగపరంగా తప్పనిసరైన రక్షణలను, రాష్ట్ర చట్టానికి వదిలిన అంశాలను వేరు చేసి గుర్తించాలి. రాజ్యాంగ హోదా ఒక్కటే పూర్తి ఆర్థిక లేదా పరిపాలనా స్వయంప్రతిపత్తిని కల్పించదు.

సాధన ప్రశ్నలు