పురపాలక సంస్థలు

1. రాజ్యాంగ పునాది మరియు పురపాలక సంస్థల రకాలు

పట్టణ స్థానిక ప్రభుత్వం పరిసర ప్రాంతాల మౌలిక సదుపాయాలు, పారిశుధ్యం, ప్రజారోగ్యం, భూ వినియోగానికి సంబంధించిన నిర్ణయాలను పౌరులకు చేరువ చేస్తుంది. రాజ్యాంగ గుర్తింపు లభించడానికి ముందు పురపాలక సంస్థలు తరచుగా క్రమం తప్పిన ఎన్నికలు, దీర్ఘకాలం పాటు ఎన్నికైన పాలకవర్గాల స్థానంలో ప్రత్యేక అధికారుల పాలన, ఆర్థిక పరాధీనత వంటి సమస్యలను ఎదుర్కొనేవి. డెబ్బై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ, పట్టణ ప్రభుత్వ వ్యవస్థ రూపకల్పన, అధికారాలపై రాష్ట్రాలకు గణనీయమైన నియంత్రణను కొనసాగిస్తూనే, ప్రజాప్రాతినిధ్య పట్టణ ప్రభుత్వాన్ని మరింత సుస్థిరం చేయడానికి ఉద్దేశించబడింది.

అధికరణం 243Q మూడు వర్గాల పురపాలక సంస్థలను నిర్దేశిస్తుంది: గ్రామీణ ప్రాంతం నుంచి పట్టణ ప్రాంతంగా పరివర్తన చెందుతున్న ప్రాంతానికి నగర పంచాయతీ; చిన్న పట్టణ ప్రాంతానికి పురపాలక మండలి; పెద్ద పట్టణ ప్రాంతానికి నగరపాలక సంస్థ. జనాభా, జనసాంద్రత, స్థానిక పరిపాలన కోసం సమకూరే ఆదాయం, వ్యవసాయేతర కార్యకలాపాల్లో ఉపాధి పొందుతున్నవారి నిష్పత్తి, ఆర్థిక ప్రాధాన్యం, ఇతర సంబంధిత అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని గవర్నర్ బహిరంగ ప్రకటన ద్వారా ఇటువంటి ప్రాంతాలను నిర్దేశిస్తారు. ఈ మూడు వర్గాలకు రాజ్యాంగం ఏకరీతి జనాభా పరిమితులను నిర్దేశించలేదు.

రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి, ఒక పారిశ్రామిక సంస్థ పురపాలక సేవలను అందిస్తున్న లేదా అందించాలని ప్రతిపాదించిన ప్రాంతాన్ని పారిశ్రామిక పట్టణంగా ప్రకటించినట్లయితే, అక్కడ పురపాలక సంస్థను ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవసరం లేదు. అధికరణం 243ZC ప్రకారం, అధికరణం 244లో పేర్కొన్న షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు, గిరిజన ప్రాంతాలకు భాగం IXA దానంతటదే వర్తించదు. పార్లమెంటు మినహాయింపులు, మార్పులతో ఈ భాగంలోని నిబంధనలను ఆ ప్రాంతాలకు విస్తరించవచ్చు.

• అధికరణం 243Q కింద ఏర్పాటు చేసిన స్వపరిపాలనా సంస్థను పురపాలక సంస్థగా అధికరణం 243P నిర్వచిస్తుంది.
• కంటోన్మెంట్ పరిపాలన కేంద్ర శాసనాల కింద ప్రత్యేకంగా నిర్వహించబడుతుంది; కంటోన్మెంట్ బోర్డును అధికరణం 243Qలోని మూడు వర్గాల్లో ఒకటిగా పరిగణించకూడదు.

2. నిర్మాణం, ప్రాతినిధ్యం మరియు పౌర భాగస్వామ్యం

అధికరణం 243R ప్రకారం, పురపాలక సంస్థలోని అన్ని స్థానాలను వార్డులు అని పిలిచే ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుంచి ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా భర్తీ చేస్తారు. పురపాలక పరిపాలనలో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం లేదా అనుభవం ఉన్న వ్యక్తులకు, నిర్దేశిత పార్లమెంటు సభ్యులు (MPs), రాష్ట్ర శాసనసభ్యులకు, కొన్ని కమిటీల అధ్యక్షులకు అదనంగా ప్రాతినిధ్యం కల్పించేలా రాష్ట్ర చట్టం నిబంధనలు చేయవచ్చు. ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం లేదా అనుభవం ఆధారంగా నామినేట్ అయిన వ్యక్తులు పురపాలక సమావేశాల్లో ఓటు వేయరాదు. పురపాలక అధ్యక్షుడిని ఎన్నుకునే విధానాన్ని రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది; ప్రతి మేయర్ ప్రత్యక్షంగా ఎన్నిక కావాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు.

అధికరణం 243S ప్రకారం, మూడు లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న పురపాలక సంస్థల్లో వార్డు కమిటీలను ఏర్పాటు చేయాలి. ప్రతి కమిటీ పరిధిలో ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వార్డులు ఉండవచ్చు. ఎన్నికైన వార్డు ప్రతినిధులకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి, ఈ కమిటీల నిర్మాణం, ప్రాదేశిక పరిధిని రాష్ట్ర చట్టం నిర్ణయిస్తుంది. రాష్ట్రాలు ఇతర కమిటీలను కూడా ఏర్పాటు చేయవచ్చు. నగరమంతటికీ ప్రాతినిధ్యం వహించే ఎన్నికైన మండలి ఒక్కటే ఆయా పరిసర ప్రాంతాల ప్రాధాన్యాలను తగినంతగా ప్రతిబింబించలేకపోవచ్చు కాబట్టి, వార్డు స్థాయి భాగస్వామ్యం ముఖ్యమైనది.

అధికరణం 243T ప్రకారం పురపాలక ప్రాంతంలోని షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా నిష్పత్తికి స్థూలంగా అనుగుణంగా వారికి స్థానాలు రిజర్వు చేయబడతాయి. ఈ రిజర్వు స్థానాల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతు ఆయా వర్గాలకు చెందిన మహిళలకు రిజర్వు చేయాలి. SC/ST మహిళలకు రిజర్వు చేసిన స్థానాలతో సహా, ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా భర్తీ చేసే మొత్తం స్థానాల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతు మహిళలకు రిజర్వు చేయాలి. స్థానాలను వంతులవారీ పద్ధతిలో కేటాయించవచ్చు. రాష్ట్రాలు మహిళలకు మరింత ఎక్కువ వాటాను కల్పించవచ్చు.

పురపాలక సంస్థల అధ్యక్ష పదవులను రాష్ట్ర చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతిలో SCలు, STలు, మహిళలకు రిజర్వు చేయాలి; పురపాలక అధ్యక్ష పదవులకు అదే మూడింట ఒక వంతు సూత్రాన్ని రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు. రాష్ట్రాలు వెనుకబడిన తరగతులకు కూడా స్థానాలను లేదా అధ్యక్ష పదవులను రిజర్వు చేయవచ్చు. వెనుకబడిన తరగతులకు కల్పించే ఇటువంటి రాజకీయ రిజర్వేషన్లు సుప్రీంకోర్టు నిర్దేశించిన త్రివిధ పరీక్ష నిబంధనలకు లోబడి ఉంటాయి. వీటిలో ప్రత్యేకంగా ఒక కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేయడం, వాస్తవిక అధ్యయన ఆధారాలతో స్థానిక సంస్థలవారీగా రిజర్వేషన్లను నిర్ధారించడం వంటివి ఉన్నాయి.

• అధికరణం 243V: 21 సంవత్సరాల వయస్సు నిండిన వ్యక్తిని కేవలం 25 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్నందున అనర్హునిగా ప్రకటించరాదు.
• ఎన్నికైన కౌన్సిలర్లు, నామినేట్ చేసిన నిపుణులు, అధ్యక్షుడు, పురపాలక కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ మధ్య తేడాలను గుర్తించండి; వారి అధికారాలు ఒకేలా ఉండవు.

3. పదవీకాలం, ఎన్నికలు మరియు రాజ్యాంగ రక్షణలు

అధికరణం 243U ప్రకారం, చట్టానికి అనుగుణంగా ముందుగానే రద్దు చేస్తే తప్ప, పురపాలక సంస్థ పదవీకాలం దాని తొలి సమావేశానికి నిర్ణయించిన తేదీ నుంచి ఐదు సంవత్సరాలు ఉంటుంది. రద్దుకు ముందు పురపాలక సంస్థకు తన వాదనను వినిపించేందుకు సహేతుకమైన అవకాశం ఇవ్వాలి. సాధారణ పదవీకాలం ముగిసేలోపు లేదా రద్దు చేసిన ఆరు నెలల్లోపు ఎన్నికలను పూర్తి చేయాలి. అయితే, రద్దయిన సంస్థ పదవీకాలంలో మిగిలిన భాగం ఆరు నెలల కంటే తక్కువగా ఉంటే ఎన్నికలు నిర్వహించాల్సిన అవసరం లేదు.

పదవీకాలం ముగియకముందే రద్దయిన పురపాలక సంస్థ స్థానంలో పునర్వ్యవస్థీకరించిన సంస్థ, అసలు పదవీకాలంలో మిగిలిన కాలానికి మాత్రమే పనిచేస్తుంది; దానికి కొత్తగా ఐదు సంవత్సరాల పదవీకాలం లభించదు. వర్తించే చట్టానికి చేసిన సవరణ ఒక్కటే, పనిచేస్తున్న పురపాలక సంస్థను దాని పదవీకాలం ముగియకముందే రద్దు చేయడానికి ఆధారం కాజాలదు. ఎన్నికైన పట్టణ స్థానిక సంస్థల స్థానంలో నిరవధికంగా పరిపాలనాధికారులను కొనసాగించకుండా నిరోధించడం ఈ నిబంధనల ఉద్దేశం.

అధికరణం 243ZA ప్రకారం పురపాలక ఓటర్ల జాబితాల తయారీ, ఎన్నికల నిర్వహణపై పర్యవేక్షణ, నిర్దేశనం, నియంత్రణ అధికారాలు అధికరణం 243K కింద ఏర్పాటైన రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగించబడ్డాయి. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు; ఆయన పదవి నుంచి తొలగింపునకు వ్యతిరేకంగా రాజ్యాంగ రక్షణ పొందుతారు. కిషన్‌సింగ్ తోమర్ వర్సెస్ అహ్మదాబాద్ నగర మున్సిపల్ కార్పొరేషన్, 2006 కేసులో సుప్రీంకోర్టు పురపాలక ఎన్నికలను సకాలంలో నిర్వహించడం, ఎన్నికల సంఘానికి రాష్ట్ర అధికారులు సహకరించాల్సిన బాధ్యతను నొక్కిచెప్పింది.

అధికరణం 243ZA కింద రూపొందించిన లేదా రూపొందించినట్లుగా పేర్కొన్న నియోజకవర్గాల పునర్విభజన లేదా స్థానాల కేటాయింపునకు సంబంధించిన చట్టాలను న్యాయస్థానాల్లో ప్రశ్నించడాన్ని అధికరణం 243ZG నిషేధిస్తుంది. రాష్ట్ర చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతిలో దాఖలు చేసిన ఎన్నికల పిటిషన్ ద్వారా మాత్రమే పురపాలక ఎన్నికను సవాలు చేయవచ్చు. ఇది ఎన్నికల వివాదాల పరిష్కారానికి చట్టబద్ధమైన యంత్రాంగాన్ని కొనసాగిస్తూనే, ఎన్నికల ప్రక్రియకు తరచుగా అంతరాయాలు కలగకుండా రక్షిస్తుంది.

4. విధులు, ఆర్థిక వనరులు మరియు అధికార వికేంద్రీకరణ పరిమితులు

అధికరణం 243W ప్రకారం, పురపాలక సంస్థలు స్వపరిపాలనా సంస్థలుగా పనిచేయడానికి అవసరమైన అధికారాలను వాటికి కల్పించే అధికారం రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఉంది. వీటిలో ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను రూపొందించడం, పన్నెండవ షెడ్యూల్‌లోని అంశాలతో సహా అప్పగించిన పథకాలను అమలు చేయడం ఉన్నాయి. ఈ షెడ్యూల్‌లోని 18 అంశాలు పట్టణ ప్రణాళిక, భూవినియోగ నియంత్రణ, రహదారులు, నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం, అగ్నిమాపక సేవలు, పట్టణ అటవీకరణ, మురికివాడల అభివృద్ధి, పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన, ఇతర పౌరసేవా బాధ్యతలను కలిగి ఉన్నాయి.

ఈ షెడ్యూల్ పురపాలక సంస్థలకు ప్రత్యేక అధికారాలను కేటాయించి, ఆ కేటాయింపు స్వయంచాలకంగా అమలయ్యేలా చేసేది కాదు. వాస్తవ బాధ్యతలు రాష్ట్ర చట్టాలు, కార్యకలాపాల కేటాయింపు, సిబ్బంది, ఆర్థిక వనరులపై ఆధారపడి ఉంటాయి. అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థలు, జలమండళ్లు, ఇతర ప్రభుత్వ అనుబంధ సంస్థలు తరచుగా పురపాలక సంస్థల ప్రత్యక్ష నియంత్రణకు వెలుపల పట్టణ విధులను నిర్వహిస్తాయి. అందువల్ల విధులు, నిధులు, సిబ్బంది కలిపి బదిలీ అయితేనే రాజ్యాంగ గుర్తింపు సమర్థవంతమైన వికేంద్రీకరణకు దారితీస్తుంది.

అధికరణం 243X ప్రకారం, రాష్ట్ర చట్టం ద్వారా పురపాలక సంస్థలకు పన్నులు, సుంకాలు, టోళ్లు, రుసుములు విధించే అధికారం ఇవ్వవచ్చు; రాష్ట్ర ఆదాయాలను కేటాయించవచ్చు; సహాయక గ్రాంట్లను అందించవచ్చు; పురపాలక నిధులను ఏర్పాటు చేయవచ్చు. పురపాలక సంస్థలకు అపరిమితమైన స్వతంత్ర పన్ను విధింపు అధికారాలు ఉండవు. ఆస్తి పన్ను, వినియోగదారుల రుసుములు, కేటాయించిన ఆదాయాలు, గ్రాంట్లు ముఖ్యమైన వనరులు. రుణాలు తీసుకోవడం, పురపాలక బాండ్ల జారీ వర్తించే చట్టాలు, నియంత్రణ నిబంధనలకు లోబడి ఉంటాయి; అవి షరతులు లేని రాజ్యాంగ హక్కులు కావు.

అధికరణం 243Y ప్రకారం, అధికరణం 243I కింద ప్రతి ఐదేళ్లకు ఏర్పాటయ్యే రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం పురపాలక సంస్థల ఆర్థిక పరిస్థితిని కూడా సమీక్షిస్తుంది. ఆదాయ పంపిణీ సూత్రాలు, కేటాయించాల్సిన పన్నులు, గ్రాంట్లు, ఆర్థిక స్థితిని మెరుగుపరిచే చర్యలపై సిఫార్సులు చేస్తుంది. దాని సిఫార్సులతో పాటు వాటిపై తీసుకున్న చర్యలను వివరించే వివరణాత్మక నివేదికను రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచాలి. అధికరణం 280(3)(c) ప్రకారం, రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల ఆధారంగా పురపాలక సంస్థల వనరులకు అనుబంధ వనరులను సమకూర్చేందుకు రాష్ట్రాల సంచిత నిధులను పెంపొందించే చర్యలను కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సు చేయాలి. అధికరణం 243Z పురపాలక సంస్థల ఖాతాలు, ఆడిట్‌పై రాష్ట్రాలు చట్టాలు చేయడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.

• ప్రిలిమ్స్‌లో పొరపాటుకు దారితీసే అంశం: రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం ఆర్థిక ఏర్పాట్లను సిఫారసు చేస్తుంది; అది పురపాలక ఎన్నికలను నిర్వహించదు.
• పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం 2021–26 కాలానికి పట్టణ స్థానిక సంస్థల కోసం భిన్నమైన గ్రాంట్ల ఏర్పాట్లతో ₹1,21,055 కోట్లను సిఫారసు చేసింది.

5. సమగ్ర ప్రణాళిక మరియు సమకాలీన సంస్కరణ

అధికరణం 243ZD ప్రకారం, పంచాయతీలు, పురపాలక సంస్థలు రూపొందించిన ప్రణాళికలను ఏకీకృతం చేసి, జిల్లాకు ముసాయిదా అభివృద్ధి ప్రణాళికను రూపొందించేందుకు జిల్లా ప్రణాళికా సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. ఈ సంఘంలోని సభ్యులలో కనీసం ఐదింట నాలుగు వంతుల మందిని, జిల్లాలోని గ్రామీణ, పట్టణ జనాభా నిష్పత్తికి అనుగుణంగా, ఎన్నికైన జిల్లా స్థాయి పంచాయతీ సభ్యులు, పురపాలక సభ్యులు తమలో నుంచే ఎన్నుకోవాలి.

అధికరణం 243ZE ప్రకారం, ప్రతి మహానగర ప్రాంతంలో మహానగర ప్రణాళికా సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. ఇటువంటి ప్రాంతంలో పది లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా ఉండాలి; అది ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జిల్లాలలో విస్తరించి ఉండాలి; గవర్నర్ నిర్దేశించిన రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పురపాలక సంస్థలు, పంచాయతీలు లేదా ఇతర ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలను కలిగి ఉండాలి. సంఘంలోని సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల మందిని, పురపాలక, పంచాయతీ ప్రాంతాల జనాభా నిష్పత్తికి అనుగుణంగా, ఎన్నికైన పురపాలక సభ్యులు, పంచాయతీ అధ్యక్షులు తమలో నుంచే ఎన్నుకోవాలి.

ఈ రెండు కమిటీలు మౌలిక సదుపాయాలు, పర్యావరణ పరిరక్షణ, సమన్వయంతో కూడిన ప్రాదేశిక ప్రణాళిక వంటి స్థానిక సరిహద్దులను దాటే అంశాలను పరిష్కరిస్తాయి. వీటిలో ఏదీ కేవలం మరో నగరపాలక సంస్థ కాదు. ఆచరణలో, విభజిత మహానగర పాలన, బలహీనమైన పురపాలక సిబ్బంది వ్యవస్థ, తగినంతగా లేని స్వీయ వనరుల ఆదాయం, అసమాన జవాబుదారీతనం పట్టణ స్వపరిపాలనను పరిమితం చేస్తున్నాయి. స్థానిక పాలనపై రెండవ పరిపాలనా సంస్కరణల కమిషన్ నివేదిక మరింత స్పష్టమైన బాధ్యతలు, బలమైన ఆర్థిక సామర్థ్యం, పౌరుల భాగస్వామ్యాన్ని ప్రతిపాదించింది. సమర్థవంతమైన సంస్కరణలకు అధికారాలు కలిగిన ఎన్నికైన సంస్థలతోపాటు వృత్తినైపుణ్యంతో కూడిన పరిపాలన, పారదర్శక లెక్కలు, అందుబాటులో ఉండే ఫిర్యాదుల పరిష్కార వ్యవస్థ అవసరం.

సాధన ప్రశ్నలు