భారత పార్లమెంటు భవనం, సంసద్ భవన్
Credit: Ministry of Parliamentary Affairs · GODL-India · source
తపాలా బిళ్ల
Credit: Post of India · GODL-India · source
1. అర్థం మరియు రాజ్యాంగపరమైన ప్రాతిపదిక
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన జనాభా విస్తరణను ఎన్నికల భౌగోళిక స్వరూపంగా మారుస్తుంది. జనాభా పెరుగుదల, వలసలు, పట్టణీకరణ వల్ల నియోజకవర్గాల జనాభాలో భారీ వ్యత్యాసాలు ఏర్పడవచ్చు. అధిక జనాభా గల నియోజకవర్గాల్లోని ఓటర్లకు, ఇతర ప్రాంతాల ఓటర్లతో పోలిస్తే, ప్రాతినిధ్యపరమైన ప్రాధాన్యం గణనీయంగా తగ్గిపోకుండా నిరోధించడం కాలానుగుణ పునఃసర్దుబాటు లక్ష్యం. అయితే, జనాభా సమానత్వ సూత్రం రాజ్యాంగపరమైన మినహాయింపులకు, ఆచరణాత్మక అంశాలకు లోబడి ఉంటుంది.
ఆర్టికల్ 81 లోక్‌సభ కూర్పును నిర్దేశిస్తుంది. ఆచరణ సాధ్యమైనంతవరకు, రాష్ట్రాల మధ్య జనాభా–స్థానాల నిష్పత్తులు, ప్రతి రాష్ట్రంలోని నియోజకవర్గాల మధ్య జనాభా–స్థానాల నిష్పత్తులు సమానంగా ఉండాలని ఇది నిర్దేశిస్తుంది. రాష్ట్రాల మధ్య దామాషా ప్రాతినిధ్య నిబంధనలో ఆరు మిలియన్లకు మించని జనాభా గల రాష్ట్రాలకు మినహాయింపు ఉంది. ప్రతి జనగణన అనంతరం పునఃసర్దుబాటు చేపట్టే ప్రాధికార సంస్థను, విధానాన్ని నిర్ణయించే అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 82 పార్లమెంటుకు కల్పిస్తుంది.
ఆర్టికల్ 170 రాష్ట్ర శాసనసభలకు సంబంధించి ఇదే తరహా వ్యవస్థను నిర్దేశిస్తుంది. ఆర్టికల్స్ 330, 332 వరుసగా లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు స్థానాల రిజర్వేషన్‌ను నిర్దేశిస్తాయి. నియోజకవర్గాల పునర్విభజనతో సహా ఎన్నికల అంశాలపై చట్టాలు చేసే అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 327 పార్లమెంటుకు కల్పిస్తుంది. ఆర్టికల్ 328 కింద, పార్లమెంటు చట్టాలకు లోబడి, తమ ఎన్నికలకు సంబంధించి అనుబంధంగా చట్టాలు చేసే అధికారం రాష్ట్ర శాసనమండలులకు ఉంటుంది.
- కేటాయింపు: ఒక రాష్ట్రానికి ఎన్ని లోక్‌సభ స్థానాలు లభిస్తాయి అనేది.
- రాష్ట్రంలో నియోజకవర్గాల పునర్విభజన: నియోజకవర్గాల సరిహద్దులు ఎక్కడ ఉంటాయి అనేది.
- రిజర్వేషన్: SC లేదా ST ప్రాతినిధ్యం కోసం ఏ నియోజకవర్గాలను కేటాయిస్తారు అనేది.
- కేవలం నమోదైన ఓటర్ల సంఖ్య కాకుండా, జనాభా రాజ్యాంగపరమైన ప్రాతిపదికగా ఉంటుంది.
2. జనాభా ప్రాతిపదిక స్తంభన మరియు 2026 ప్రాధాన్యం
రాజ్యాంగం తొలుత ప్రతి జనగణన అనంతరం పునఃసర్దుబాటు జరగాలని నిర్దేశించింది. రాజ్యాంగ (నలభై రెండవ సవరణ) చట్టం, 1976 రాష్ట్రాల మధ్య లోక్‌సభ స్థానాల కేటాయింపును, శాసనసభల మొత్తం స్థానాల సంఖ్యను 1971 జనాభా ప్రాతిపదికపై స్తంభింపజేసింది. 2000 తర్వాత నిర్వహించే మొదటి జనగణనకు సంబంధించిన గణాంకాలు అందుబాటులోకి వచ్చే వరకు ఈ స్తంభన అమలులో ఉండేలా చేసింది. జనాభా పెరుగుదలను విజయవంతంగా తగ్గించిన రాష్ట్రాలకు ప్రతికూల పరిణామాలు కలగకుండా చూడటం ఈ విధానానికి ప్రధాన హేతువుగా ఉంది.
రాజ్యాంగ (ఎనభై నాలుగవ సవరణ) చట్టం, 2001 ఈ స్తంభనను 2026 తర్వాత నిర్వహించే మొదటి జనగణనకు సంబంధించిన గణాంకాలు ప్రచురితమయ్యే వరకు పొడిగించింది. అయినప్పటికీ, స్తంభింపజేసిన స్థానాల కేటాయింపులను మార్చకుండా, తొలుత 1991 జనగణనను ఉపయోగించి సరిహద్దుల పునఃసర్దుబాటు చేపట్టేందుకు అనుమతించింది. రాజ్యాంగ (ఎనభై ఏడవ సవరణ) చట్టం, 2003 ఈ ప్రయోజనం కోసం 1991 జనగణన స్థానంలో 2001 జనగణనను ప్రవేశపెట్టింది.
దీని ఫలితంగా, 2002 నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ రాష్ట్రాల మధ్య అప్పటికే ఉన్న లోక్‌సభ స్థానాల కేటాయింపును మార్చకుండా, 2001 జనాభాను ఉపయోగించి నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను పునర్నిర్ణయించింది. దాని ఉత్తర్వులు సాధారణంగా 2008లో అమలులోకి వచ్చి, 2009 లోక్‌సభ ఎన్నికలకు ప్రాతిపదికగా నిలిచాయి. ఈ ప్రక్రియ అన్ని రాష్ట్రాలకూ ఒకే విధంగా వర్తించలేదు: కొన్ని ప్రాంతాలను మినహాయించారు లేదా ఆయా ప్రాంతాల్లో ఈ ప్రక్రియను వాయిదా వేశారు.
అందువల్ల 2026 సంవత్సరం ఒక రాజ్యాంగపరమైన సూచిక మాత్రమే; కొత్త సరిహద్దులు లేదా అదనపు స్థానాలు స్వయంచాలకంగా అమలులోకి రావడానికి నిర్ణయించిన గడువు కాదు. 2026 అనంతరం సంబంధిత జనగణన గణాంకాల ప్రచురణ, వర్తించే చట్టపరమైన వ్యవస్థ, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియ తదనంతరం జరగాలి. రాష్ట్రాల మధ్య స్థానాల పునఃపంపిణీ, సరిహద్దుల సవరణ, సభలో స్థానాల సంఖ్య పెంపును ఒకే అర్థాన్నిచ్చే ఫలితాలుగా పరిగణించకూడదు.
- పరీక్షలో పొరపాటు పడే అంశం: 2001 జనగణన నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల పునఃసర్దుబాటుకు ఉపయోగించే ప్రాతిపదికను మార్చింది; స్తంభింపజేసిన రాష్ట్రాల మధ్య లోక్‌సభ స్థానాల కేటాయింపు ప్రాతిపదికను కాదు.
- జనాభాపరమైన వైరుధ్యం: జనాభా ఆధారిత ప్రాతినిధ్యాన్ని, తక్కువ సంతానోత్పత్తి రేటును సాధించిన రాష్ట్రాల ఆందోళనలతో సమన్వయం చేయాలి.
3. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్, ప్రక్రియ మరియు తుది నిర్ణయాల స్వభావం
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ ఒక చట్టబద్ధ సంస్థ; శాశ్వత రాజ్యాంగ సంస్థ కాదు. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన చట్టం, 2002 ప్రకారం, ఇందులో ప్రస్తుతం విధుల్లో ఉన్న లేదా మాజీ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి అధ్యక్షుడిగా, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ లేదా ఆయన నామినేట్ చేసిన ఎన్నికల కమిషనర్, సంబంధిత రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ సభ్యులుగా ఉంటారు. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ భారత ఎన్నికల సంఘానికి భిన్నమైన అధికారి.
స్థానిక పరిస్థితులపై అవగాహన కల్పించడానికి MPs, MLAs సహసభ్యులుగా పాల్గొంటారు; అయితే కమిషన్ నిర్ణయాలపై వారు ఓటు వేయరు లేదా సంతకం చేయరు. కమిషన్ ప్రతిపాదనలను రూపొందించి, వాటిని ప్రచురిస్తుంది; అభ్యంతరాలు, సూచనలను ఆహ్వానిస్తుంది; తన ఉత్తర్వులను ఖరారు చేయడానికి ముందు బహిరంగ విచారణ సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది. అందువల్ల సంప్రదింపులు ఈ ప్రక్రియలో అంతర్భాగంగా ఉంటాయి; అయితే అన్ని రాజకీయ పార్టీల అంగీకారం అవసరం లేదు.
భౌతిక లక్షణాలు, ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులు, రవాణా–సమాచార సౌకర్యాలు, ప్రజల సౌలభ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని నియోజకవర్గాలు భౌగోళికంగా సుసంహతంగా ఉండాలి. ప్రతి శాసనసభ నియోజకవర్గం పూర్తిగా ఒకే పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం పరిధిలో ఉండాలి. SCలకు రిజర్వు చేసిన నియోజకవర్గాలను రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో విస్తరింపజేయాలి; సాధ్యమైనంత వరకు SC జనాభా నిష్పత్తి తులనాత్మకంగా అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాలను ఎంపిక చేయాలి. STలకు రిజర్వు చేసిన స్థానాలను సాధారణంగా ST జనాభా నిష్పత్తి అత్యధికంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో కేటాయిస్తారు.
ఈ చట్టం కింద ప్రచురించిన తుది ఉత్తర్వులకు చట్టబలం ఉంటుంది. వాటిని పార్లమెంటు, సంబంధిత రాష్ట్ర శాసనమండలి వ్యవస్థ ముందు ఉంచుతారు; అయితే అలా ఉంచే ప్రక్రియ ద్వారా ఆ సంస్థలు వాటిని సవరించలేవు. అవసరమైన సందర్భాల్లో రాష్ట్రపతి నిర్దేశంతో సహా, వర్తించే రాజ్యాంగపరమైన, చట్టపరమైన నిబంధనల ప్రకారం అవి అమలులోకి వస్తాయి.
- నియోజకవర్గాల పునర్విభజన చట్టాలను, స్థానాల కేటాయింపును న్యాయస్థానాల్లో సవాలు చేయడంపై అధికరణం 329(a) బలమైన రాజ్యాంగపరమైన నిషేధాన్ని విధిస్తుంది.
- మేఘరాజ్ కొఠారి వర్సెస్ నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ (1967) కేసులో, అధికారికంగా ప్రకటించిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ఉత్తర్వును అధికరణం 329(a) రక్షణ పొందిన చట్టంగా సుప్రీంకోర్టు పరిగణించింది.
- దీని వెనుక ఉద్దేశం ఎన్నికల నిర్వహణలో నిశ్చితత్వాన్ని కాపాడటం: సరిహద్దులపై పదేపదే దాఖలయ్యే వ్యాజ్యాలు ఎన్నికలను నిరవధికంగా ఆలస్యం చేయకూడదు.
4. సమాఖ్యవాదం, ప్రాతినిధ్యం మరియు సమకాలీన ప్రాసంగికత
నియోజకవర్గాల పునర్విభజనలో సమాన ప్రాతినిధ్యానికి, సమాఖ్య వ్యవస్థలో రాష్ట్రాల ప్రయోజనాల సర్దుబాటుకు మధ్య సమతుల్యత సాధించడం క్లిష్టమైన అంశం. జనాభా వేగంగా పెరుగుతున్న రాష్ట్రాలు, తమ నివాసులకు ప్రస్తుత జనాభాకు అనుగుణమైన ప్రాతినిధ్యం లభించాలని వాదించవచ్చు. జనాభా వృద్ధి తక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాలు, విజయవంతమైన ప్రజారోగ్య, జనాభా స్థిరీకరణ విధానాల కారణంగా జాతీయ నిర్ణయ ప్రక్రియలో తమ సాపేక్ష ప్రభావం తగ్గకూడదని వాదించవచ్చు. ఇవి సంస్థాగత రూపకల్పనకు సంబంధించిన ప్రశ్నలే తప్ప, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ఐచ్ఛికమైనదని సూచించే ఆధారాలు కావు.
రాష్ట్రాల పరిధిలో నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల సవరణ ఆలస్యమైతే, విస్తరిస్తున్న నగరాలకు, నగర శివారు ఆవాసాలకు తగిన ప్రాతినిధ్యం లభించకపోవచ్చు. పునర్విభజన తర్వాత కూడా కచ్చితమైన సంఖ్యాపరమైన సమానత్వాన్ని సాధించడం అన్ని సందర్భాల్లో సాధ్యం కాదు; చట్టపరంగా పరిగణించాల్సిన ఏకైక అంశం కూడా అది కాదు. దుర్గమ భౌగోళిక పరిస్థితులు, రవాణా అనుసంధానం, పరిపాలనాపరమైన సమన్వయం కూడా ముఖ్యమైనవే. పక్షపాత రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం సరిహద్దులను మార్చే ‘జెర్రీమాండరింగ్’ కూడా దీనికి సంబంధించిన ఒక ప్రమాదం. స్వతంత్ర ప్రాధికార సంస్థ, కారణాలను వివరించే ప్రతిపాదనలు, పారదర్శక జనాభా గణాంకాలు, అర్థవంతమైన ప్రజాభిప్రాయ విచారణలు దీనికి వ్యతిరేకంగా రక్షణలను కల్పిస్తాయి.
రాజ్యాంగ (నూట ఆరవ సవరణ) చట్టం, 2023 మహిళా రిజర్వేషన్లను భవిష్యత్తులో చేపట్టే నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియతో అనుసంధానిస్తుంది. ఈ సవరణ అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత నిర్వహించే మొదటి జనగణనకు సంబంధించిన గణాంకాలను ప్రచురించిన అనంతరం, ఈ ప్రయోజనం కోసం చేపట్టే నియోజకవర్గాల పునర్విభజన పూర్తయిన తర్వాత రిజర్వేషన్ నిబంధనలు అమలులోకి వస్తాయని అధికరణం 334A నిర్దేశిస్తుంది. ఈ పదప్రయోగాన్ని, స్థానాల కేటాయింపుపై విధించిన స్తంభనకు సంబంధించిన 2026 తర్వాతి జనగణన షరతు నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
- సాధ్యమైన సంస్కరణలపై చర్చల్లో లోక్‌సభ మొత్తం స్థానాల సంఖ్యను పెంచడం కూడా ఉంటుంది; అయితే చట్టపరమైన ఆధారం లేకుండా భవిష్యత్తులో మొత్తం స్థానాల సంఖ్య ఇంతేనని భావించకూడదు.
- ఏ ప్రతిపాదననైనా జనాభాపరమైన సమానత్వం, సమాఖ్య న్యాయబద్ధత, పరిపాలనా సాధ్యాసాధ్యాలు, అణగారిన వర్గాల రక్షణ అనే ప్రమాణాల ఆధారంగా మదింపు చేయాలి.
- 2023 సవరణను చట్టంగా ఆమోదించినంత మాత్రాన మహిళా రిజర్వేషన్లు తక్షణమే అమలులోకి రాలేదు.
5. ప్రత్యేక పునర్విభజన ప్రక్రియలు మరియు పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన భేదాలు
ప్రతి నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియ ఒకే విధమైన పరిస్థితుల్లో దేశవ్యాప్త కమిషన్ ద్వారా నిర్వహించబడదు. ప్రత్యేక చట్టాలు, ప్రాదేశిక పునర్వ్యవస్థీకరణలు భిన్నమైన ఏర్పాట్లకు అధికారం కల్పించవచ్చు. అందువల్ల చట్టపరమైన ఆధారం, సమర్థ ప్రాధికార సంస్థ, ప్రాతిపదికగా తీసుకునే జనగణన, పునర్విభజన ప్రక్రియ పరిధిని వేర్వేరుగా పరిశీలించాలి.
జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్‌లో నియోజకవర్గాల పునర్విభజన, జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019 మరియు వర్తించే పునర్విభజన చట్టపరమైన వ్యవస్థ ప్రకారం జరిగింది. అస్సాంలో 2023 పునర్విభజన ప్రక్రియను ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1950లోని సెక్షన్ 8A కింద ఎన్నికల సంఘం చేపట్టింది. నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను పునర్నిర్ణయించే అధికారం ఎల్లప్పుడూ పునర్విభజన కమిషన్‌కు మాత్రమే ఉంటుందనే ప్రకటన ఎందుకు తప్పో ఈ ఉదాహరణలు వివరిస్తాయి.
- నియోజకవర్గాల పునర్విభజన అంటే ఓటర్ల జాబితాల తయారీ లేదా సవరణ కాదు.
- రిజర్వ్ చేసిన నియోజకవర్గంలో ఓటు హక్కు రిజర్వేషన్ పొందిన వర్గానికి మాత్రమే పరిమితం కాదు; అన్ని వర్గాలకు చెందిన అర్హులైన ఓటర్లు ఓటు వేస్తారు.
- స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థల నియోజకవర్గాల పునర్విభజన సంబంధిత రాష్ట్ర చట్టాల ప్రకారం జరుగుతుంది. దీనిని పార్లమెంటు, శాసనసభ నియోజకవర్గాల పునర్విభజనతో కలిపి చూడకూడదు.
కాలరేఖ
1952–1973
మొదటి మూడు దేశవ్యాప్త నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్లు 1952, 1963 మరియు 1973లో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.
1976
నలభై రెండవ సవరణ జనాభా ప్రాతిపదికన స్థానాల కేటాయింపులో మార్పులపై స్తంభనను ప్రవేశపెట్టింది.
2001
ఎనభై నాలుగవ సవరణ నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల పునఃసర్దుబాటును అనుమతిస్తూనే, ఈ స్తంభనను 2026 తర్వాత నిర్వహించే మొదటి జనగణనకు సంబంధించిన గణాంకాలు అందుబాటులోకి వచ్చే వరకు పొడిగించింది.
2002–2003
నాలుగవ కమిషన్ ఏర్పాటు చేయబడింది; అనంతరం ఎనభై ఏడవ సవరణ నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల పునఃసర్దుబాటు కోసం 2001 జనగణనను ఉపయోగించేందుకు వీలు కల్పించింది.
2008–2009
చాలావరకు కొత్త నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ఉత్తర్వులు 2008లో అమల్లోకి వచ్చాయి; వాటిని 2009 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ఉపయోగించారు.
2023
నూట ఆరవ రాజ్యాంగ సవరణ మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలును జనగణనతో ముడిపడిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియతో అనుసంధానించింది.
సాధారణంగా దేశవ్యాప్తంగా అనుసరించే నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియ
- 1. సంబంధిత జనగణన జనాభా గణాంకాలు అందుబాటులోకి వస్తాయి.
- 2. వర్తించే పార్లమెంటు చట్టం సంబంధిత ప్రాధికార సంస్థను, దాని పరిధిని నిర్దేశిస్తుంది.
- 3. నియోజకవర్గాల సరిహద్దులు, రిజర్వ్‌డ్ నియోజకవర్గాలకు సంబంధించిన ముసాయిదా రూపొందించబడుతుంది.
- 4. ప్రతిపాదనలను ప్రచురించి, ప్రజల అభ్యంతరాలను వింటారు.
- 5. చట్టబద్ధమైన బలంతో తుది పునర్విభజన ఉత్తర్వులు ప్రచురించబడతాయి.
- 6. నిర్దేశించిన విధంగా ఉత్తర్వులు అమలులోకి వచ్చి, తదుపరి ఎన్నికలకు ప్రాతిపదికగా నిలుస్తాయి.
| విధి | ప్రధాన ప్రాధికార సంస్థ లేదా ప్రాతిపదిక | ఉద్దేశం |
|---|---|---|
| రాష్ట్రాల మధ్య లోక్‌సభ స్థానాల కేటాయింపు | అధికరణాలు 81–82 మరియు పార్లమెంటు చట్టం | రాష్ట్రాల మధ్య ప్రాతినిధ్యాన్ని పంపిణీ చేస్తుంది |
| నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల సవరణ | వర్తించే చట్టం కింద ఏర్పాటు చేసిన పునర్విభజన ప్రాధికార సంస్థ | ప్రాదేశిక ఎన్నికల విభాగాలను నిర్ధారిస్తుంది |
| SC/ST స్థానాల రిజర్వేషన్ | అధికరణాలు 330 మరియు 332 | రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన ప్రాతినిధ్యాన్ని కల్పిస్తుంది |
| ఓటర్ల జాబితా సవరణ | ఎన్నికల సంఘం యంత్రాంగం; ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1950 | అర్హులైన ఓటర్ల జాబితాను నవీకరిస్తుంది |
| ఎన్నికల నిర్వహణ | అధికరణం 324 కింద ఎన్నికల సంఘం | నిర్ధారిత నియోజకవర్గాల్లో ఎన్నికలను నిర్వహిస్తుంది |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
జమ్మూ కశ్మీర్: పునర్వ్యవస్థీకరణతో ముడిపడిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన
2022 మేలో కమిషన్ జారీ చేసిన తుది ఉత్తర్వు ప్రకారం ఎన్నికల ద్వారా భర్తీ చేసే శాసనసభ స్థానాల సంఖ్య 90: జమ్మూలో 43, కశ్మీర్‌లో 47. వీటిలో ఏడు స్థానాలను షెడ్యూల్డ్ కులాలకు, తొమ్మిది స్థానాలను షెడ్యూల్డ్ తెగలకు రిజర్వు చేసింది. పాకిస్థాన్ ఆక్రమణలో ఉన్న ప్రాంతాలకు కేటాయించిన 24 స్థానాలు ఖాళీగానే ఉన్నాయి; అవి ఎన్నికల ద్వారా భర్తీ చేసే ఈ 90 స్థానాలకు అదనం. ప్రత్యేక పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్రం కింద చేపట్టే నియోజకవర్గాల పునర్విభజనకు ఈ ప్రక్రియ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.
అస్సాం: ఎన్నికల సంఘం ద్వారా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన
ఎన్నికల సంఘం 2001 జనగణన ఆధారంగా 2023 ఆగస్టులో అస్సాం నియోజకవర్గాల పునర్విభజనను ఖరారు చేసింది. సరిహద్దులు, రిజర్వేషన్లను సవరిస్తూనే 126 శాసనసభ నియోజకవర్గాలను, 14 లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలను యథాతథంగా కొనసాగించింది. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1950లోని సెక్షన్ 8A కింద చేపట్టిన ఈ ప్రక్రియ, ప్రత్యేక చట్టబద్ధ మార్గానికి, మొత్తం స్థానాల సంఖ్యను పెంచకుండానే సరిహద్దులను సవరించడానికి ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
UPSC ప్రిలిమ్స్ 2012
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్‌కు సంబంధించి రెండు ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దాని ఉత్తర్వులను న్యాయస్థానంలో సవాలు చేయలేరు. 2. దాని ఉత్తర్వులను లోక్‌సభ లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచినప్పుడు, వాటిని సవరించలేరు. ఏది సరైనది?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 2 రెండూ
- D. 1 కాదు, 2 కాదు
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
ఎన్నికల ప్రాతినిధ్య పునఃసర్దుబాటుపై రాజ్యాంగపరమైన స్తంభనకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. రాష్ట్రాల మధ్య లోక్‌సభ స్థానాల కేటాయింపునకు ప్రస్తుతం 1971 జనాభానే ప్రాతిపదికగా కొనసాగుతోంది. 2. ఈ స్తంభన 1 జనవరి 2026న స్వయంచాలకంగా ముగుస్తుంది. 3. ఎనభై ఏడవ రాజ్యాంగ సవరణ 2001 జనగణన ఆధారంగా సరిహద్దుల పునఃసర్దుబాటుకు వీలు కల్పించింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన చట్టం, 2002 ప్రకారం, ఏ ప్రకటన సరైనది?
- A. సహ సభ్యులు తుది ఉత్తర్వులను వీటో చేయవచ్చు.
- B. ప్రతి శాసనసభ నియోజకవర్గం పూర్తిగా ఒకే పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం పరిధిలో ఉండాలి.
- C. నమోదిత ఓటర్లు మాత్రమే నియోజకవర్గ జనాభాను నిర్ణయిస్తారు.
- D. ఉత్తర్వులను పార్లమెంటు ముందు ఉంచినప్పుడు మాత్రమే పార్లమెంటు వాటిని సవరించవచ్చు.
ప్రశ్న 3
పరిశీలించండి: 1. షెడ్యూల్డ్ కులాలకు (SC) రిజర్వు చేసిన నియోజకవర్గంలోని ఓటర్లందరూ షెడ్యూల్డ్ కులాలకు చెందినవారై ఉండాలి. 2. అస్సాంలో 2023 నాటి నియోజకవర్గాల పునర్విభజనను ఎన్నికల సంఘం చేపట్టింది. 3. అధికరణం 334A మహిళా రిజర్వేషన్లను జనగణనతో ముడిపడిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియతో అనుసంధానిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: నియోజకవర్గాల పునర్విభజన సమాన ఎన్నికల ప్రాతినిధ్యాన్ని సమాఖ్య న్యాయబద్ధతతో సమన్వయపరచాలి. భారతదేశంలో జనాభా ఆధారిత స్థానాల పునఃసర్దుబాటుపై విధించిన స్తంభనను, భవిష్యత్ పునఃసర్దుబాటులో ఎదురయ్యే సవాళ్లను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. (250 పదాలు)
- 81, 82 మరియు 170 అధికరణాలను వివరించి, స్థానాల కేటాయింపునకు, సరిహద్దుల సవరణకు మధ్య తేడాను స్పష్టం చేయండి.
- నలభై రెండవ, ఎనభై నాలుగవ మరియు ఎనభై ఏడవ రాజ్యాంగ సవరణల పరిణామక్రమాన్ని వివరించండి.
- ప్రస్తుత జనాభా ఆధారిత ప్రాతినిధ్యాన్ని, జనాభా పరివర్తన సాధించినందుకు ప్రతికూల పరిణామాలను ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుందనే ఆందోళనలతో పోల్చి, వాటి మధ్య వ్యత్యాసాన్ని వివరించండి.
- పట్టణ ప్రాంతాలకు తగినంత ప్రాతినిధ్యం లేకపోవడం, రిజర్వు స్థానాలు మరియు భౌగోళిక పరిమితుల గురించి చర్చించండి.
- పారదర్శక ప్రమాణాలు, సరిహద్దుల ప్రతిపాదనలపై స్వతంత్ర నిర్ణయ ప్రక్రియ, ప్రజా సంప్రదింపులు మరియు సమాఖ్య స్థాయి సంభాషణలను మదింపు చేయండి.
- 2026 అనేది స్వయంచాలకంగా అమలు ప్రారంభమయ్యే తేదీ కాదని స్పష్టం చేయండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Constitution of India: Articles 81, 82, 170, 327–330, 332 and 334A.
- India Code: Delimitation Act, 2002.
- India Code: Representation of the People Act, 1950, Section 8A.
- Election Commission of India: Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008.
- Election Commission of India: Assam delimitation final order, 2023.
- NCERT: Indian Constitution at Work, chapter on Election and Representation.