ఎన్నికల బాండ్ల చరిత్ర

1. నేపథ్యం: ఎన్నికల బాండ్లను ఎందుకు ప్రవేశపెట్టారు

రాజకీయ పార్టీలకు సంస్థాగత నిర్వహణ, సమాచార ప్రసారం, ఎన్నికల ప్రచారాల కోసం నిధులు అవసరం. గతంలో నగదుపై అధికంగా ఆధారపడటం, దాతల వివరాలను పూర్తిగా వెల్లడించకపోవడం వల్ల భారతదేశంలో రాజకీయ నిధుల సమీకరణను పరిశీలించడం కష్టతరంగా ఉండేది. ఎన్నికల బాండ్లు ప్రవేశపెట్టకముందు, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951లోని సెక్షన్ 29C ప్రకారం ₹20,000 మించిన విరాళాల వివరాలను పార్టీలు భారత ఎన్నికల సంఘానికి నివేదించాల్సి ఉండేది. అయితే, విరాళాలను చిన్న మొత్తాలుగా విభజించడం, నిబంధనల అమలు బలహీనంగా ఉండటం వల్ల పారదర్శకత పరిమితమైంది. అంతకుముందే ప్రవేశపెట్టిన ఎన్నికల ట్రస్టులు విరాళాల సేకరణకు, పంపిణీకి ప్రత్యేక నియంత్రిత మార్గాన్ని అందించాయి.

కేంద్ర బడ్జెట్ 2017–18 నగదుకు బదులుగా బ్యాంకింగ్ ఆధారిత ప్రత్యామ్నాయంగా ఎన్నికల బాండ్లను ప్రతిపాదించింది. ఖాతాల ద్వారా కొనుగోళ్లు, మీ ఖాతాదారుని తెలుసుకోండి (KYC) నిబంధనల అనుసరణ, నిర్దేశిత పార్టీ ఖాతాల ద్వారా బాండ్ల నగదీకరణ వల్ల నిధులు అధికారిక బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోకి వస్తాయని ప్రభుత్వం వాదించింది. రాజకీయ ప్రతీకార చర్యల నుంచి రక్షణ కల్పించేందుకే దాతల వివరాలను గోప్యంగా ఉంచుతున్నట్లు సమర్థించింది. అందువల్ల ఈ ప్రతిపాదన బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలో లావాదేవీలను గుర్తించగల సామర్థ్యాన్ని, సాధారణ ప్రజలకు దాతల గుర్తింపు తెలియకుండా ఉండే గోప్యతతో మిళితం చేసింది.

అధికారిక బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ ద్వారా లావాదేవీలు జరపడం ఒక్కటే రాజకీయ నిధుల సమీకరణను పరిశుభ్రంగా చేయగలదా అనేది ప్రధాన విధానపరమైన వివాదం. విమర్శకులు బ్యాంకింగ్ పారదర్శకతకు, ఎన్నికల పారదర్శకతకు మధ్య తేడాను స్పష్టం చేశారు: బ్యాంకుకు కొనుగోలుదారు ఎవరో తెలిసి ఉండవచ్చు; కానీ ఒక పార్టీకి నిధులు సమకూర్చింది ఎవరో ఓటర్లు తెలుసుకోలేరు. వివరాల వెల్లడి తగ్గిపోవడం, కార్పొరేట్ నిధుల విషయంలో రక్షణాత్మక నిబంధనలపై ఎన్నికల సంఘం ఆందోళనలు వ్యక్తం చేసింది. ప్రతిపాదిత బేరర్ పత్రాల విధానం పట్ల భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ కూడా అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేసింది. చివరకు ఈ పథకం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని ప్రకటించి రద్దు చేయడానికి ముందే ఈ ఆందోళనలు వ్యక్తమయ్యాయి.

2. పథకం చట్టపరమైన నిర్మాణం మరియు పనితీరు

ఆర్థిక చట్టం, 2017 ఈ పథకానికి అవసరమైన ప్రధాన చట్టపరమైన ప్రాతిపదికను ఏర్పరచింది. ఎన్నికల బాండ్లను జారీ చేయడానికి ఒక షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం అధికారం ఇవ్వగలిగేలా భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ చట్టం, 1934ను సవరించింది. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ 29C, ఆదాయపు పన్ను చట్టం, 1961లోని సెక్షన్ 13Aలకు చేసిన సవరణలు ఈ బాండ్ల ద్వారా అందుకున్న విరాళాలకు సాధారణంగా వర్తించే దాతల గుర్తింపు వివరాలను వెల్లడించాల్సిన నిబంధనలను తొలగించాయి. ఎన్నికల బాండ్ల పథకం, 2018 అమలు విధానానికి సంబంధించిన నియమాలను నిర్దేశించింది.

భారతీయ పౌరుడు లేదా భారతదేశంలో చట్టబద్ధంగా నమోదైన లేదా స్థాపితమైన సంస్థ బ్యాంకింగ్, KYC నిబంధనలను నెరవేర్చిన తర్వాత అధీకృత SBI శాఖల నుంచి బాండ్లను కొనుగోలు చేయవచ్చు. కొనుగోలుదారు ఆ బాండును అర్హత కలిగిన రాజకీయ పార్టీకి బదిలీ చేయవచ్చు; ఆ పార్టీ తన నిర్దేశిత ఖాతా ద్వారా దానిని నగదీకరించేది. బాండుపై వడ్డీ లభించేది కాదు; దాని ముఖభాగంపై కొనుగోలుదారు పేరు కూడా ఉండేది కాదు. సాధారణంగా వీటిని అనామక బాండ్లుగా పేర్కొన్నప్పటికీ, జారీ చేసే బ్యాంకుకు కొనుగోలుదారు గుర్తింపు తెలియకుండా ఉండేది కాదు: కొనుగోలు రికార్డులు SBI వద్ద ఉండేవి; ప్రత్యేక గుర్తింపు సంకేతాలు అనంతరం కొనుగోళ్లను, నగదీకరణలను సరిపోల్చడానికి వీలు కల్పించాయి.

సాధారణంగా, జనవరి, ఏప్రిల్, జూలై, అక్టోబర్ నెలల్లో నిర్దేశించిన పది రోజుల వ్యవధుల్లో బాండ్ల విక్రయాలు జరిగేవి. ఈ పథకం, తదనంతర సవరణల కింద ఎన్నికల కోసం అదనపు విక్రయ వ్యవధులను అనుమతించారు. బాండ్లను 15 క్యాలెండర్ రోజుల్లోపు నగదుగా మార్చుకోవాల్సి ఉండేది; నగదుగా మార్చుకోని బాండ్ల మొత్తాలను ప్రధానమంత్రి సహాయ నిధికి బదిలీ చేసేవారు. అదనంగా 1% ఓట్ల వాటా కనీస పరిమితి ఉండటంతో, బాండ్లను స్వీకరించే అర్హత కేవలం రాజకీయ పార్టీగా నమోదై ఉండటం కంటే మరింత పరిమితంగా ఉండేది.

కంపెనీల చట్టం, 2013లోని సెక్షన్ 182కు చేసిన అనుబంధ సవరణ, కార్పొరేట్ రాజకీయ విరాళాలను అంతకుముందటి మూడు ఆర్థిక సంవత్సరాల సగటు నికర లాభాల్లో 7.5%కు పరిమితం చేసే గరిష్ఠ పరిమితిని తొలగించింది. అలాగే, పార్టీలవారీగా విరాళాల వివరాలను వెల్లడించే నిబంధన స్థానంలో మొత్తం విరాళాన్ని వెల్లడించే నిబంధనను ప్రవేశపెట్టింది. ఈ మార్పులు విశేష ప్రభావాన్ని చూపాయి. ఎందుకంటే, అవి అసమాన స్థాయిలో కార్పొరేట్ ప్రభావం పెరగకుండా, గణనీయమైన లాభార్జన చరిత్ర లేని సంస్థల ద్వారా నిధులు సమకూరకుండా నిరోధించే నియంత్రణలను బలహీనపరిచాయి.

3. రాజ్యాంగపరమైన సవాళ్లు మరియు 2024 తీర్పు

సమాచారంతో కూడిన ఎన్నికల ఎంపికకు, రాజకీయ సమానత్వానికి ఈ పథకం విరుద్ధంగా ఉందని పిటిషనర్లు సవాలు చేశారు. ఏప్రిల్ 2019లో, బాండ్లకు సంబంధించిన నిర్దేశిత సమాచారాన్ని మూసివేసిన కవర్లలో ఎన్నికల సంఘానికి సమర్పించాలని సుప్రీంకోర్టు పార్టీలను ఆదేశించింది; అయితే పథకాన్ని నిలిపివేయలేదు. మార్చి 2021లో, తదుపరి విక్రయాలపై స్టే విధించేందుకు నిరాకరించింది. ఐదుగురు న్యాయమూర్తులతో కూడిన రాజ్యాంగ ధర్మాసనం 2023లో ప్రధాన రాజ్యాంగపరమైన సవాలుపై విచారణ జరిపి, 15 ఫిబ్రవరి 2024న తీర్పు వెలువరించింది.

అసోసియేషన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రిఫార్మ్స్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో, ఎన్నికల బాండ్ల ద్వారా అందించే రాజకీయ విరాళాల సమాచారాన్ని వెల్లడించకుండా ఉంచడం అనుచ్ఛేదం 19(1)(a) కింద ఓటరుకు ఉన్న సమాచార హక్కును ఉల్లంఘిస్తుందని న్యాయస్థానం ఏకగ్రీవంగా తీర్పునిచ్చింది. యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ అసోసియేషన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రిఫార్మ్స్, 2002 సహా, అభ్యర్థుల వివరాల వెల్లడి గురించి గతంలో విచారించిన కేసుల్లో గుర్తించిన సమాచారంతో కూడిన ఓటింగ్‌కు ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన ప్రాముఖ్యత ఆధారంగా న్యాయస్థానం తన హేతుబద్ధ వివరణను రూపొందించింది. పార్టీల నిధుల సమీకరణకు సంబంధించిన సమాచారం, అభ్యర్థుల వ్యక్తిగత నేపథ్యాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ప్రజా విధానంపై పడే ప్రభావాన్ని అంచనా వేయడానికి కూడా పౌరులకు సహాయపడుతుంది.

అనుపాత సూత్రం ఆధారంగా విశ్లేషిస్తూ, లెక్కల్లో చూపని ధనాన్ని అరికట్టడం కోసం ఈ స్థాయి గోప్యత సమర్థనీయమనే వాదనను న్యాయస్థానం తిరస్కరించింది. ప్రజా పరిశీలనకు అవకాశం లేకుండా చేయకుండానే, తక్కువ పరిమితులు విధించే ప్రత్యామ్నాయాల ద్వారా బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ ఆధారిత విరాళాలను ప్రోత్సహించవచ్చు. రాజకీయ అనుబంధానికి, దాతల గోప్యతకు తగిన పరిగణన ఇవ్వాలని న్యాయస్థానం గుర్తించింది. అయితే, రాజకీయ విరాళాలన్నింటికీ సమగ్ర గోప్యతా రక్షణ కల్పించడం, గోప్యతకు మరియు సమాచారం పొందడంలో ఓటర్ల ప్రయోజనాలకు మధ్య తగిన సమతుల్యతను సాధించడంలో విఫలమైంది.

కార్పొరేట్ సంస్థల అపరిమిత విరాళాలను అనుమతించడం అధికరణం 14 ప్రకారం స్పష్టంగా ఏకపక్షమైనదని న్యాయస్థానం విడిగా తీర్పునిచ్చింది. కార్పొరేట్ విరాళాలు రాజకీయ వర్గాలతో ఏర్పడే సాన్నిహిత్యం ద్వారా వాణిజ్య ప్రయోజనాలను పొందేందుకు ఉద్దేశించినవి కావచ్చు. నిధుల సమకూర్పుపై గరిష్ఠ పరిమితిని తొలగించడం వల్ల కంపెనీలకు, వ్యక్తులకు మధ్య ఉన్న సంబంధిత వ్యత్యాసాలను, అలాగే లాభాలు ఆర్జించే కంపెనీలకు, నష్టాల్లో ఉన్న కంపెనీలకు మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాలను విస్మరించినట్లయింది. న్యాయస్థానం ఈ పథకాన్ని, సవాలు చేసిన చట్ట సవరణలను చెల్లనివిగా ప్రకటించింది. ఈ నిర్ణయాన్ని అన్ని రకాల గోప్య విరాళాలకు వ్యతిరేకంగా ఇచ్చిన సాధారణ తీర్పుగా మాత్రమే పరిగణించకూడదు. అలాగే, విత్త చట్టాన్ని ద్రవ్య బిల్లుగా ఆమోదించడంపై తలెత్తిన ప్రతి వివాదానికీ ఇది తుది నిర్ణయమని భావించకూడదు.

4. సమాచార వెల్లడి, సంస్థల పాత్రలు మరియు చారిత్రక ప్రాధాన్యం

ఎన్నికల బాండ్ల జారీని నిలిపివేయాలని, వాటి కొనుగోలు, నగదీకరణ సమాచారాన్ని ఎన్నికల సంఘానికి వెల్లడించాలని న్యాయస్థానం SBIని ఆదేశించింది. ఆ సమాచారాన్ని ప్రచురించాలని ఎన్నికల సంఘాన్ని నిర్దేశించింది. రికార్డులను సంకలనం చేయడానికి అవసరమైన పనిని కారణంగా చూపుతూ SBI 30 జూన్ 2024 వరకు గడువు కోరింది. 11 మార్చిన న్యాయస్థానం గడువు పొడిగింపు అభ్యర్థనను తిరస్కరించి, మరుసటి రోజులోగా సమాచారం వెల్లడించాలని ఆదేశించింది. ఎన్నికల సంఘం ప్రాథమిక సమాచార సముదాయాలను 14 మార్చిన ప్రచురించింది.

తదుపరి న్యాయస్థాన ఆదేశాలు ప్రత్యేక అక్షరసంఖ్యాత్మక బాండ్ నంబర్లతో సహా పూర్తి సమాచారాన్ని వెల్లడించాలని నిర్దేశించాయి. మార్చిలో ప్రచురించిన విస్తృత రికార్డులు, సమాచారం వెల్లడించిన కాలానికి సంబంధించి కొనుగోలుదారులను విరాళాలు అందుకున్న పార్టీలతో అనుసంధానించేందుకు పరిశోధకులకు, పౌరులకు వీలు కల్పించాయి. న్యాయస్థాన ఆదేశాల మేరకు ఈ సమాచార వెల్లడి ప్రక్రియ 12 ఏప్రిల్ 2019 నుంచి జరిగిన లావాదేవీలను కవర్ చేసింది; దీనిని మార్చి 2018లో జరిగిన తొలి విక్రయాల నుంచి ప్రారంభమైన, ప్రతి లావాదేవీకి సంబంధించిన సమగ్ర చరిత్రగా స్వయంచాలకంగా పరిగణించి వర్ణించకూడదు.

ఈ పరిణామం వివిధ సంస్థల ప్రత్యేక విధులను వివరిస్తుంది. పార్లమెంటు చట్టపరమైన వ్యవస్థను మార్చింది; కేంద్ర ప్రభుత్వం పథకాన్ని నోటిఫై చేసింది; SBI దానిని నిర్వహించింది; ఎన్నికల సంఘం సమాచారాన్ని ప్రచురించింది; సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగబద్ధతను పరిశీలించింది. అధికరణం 324 ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశనం, నియంత్రణ బాధ్యతలను ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగిస్తుంది. అయితే, చట్టాలను విస్మరించేందుకు లేదా నిధుల సమకూర్పు పథకాన్ని స్వతంత్రంగా కొట్టివేసేందుకు అది ఎన్నికల సంఘానికి అధికారం ఇవ్వదు.

ఎన్నికల సంస్కరణలకు సంబంధించి ప్రధాన పాఠం ఏమిటంటే, అధికారిక చెల్లింపు మార్గాలు, సమాచార వెల్లడి, చట్ట అమలు పరస్పర పూరకాలు. ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండే ప్రామాణిక విరాళాల రికార్డులు, సమర్థవంతమైన ఆడిటింగ్, నిబంధనలను తప్పించుకోకుండా నిరోధించే రక్షణ చర్యలు అత్యవసరం. సమాచార వెల్లడి దర్యాప్తు అవసరమయ్యే ధోరణులను బయటపెట్టవచ్చు. అయితే, విరాళం ఇచ్చిన తరువాత కాంట్రాక్టు లభించడం లేదా నియంత్రణపరమైన నిర్ణయం వెలువడటం మాత్రమే లంచగొండితనాన్ని నిరూపించదు. రాజ్యాంగపరమైన తీర్పు ఈ పథకం చెల్లదని నిర్ధారించింది; నేరపరమైన బాధ్యతను నిర్ధారించడానికి ప్రత్యేక సాక్ష్యాధారాలు, విచారణ ప్రక్రియలు అవసరం.

సాధన ప్రశ్నలు