ఎన్నికల సంస్కరణలు

1. రాజ్యాంగ చట్రం, సంస్కరణల కార్యాచరణ

ఎన్నికల సంస్కరణలు పోలింగ్ రోజు ఏర్పాట్లకు మాత్రమే పరిమితం కావు. అవి మొత్తం ఎన్నికల చక్రాన్ని కలిగి ఉంటాయి: ఓటర్ల నమోదు, నామినేషన్లు, ప్రచారం, రాజకీయ నిధులు, ఓటింగ్, ఓట్ల లెక్కింపు, వివాదాల పరిష్కారం. పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని రాజకీయ సమానత్వం, అర్థవంతమైన పోటీ, ప్రజా విశ్వాసంతో సమన్వయపరచడం వీటిలో ప్రధాన సవాలు. భారతదేశంలో లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభ ప్రతినిధులను ఏకసభ్య నియోజకవర్గాల నుంచి, అత్యధిక ఓట్లు పొందిన అభ్యర్థి గెలిచే విధానం (first-past-the-post system) ద్వారా ఎన్నుకుంటారు. ఈ విధానం ప్రతినిధికి నియోజకవర్గంతో స్పష్టమైన అనుబంధాన్ని కల్పిస్తుంది; అయితే ఓట్ల వాటాకు, స్థానాల వాటాకు మధ్య గణనీయమైన తేడాలను కలిగించవచ్చు.

అధికరణం 324 జాతీయ, రాష్ట్ర స్థాయి ఎన్నికలపై భారత ఎన్నికల సంఘానికి రాజ్యాంగబద్ధ అధికారాన్ని కల్పిస్తుంది. అధికరణాలు 327, 328 రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి ఎన్నికలపై చట్టాలు చేయడానికి వరుసగా పార్లమెంటుకు, రాష్ట్ర శాసన వ్యవస్థలకు అధికారం ఇస్తాయి. అధికరణం 329 ప్రకారం, సాధారణంగా ఎన్నికల ప్రక్రియకు అంతరాయం కలిగించే వ్యాజ్యాలకు బదులుగా, పూర్తయిన ఎన్నికలను ఎన్నికల పిటిషన్ల ద్వారా సవాలు చేయాలి. పురపాలక, పంచాయతీ ఎన్నికలను అధికరణాలు 243ZA, 243K కింద రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు పర్యవేక్షిస్తాయి; భారత ఎన్నికల సంఘం కాదు.

సంస్కరణలకు సంబంధించిన ప్రధాన సిఫారసుల మూలాల్లో ఎన్నికల సంస్కరణలపై దినేశ్ గోస్వామి కమిటీ, 1990; ఎన్నికలకు ప్రభుత్వ నిధుల సమకూర్పుపై ఇంద్రజిత్ గుప్తా కమిటీ, 1998; న్యాయ కమిషన్ 170వ నివేదిక, 1999, 255వ నివేదిక, 2015; ఎన్నికల సంఘం సిఫారసులు ఉన్నాయి. వీటి ప్రతిపాదనలు స్వయంచాలకంగా చట్టాలుగా మారవు. పరీక్ష సమాధానంలో రాజ్యాంగ సవరణలు, చట్టపరమైన మార్పులు, న్యాయస్థాన ఆదేశాలు, పరిపాలనా చర్యలను వేర్వేరుగా పేర్కొనాలి.

• ప్రధాన లక్ష్యాలు: కచ్చితమైన ఓటర్ల జాబితాలు, సమాన అవకాశాలు, అవగాహనతో ఓటు వేయడం, రాజకీయ నిధులలో పారదర్శకత, నిష్పాక్షిక చట్ట అమలు.
• ఉపయోగకరమైన పరీక్ష: ఒక సంస్కరణ రాజకీయ స్వేచ్ఛపై అసమానుపాతిక ఆంక్షలు విధించకుండా ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని, జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరుస్తుందా?

2. ఎన్నికల పరిపాలన, సాంకేతికత, భాగస్వామ్యం

సంస్థాగత స్వతంత్రతకు పదవీకాల భద్రత, విశ్వసనీయమైన నియామకాలు, కార్యనిర్వహణ స్వయంప్రతిపత్తి అవసరం. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించడానికి వర్తించే విధానం, కారణాల ప్రకారం తప్ప ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ను తొలగించకుండా అధికరణం 324 రక్షణ కల్పిస్తుంది. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ సిఫారసు మేరకు తప్ప ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లను తొలగించలేరు. 2023 నియామక చట్టం ప్రకారం, ఎంపిక కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసిన ఒక కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి, లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు సభ్యులుగా ఉంటారు. అవసరమైన సందర్భంలో అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడికి ప్రాతినిధ్యం కల్పించే నిబంధన కూడా ఉంది.

ఎలక్ట్రానిక్ ఓటింగ్ యంత్రాలు, ఓటరు ధృవీకరించగల పేపర్ ఆడిట్ ట్రెయిల్స్ సమర్థవంతమైన ఓట్ల లెక్కింపును ధృవీకరణ సాధ్యతతో అనుసంధానించడానికి ఉద్దేశించినవి. VVPAT ద్వారా ఓటర్లు ముద్రిత చీటీని చూడవచ్చు. అయితే, ఆ చీటీని వారికి అందజేయకుండా యంత్రం లోపలే ఉంచుతారు. అసోసియేషన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రిఫార్మ్స్ వర్సెస్ భారత ఎన్నికల సంఘం, 2024 కేసులో, అన్ని VVPAT చీటీలను లెక్కించాలనే, కాగితపు బ్యాలెట్ల విధానాన్ని తిరిగి ప్రవేశపెట్టాలనే డిమాండ్లను సుప్రీంకోర్టు తిరస్కరించింది. అదే సమయంలో అదనపు రక్షణ చర్యలను నిర్దేశించింది. సాంకేతికతను ప్రశ్నించకుండా అంగీకరించడం లేదా ఆధారరహితంగా అనుమానించడం ద్వారా కాకుండా, ఆడిట్ చేయగల సామర్థ్యం, భద్రతా విధానాలు, పారదర్శక ధృవీకరణ ఆధారంగా అంచనా వేయాలి.

ఎన్నికల భాగస్వామ్యాన్ని పెంపొందించే సంస్కరణల్లో ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) చట్టం, 2021 కింద ఓటరు నమోదుకు నాలుగు అర్హత నిర్ధారణ తేదీలు, అందరికీ అందుబాటులో ఉండే పోలింగ్ కేంద్రాలు, నిర్దిష్ట వర్గాలకు పోస్టల్ బ్యాలెట్ సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. అర్హులైన విదేశీ ఓటర్లు సాధారణంగా ఇప్పటికీ స్వయంగా హాజరై ఓటు వేయాల్సి ఉంటుంది. ప్రతిపాదిత దూరస్థ ఓటింగ్ ఏర్పాట్లను దేశవ్యాప్తంగా ఇప్పటికే అమలులో ఉన్న సౌకర్యంగా భావించకూడదు.

• ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి స్వతహాగా ఒక శాసనం కాదు; దాని పరిధిలోకి వచ్చే ప్రవర్తన అమలు చేయదగిన ఎన్నికల చట్టాన్ని లేదా నేర చట్టాన్ని కూడా ఉల్లంఘించవచ్చు.
• SVEEP ఓటర్ల విద్యను ప్రోత్సహిస్తుంది; cVIGIL నిర్దేశిత ఎన్నికల సంబంధిత ఉల్లంఘనలను నివేదించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.

3. రాజకీయ నిధులు మరియు ఎన్నికల ప్రచార వ్యయం

రాజకీయ నిధుల సంస్కరణలు చట్టబద్ధమైన ఎన్నికల ప్రచారానికి, పారదర్శకత లేని లేదా కొద్దిమంది వద్దే కేంద్రీకృతమైన విరాళాల వల్ల తలెత్తే అసమాన ప్రభావానికి మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని పరిష్కరించడానికి ఉద్దేశించినవి. అభ్యర్థుల వ్యయం నిర్దేశిత గరిష్ఠ పరిమితులు, లెక్కల నిర్వహణ నిబంధనలు, పరిశీలనకు లోబడి ఉంటుంది. అయితే, రాజకీయ పార్టీల మొత్తం ఎన్నికల ప్రచార వ్యయంపై అలాంటి సమానమైన గరిష్ఠ పరిమితి లేదు. అందువల్ల, అభ్యర్థుల స్థాయిలో నియంత్రణ మాత్రమే ఎన్నికల పోటీకి సంబంధించిన మొత్తం ఆర్థిక పరిమాణాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోలేదు.

అసోసియేషన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రిఫార్మ్స్ వర్సెస్ భారత యూనియన్, 2024 కేసులో, ఎన్నికల బాండ్ల పథకాన్ని, దాతల గుర్తింపును గోప్యంగా ఉంచేందుకు వీలు కల్పించిన సంబంధిత చట్టపరమైన మార్పులను సుప్రీంకోర్టు చెల్లనివిగా ప్రకటించింది. వివరాలను వెల్లడించకపోవడం అధికరణం 19(1)(a) కింద పౌరులకు ఉన్న సమాచార హక్కును ఉల్లంఘిస్తుందని తీర్పునిచ్చింది. కార్పొరేట్ సంస్థల అసమాన ప్రభావం వల్ల కలిగే ప్రమాదాలను గుర్తిస్తూ, కార్పొరేట్ రాజకీయ విరాళాలపై గరిష్ఠ పరిమితిని తొలగించడాన్ని కూడా న్యాయస్థానం చెల్లనిదిగా ప్రకటించింది. ఎన్నికల్లో ఎంపిక చేసుకోవడానికి దాతలు, రాజకీయ పార్టీల మధ్య ఆర్థిక సంబంధాల గురించి సమాచారం అవసరమనే సూత్రాన్ని ఈ తీర్పు బలోపేతం చేసింది.

విరాళాలు, వ్యయాలను సకాలంలో వెల్లడించడం, స్వతంత్ర ఆడిట్‌లు, సంబంధిత పక్షాల మధ్య లావాదేవీలపై మరింత కఠినమైన పరిశీలన, డిజిటల్ ప్రకటనలను మెరుగ్గా పర్యవేక్షించడం వంటి చర్యలు సంస్కరణల ప్రత్యామ్నాయాల్లో ఉన్నాయి. గుర్తింపు పొందిన పార్టీలకు కొన్ని షరతులకు లోబడి, వస్తు లేదా సేవల రూపంలో పరిమిత ప్రభుత్వ సహాయాన్ని అందించేందుకు ఇంద్రజిత్ గుప్తా కమిటీ మద్దతు తెలిపింది. ప్రభుత్వ నిధుల సమకూర్పు సంపూర్ణ పరిష్కారం కాదు: అంతర్గత లెక్కల నిర్వహణ, సమర్థవంతమైన అమలు లేకపోతే, ప్రభుత్వ సహాయంతోపాటు రహస్యంగా ప్రైవేటు నిధుల వ్యయం కూడా కొనసాగవచ్చు. వివరాల వెల్లడి నిబంధనలు చిన్న దాతల సముచిత గోప్యతా ఆందోళనలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

• అభ్యర్థుల వ్యయ పరిమితులకు, రాజకీయ పార్టీల వ్యయ నియంత్రణకు మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
• చెల్లింపు వార్తలు ఎన్నికల ప్రచారాన్ని స్వతంత్ర వార్తా కథనాల ముసుగులో అందిస్తాయి; వివరాలు వెల్లడించని డిజిటల్ ప్రచారం కూడా ఇలాంటి పర్యవేక్షణ సమస్యలనే కలిగిస్తుంది.

4. నేరమయీకరణ, వివరాల వెల్లడి, ఓటరు ఎంపిక

నేరమయీకరణ ప్రజల విశ్వాసాన్ని బలహీనపరుస్తుంది; బెదిరింపులు, ఆశ్రిత పక్షపాతం, అధికార దుర్వినియోగానికి అవకాశం కల్పించవచ్చు. అయినప్పటికీ, ఒక క్రిమినల్ కేసు పెండింగ్‌లో ఉండటం దోషిత్వానికి సమానం కాదు. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951లోని సెక్షన్ 8, నిర్దిష్ట నేరాల్లో దోష నిర్ధారణకు, నిర్దేశిత శిక్షలకు అనర్హతను అనుసంధానిస్తుంది. లిల్లీ థామస్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2013 కేసులో, కొన్ని పరిస్థితుల్లో పదవిలో ఉన్న శాసనసభ్యులకు తక్షణ అనర్హత నుంచి రక్షణ కల్పించిన సెక్షన్ 8(4)ను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.

యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ అసోసియేషన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రిఫార్మ్స్, 2002 మరియు పీపుల్స్ యూనియన్ ఫర్ సివిల్ లిబర్టీస్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2003 కేసులు అభ్యర్థికి సంబంధించిన సముచిత సమాచారాన్ని తెలుసుకునే ఓటరు హక్కును స్థాపించాయి. ఎన్నికల అఫిడవిట్‌లు నేర నేపథ్యం, ఆస్తులు, అప్పులు, విద్యార్హతలను వెల్లడిస్తాయి. పబ్లిక్ ఇంటరెస్ట్ ఫౌండేషన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2018 కేసులో, కేవలం అభియోగాలు ఖరారు చేసినంత మాత్రాన కొత్త అనర్హతను సృష్టించేందుకు న్యాయస్థానం నిరాకరించింది. అయితే, నేర నేపథ్యానికి ప్రచారం కల్పించాలని ఆదేశించి, శాసనపరమైన చర్యలు తీసుకోవాలని కోరింది. తదనంతర ఆదేశాలు, క్రిమినల్ కేసులు ఉన్న అభ్యర్థులను ఎంపిక చేయడానికి కేవలం ఎన్నికల్లో గెలిచే అవకాశాన్ని ఆధారంగా చూపకుండా, వారి ఎంపికకు కారణాలను పార్టీలు వివరించాలని నిర్దేశించాయి.

అభ్యర్థులందరినీ తిరస్కరించే ఓటర్ల ఓటు గోప్యతను కాపాడేందుకు 2013 నాటి PUCL తీర్పు ‘పైవారిలో ఎవరూ కాదు’ అనే ఎంపికను ప్రవేశపెట్టింది. NOTAకు అత్యధిక ఓట్లు వచ్చినా, సాధారణంగా అది ఎన్నికను చెల్లనిదిగా చేయదు లేదా మళ్లీ పోలింగ్ నిర్వహించాల్సిన అవసరాన్ని కల్పించదు. అభియోగాలు ఖరారు చేసే దశలోనే అనర్హత విధించాలనే ప్రతిపాదనలకు, సత్వర విచారణలు, విశ్వసనీయమైన వివరాల వెల్లడితోపాటు రాజకీయ ప్రేరేపిత నేర విచారణల నుంచి రక్షణ చర్యలు అవసరం.

• అభ్యర్థుల అర్హత, వివరాలను వెల్లడించాల్సిన బాధ్యతలు, రాజకీయ జవాబుదారీతనం అనేవి వేర్వేరు సంస్కరణ సాధనాలు.
• నిర్దోషిగా విడుదల చేయడం లేదా దోష నిర్ధారణపై స్టే విధించడం వల్ల కలిగే న్యాయపరమైన పర్యవసానాలు, బెయిల్ మంజూరు చేయడం లేదా కేవలం శిక్ష అమలును నిలిపివేయడం వల్ల కలిగే పర్యవసానాల కంటే భిన్నంగా ఉంటాయి.

5. ప్రాతినిధ్యం, పార్టీల అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యం, నిర్మాణాత్మక ప్రతిపాదనలు

పార్టీల అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యం ఎన్నికల్లో వాస్తవంగా ఎవరు పోటీ చేయగలరనే అంశాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. పారదర్శక సభ్యత్వ విధానం, విశ్వసనీయ సంస్థాగత ఎన్నికలు, జవాబుదారీతనంతో కూడిన అభ్యర్థుల ఎంపిక అధిక కేంద్రీకరణను, వంశపారంపర్య నియంత్రణను తగ్గించగలవు. 1951 చట్టంలోని సెక్షన్ 29A కింద ఎన్నికల సంఘం పార్టీలను నమోదు చేస్తుంది. అయితే, ఈ నమోదు అధికారం వాటి అంతర్గత వ్యవహారాలను నియంత్రించడానికి లేదా వాటి నమోదును రద్దు చేయడానికి అపరిమిత అధికారాన్ని కల్పించదు. జాతీయ లేదా రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపు అనేది ఎన్నికల చిహ్నాలకు సంబంధించిన నియమావళి పరిధిలోకి వచ్చే ప్రత్యేక అంశం.

రాజ్యాంగ (నూట ఆరవ సవరణ) చట్టం, 2023 లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలు, ఢిల్లీ శాసనసభలో మహిళలకు మూడింట ఒక వంతు రిజర్వేషన్‌ను కల్పిస్తుంది. ఈ సవరణ అమల్లోకి వచ్చిన తరువాత నిర్వహించే తొలి జనగణన గణాంకాలు ప్రచురితమైన అనంతరం చేపట్టే నియోజకవర్గాల పునర్విభజనతో దీని అమలు ముడిపడి ఉంది. అందువల్ల, ఈ రిజర్వేషన్ 2024 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ఇప్పటికే అమలైనట్లు పేర్కొనకూడదు.

పదేపదే జరిగే వ్యయాన్ని, పరిపాలనలో అంతరాయాలను తగ్గించే మార్గంగా జమిలి ఎన్నికలను సమర్థిస్తున్నారు. విమర్శకులు సమాఖ్య వ్యవస్థ, పదవీకాలం ముగియకముందే సభల రద్దు, రాష్ట్ర సమస్యలను జాతీయ అంశాలు మరుగునపరిచే ప్రమాదం వంటి అంశాలను ప్రస్తావిస్తున్నారు. రామ్ నాథ్ కోవింద్ నేతృత్వంలోని ఉన్నతస్థాయి కమిటీ 2024లో సిఫార్సులను సమర్పించింది; ఈ సిఫార్సులను చట్టబద్ధంగా అమల్లోకి వచ్చిన ఏర్పాట్లుగా పరిగణించకూడదు. దామాషా ప్రాతినిధ్యం లేదా మిశ్రమ వ్యవస్థ వంటి ప్రత్యామ్నాయాలు ఓట్లు–సీట్ల మధ్య అనుపాత సంబంధాన్ని మెరుగుపరచగలవు. అయితే, వీటిలో సంకీర్ణాల ఏర్పాటు, బ్యాలెట్ సంక్లిష్టత, నియోజకవర్గ ప్రజల పట్ల జవాబుదారీతనం వంటి అంశాలకు సంబంధించి ప్రయోజనాలతోపాటు ప్రతికూలతలు కూడా ఉంటాయి.

• ప్రాధాన్య సంస్కరణల్లో అమలు చేయదగిన ఆర్థిక పారదర్శకత, స్వతంత్ర పరిపాలన, అందరినీ కలుపుకునే ఓటరు నమోదు, ఎన్నికల వివాదాల సత్వర న్యాయనిర్ణయం సమన్వయంగా ఉండాలి.
• సమాఖ్య వ్యవస్థ, ప్రాతినిధ్య న్యాయబద్ధత, ప్రభుత్వ సుస్థిరత, ఓటరు ఎంపిక అనే ప్రమాణాల ఆధారంగా నిర్మాణాత్మక ప్రతిపాదనలను మూల్యాంకనం చేయండి.

సాధన ప్రశ్నలు