ఓటర్ల జాబితాలు

రాజ్యాంగ ప్రాతిపదికలు మరియు నియంత్రించే చట్టం

ఓటర్ల జాబితా సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కును ఆచరణలో ఓటు వేసే అర్హతగా మారుస్తుంది. పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనమండలులకు జరిగే ఎన్నికల కోసం ఓటర్ల జాబితాల తయారీని అధికరణం 324 భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI) పర్యవేక్షణ, నిర్దేశనం, నియంత్రణ కింద ఉంచుతుంది. ప్రతి ప్రాదేశిక నియోజకవర్గానికి ఒకే సాధారణ ఓటర్ల జాబితా ఉండాలని అధికరణం 325 నిర్దేశిస్తుంది. కేవలం మతం, జాతి, కులం లేదా లింగం ఆధారంగా ఎవరినైనా ఓటర్ల జాబితా నుంచి మినహాయించడాన్ని లేదా ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాను కోరడాన్ని ఇది నిషేధిస్తుంది. అందువల్ల రిజర్వ్‌డ్ నియోజకవర్గాల్లో ఓటర్ల సమూహం ఒక నిర్దిష్ట కులానికి మాత్రమే పరిమితం కాదు.

లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికల్లో వయోజన ఓటు హక్కును అధికరణం 326 కల్పిస్తుంది. కనీసం పద్దెనిమిది సంవత్సరాల వయస్సు ఉండి, నిర్దేశిత కారణాలపై రాజ్యాంగం లేదా చట్టం ప్రకారం అనర్హులుగా ప్రకటించబడని భారత పౌరులకు ఇది వర్తిస్తుంది. రాజ్యాంగ (అరవై ఒకటవ సవరణ) చట్టం, 1988 ఓటు హక్కు వయస్సును ఇరవై ఒకటి నుంచి పద్దెనిమిది సంవత్సరాలకు తగ్గించింది; ఇది 1989లో అమల్లోకి వచ్చింది.

ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1950 మరియు ఓటర్ల నమోదు నియమాలు, 1960 ఓటర్ల నమోదుకు ప్రధాన చట్టపరమైన చట్రాన్ని అందిస్తాయి. సెక్షన్లు 16–20 అనర్హత, పునరావృత నమోదు, అర్హత, సాధారణ నివాసానికి సంబంధించిన అంశాలను వివరిస్తాయి; సెక్షన్లు 21–24 జాబితాల తయారీ, సవరణ, దిద్దుబాటు, పేర్ల చేర్పు, అప్పీళ్లకు సంబంధించినవి. సెక్షన్ 13D ప్రకారం, పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గాల ఓటర్ల జాబితాలు సాధారణంగా వాటి పరిధిలోని శాసనసభ నియోజకవర్గాల ఓటర్ల జాబితాలతో కూడి ఉంటాయి.

అర్హత, సాధారణ నివాసం మరియు ప్రత్యేక వర్గాలు

1950 చట్టంలోని సెక్షన్ 19 ప్రకారం, సంబంధిత అర్హత తేదీ నాటికి ఒక వ్యక్తికి కనీసం పద్దెనిమిది సంవత్సరాల వయస్సు ఉండాలి; ఆ వ్యక్తి సంబంధిత నియోజకవర్గంలో సాధారణ నివాసి అయి ఉండాలి. భారత పౌరుడు కాని వ్యక్తిని, సమర్థ న్యాయస్థానం మానసిక స్వస్థత లేనివారిగా ప్రకటించిన వ్యక్తిని, అవినీతి పద్ధతులు లేదా ఎన్నికల సంబంధిత నేరాలకు వర్తించే చట్టాల ప్రకారం ఓటు వేయడానికి అనర్హులుగా ప్రకటించిన వ్యక్తిని సెక్షన్ 16 అనర్హులుగా పరిగణిస్తుంది. చట్టం నిర్దేశించిన కారణాలకు బదులుగా పరిపాలనాపరమైన అనుమానాలను ఆధారంగా తీసుకోరాదు.

ఒక వ్యక్తి సాధారణంగా ఎక్కడ నివసిస్తారనేది సాధారణ నివాసానికి సంబంధించిన అంశం; దీనిని పరిస్థితుల ఆధారంగా నిర్ధారిస్తారు. సొంత ఇల్లు కలిగి ఉన్నంత మాత్రాన సాధారణ నివాసం నిర్ధారణ కాదు; అలాగే తాత్కాలికంగా అక్కడ లేకపోయినంత మాత్రాన సాధారణ నివాస స్థితి దానంతటదే ముగియదు. విద్యార్థులు, అద్దెదారులు, వలస కార్మికులు, నిరాశ్రయులు సొంత ఆస్తి లేకపోయినా అర్హులు కావచ్చు. సాధారణంగా ఉపయోగించే నివాస ధ్రువీకరణ పత్రాలు అందుబాటులో లేనప్పుడు క్షేత్రస్థాయి పరిశీలనకు నమోదు విధానాలు అనుమతిస్తాయి. సెక్షన్లు 17 మరియు 18 ఒకటి కంటే ఎక్కువ నియోజకవర్గాల్లో నమోదు చేసుకోవడాన్ని, ఒకే నియోజకవర్గంలో ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు నమోదు చేసుకోవడాన్ని నిషేధిస్తాయి.

అర్హులైన సర్వీసు సిబ్బందికి, సర్వీసు అర్హతలు కలిగిన మరికొన్ని వర్గాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు వర్తిస్తాయి. సెక్షన్ 20A ప్రకారం, విదేశీ పౌరసత్వం పొందని విదేశాల్లో నివసించే భారత పౌరుడు తన పాస్‌పోర్టులో నమోదైన భారతదేశ చిరునామా ఆధారంగా ఓటరుగా నమోదు చేసుకోవచ్చు. నమోదు చేసుకున్నంత మాత్రాన దూరస్థ ఓటింగ్ సదుపాయం స్వయంచాలకంగా లభించదు: విదేశాల్లో నివసించే ఓటర్లు సాధారణంగా తమకు కేటాయించిన పోలింగ్ కేంద్రానికి స్వయంగా హాజరై ఓటు వేయాలి. OCI హోదా భారత పౌరసత్వాన్ని గానీ, ఓటు హక్కును గానీ కల్పించదు.

తయారీ, సవరణ మరియు నిరంతర నవీకరణ

ఒక నియోజకవర్గపు ఓటర్ల జాబితాను తయారు చేయడానికి, సవరించడానికి బాధ్యత వహించే చట్టబద్ధ అధికారి ఎన్నికల నమోదు అధికారి (ERO). సహాయ EROలు ఈ పనిలో తోడ్పడతారు. బూత్ స్థాయి అధికారులు క్షేత్రస్థాయి ధృవీకరణ, ఓటర్లకు సహాయం అందించే పనులు చేపడతారు; EROకు ఉన్న తుది చట్టబద్ధ అధికారాలను వారు స్వతంత్రంగా వినియోగించరు. జిల్లా ఎన్నికల అధికారులు, ప్రధాన ఎన్నికల అధికారులు ఎన్నికల పరిపాలనను సమన్వయం చేస్తూ పర్యవేక్షిస్తారు.

ECI ఆదేశాల మేరకు ఓటర్ల జాబితాలకు సమగ్ర సవరణ, సంక్షిప్త సవరణ లేదా ఈ రెండింటి కలయికతో సవరణ చేపట్టవచ్చు. సంక్షిప్త సవరణ సాధారణంగా ప్రస్తుత జాబితాను ప్రాతిపదికగా తీసుకొని ప్రారంభమవుతుంది. ఇందులో ముసాయిదా జాబితాను ప్రచురించి, హక్కు దావాలు, అభ్యంతరాలను ఆహ్వానిస్తారు; వాటిని పరిష్కరించిన అనంతరం తుది జాబితా ప్రచురణతో ఈ ప్రక్రియ ముగుస్తుంది. సమగ్ర సవరణలో మరింత విస్తృతమైన జాబితా తయారీ లేదా ధృవీకరణ జరుగుతుంది. తుది ప్రచురణతో జాబితాలో మార్పులకు శాశ్వతంగా తెరపడదు: నిరంతర నవీకరణ ద్వారా అర్హుల పేర్ల చేర్పులు, చట్టబద్ధమైన సవరణలు, తొలగింపులు చేయవచ్చు.

ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) చట్టం, 2021 ద్వారా కేవలం 1 జనవరి మాత్రమే కాకుండా నాలుగు అర్హత నిర్ధారణ తేదీలను అనుమతించారు. అర్హత పొందబోయే భావి ఓటర్లు ముందస్తు దరఖాస్తులను సమర్పించవచ్చు. సంబంధిత అర్హత నిర్ధారణ తేదీని అనుసరించి వాటిని పరిశీలించి పరిష్కరిస్తారు. అయితే, సెక్షన్ 23(3) ఎన్నికల కాలంలో మార్పులపై నిలుపుదల విధిస్తుంది: నామినేషన్లకు చివరి తేదీ ముగిసిన తర్వాత నుంచి ఎన్నిక పూర్తయ్యే వరకు నిర్దేశిత సవరణలు, నమోదుల స్థానాంతరణలు, తొలగింపులు, చేర్పులు చేయరాదు.

• ఫారం 6: కొత్త సాధారణ ఓటరు తన పేరును ఓటర్ల జాబితాలో చేర్చేందుకు సమర్పించే దరఖాస్తు.
• ఫారం 6A: విదేశాల్లో నివసించే ఓటరుగా నమోదు చేసుకునేందుకు దరఖాస్తు.
• ఫారం 7: ప్రతిపాదిత పేరుచేర్పుపై అభ్యంతరం లేదా పేరు తొలగింపు కోసం అభ్యర్థన.
• ఫారం 8: నివాస మార్పు, నమోదైన వివరాల సవరణ, ప్రత్యామ్నాయ EPIC జారీ లేదా దివ్యాంగ వ్యక్తిగా గుర్తింపు నమోదు.
• ఫారం 6B: ఓటర్ల జాబితా ప్రామాణీకరణ కోసం ఆధార్ సమాచారాన్ని సమర్పించడం.

తొలగింపు, ధృవీకరణ మరియు ప్రక్రియాపరమైన రక్షణలు

ఓటర్ల జాబితాలు కచ్చితంగా ఉండాలంటే మరణించిన ఓటర్ల పేర్లు, చట్టవిరుద్ధమైన నకిలీ నమోదులు, నమోదైన చిరునామాలో ఓటరుగా నమోదు చేసుకునే అర్హత ఇకపై లేని వ్యక్తుల పేర్లను తొలగించాలి. అదే సమయంలో, తప్పుగా పేర్లను తొలగించడం వల్ల అర్హులైన పౌరులు ఓటు హక్కును కోల్పోతారు. తగిన విచారణ అనంతరం చర్య తీసుకునే అధికారాన్ని సెక్షన్ 22 EROకు కల్పిస్తుంది. ఆ సెక్షన్‌లో పేర్కొన్న పరిస్థితుల్లో, ముఖ్యంగా సాధారణ నివాసిగా ఉండటం మానేసినందుకు లేదా ఇతర కారణాలతో అర్హత కోల్పోయినందుకు పేరును తొలగించాలని ప్రతిపాదించినప్పుడు, సంబంధిత వ్యక్తికి తన వాదన వినిపించేందుకు సముచిత అవకాశం ఇవ్వాలి. రాజకీయ పార్టీలు సమర్పించే సమాచారం లేదా డేటాబేస్‌లో గుర్తించిన హెచ్చరిక సూచనలు ధృవీకరణకు ఉపయోగపడే ఆధారాలు మాత్రమే; అవి చట్టబద్ధమైన విచారణ, నిర్ణయానికి ప్రత్యామ్నాయాలు కావు.

సంబంధిత ఓటరు నమోదు ఉత్తర్వులపై నియమిత అప్పీళ్ల అధికారుల ద్వారా అప్పీల్ చేసుకునే వ్యవస్థను సెక్షన్ 24 కల్పిస్తుంది. పౌరులు ఎన్నికలకు ముందే తమ నమోదులను తనిఖీ చేసుకోవాలి, దరఖాస్తుల సూచన వివరాలను భద్రపరచుకోవాలి, అందుబాటులో ఉన్న ఫిర్యాదుల పరిష్కార, అప్పీల్ మార్గాలను ఉపయోగించుకోవాలి. లాల్ బాబు హుస్సేన్ వర్సెస్ ఎన్నికల నమోదు అధికారి (1995) కేసులో, ఇప్పటికే నమోదైన ఓటర్ల పౌరసత్వాన్ని ప్రశ్నించినప్పుడు నిష్పాక్షిక విచారణ, ప్రక్రియాపరమైన రక్షణలు అవసరమని సుప్రీంకోర్టు నొక్కిచెప్పింది.

2021 సవరణ ప్రామాణీకరణ కోసం, ఒకే వ్యక్తి పేరిట ఉన్న బహుళ నమోదులను గుర్తించడం కోసం ఆధార్ సమాచారాన్ని సేకరించడానికి కూడా వీలు కల్పించింది. ఆధార్ వివరాలను సమర్పించడం స్వచ్ఛందం; నిర్దేశిత విధివిధానాల ప్రకారం ప్రత్యామ్నాయ పత్రాలను సమర్పించవచ్చు. ఆధార్ సమర్పించకపోవడాన్ని మాత్రమే కారణంగా చూపి ఓటరు నమోదును నిరాకరించకూడదు లేదా పేరును తొలగించకూడదు. ఆధార్ పౌరసత్వానికి రుజువు కాదు; డేటాబేస్‌ల అనుసంధానం ఓటరు అర్హత పరిశీలనకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు. గోప్యత, సమాచార భద్రత, బలహీన వర్గాల ఓటర్లపై ప్రభావం చూపే పొరపాట్లు పాలనాపరంగా ముఖ్యమైన ఆందోళనలుగానే కొనసాగుతున్నాయి.

ఓటు వేసే హక్కు, సంస్థాగత వ్యత్యాసాలు, సంస్కరణల ప్రాధాన్యాలు

ఓటరు ఫొటో గుర్తింపు కార్డు (EPIC) ఓటరును గుర్తిస్తుంది; అయితే, ఒక నిర్దిష్ట పోలింగ్ కేంద్రంలో ఓటు వేసే హక్కును అది ఒక్కటే నిర్ధారించదు. సంబంధిత ఓటర్ల జాబితాలో ఓటరు పేరు ఉండాలి; వర్తించే ఓటింగ్ నిబంధనలను కూడా నెరవేర్చాలి. మరోవైపు, ఓటర్ల జాబితాలో పేరు ఉండి EPIC లేని ఓటరు, ఆ ఎన్నిక కోసం ECI అనుమతించిన ప్రత్యామ్నాయ గుర్తింపు పత్రాన్ని ఉపయోగించవచ్చు.

ఓటరుగా నమోదుకు, ఓటు వేయడానికి అనుమతికి మధ్య తేడాను కూడా గుర్తించాలి. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951లోని సెక్షన్ 62 ప్రకారం జైలులో లేదా చట్టబద్ధమైన పోలీసు కస్టడీలో నిర్బంధంలో ఉన్న వ్యక్తులు ఓటు వేయడంపై పరిమితులు ఉన్నాయి; అయితే, నివారక నిర్బంధంలో ఉన్నవారికి మినహాయింపు వర్తిస్తుంది. ప్రతి ఖైదీ పేరును ఓటర్ల జాబితా నుంచి స్వయంచాలకంగా తొలగించే సర్వసాధారణ నిబంధన ఇది కాదు.

పంచాయతీ, పురపాలక ఎన్నికలకు సంబంధించి, అధికరణాలు 243K, 243ZA ఓటర్ల జాబితాల తయారీని రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాల పరిధిలో ఉంచాయి. రాష్ట్ర చట్టాలు శాసనసభ ఓటర్ల జాబితాలను స్వీకరించవచ్చు లేదా మరొక చట్టబద్ధమైన ఏర్పాటును కల్పించవచ్చు; అన్ని స్థాయుల ఎన్నికలకు ఒకే విధమైన ఓటర్ల జాబితా ఉండటం రాజ్యాంగం ప్రకారం స్వయంచాలకంగా అమలయ్యేది కాదు. సంస్కరణల్లో సులభమైన నమోదు, అందుబాటులో ఉండే సేవలు, వలసదారుల సమ్మిళితంతో పాటు పారదర్శక పరిశీలన, కారణాలను పేర్కొనే ఉత్తర్వులు, సమర్థవంతమైన అప్పీళ్ల వ్యవస్థను సమన్వయం చేయాలి. లక్ష్యం జాబితాల సంపూర్ణత, కచ్చితత్వం రెండింటినీ సాధించడం కావాలి; విచక్షణారహితంగా పేర్లను చేర్చడం లేదా తొలగించడం కాదు.

సాధన ప్రశ్నలు